21 فروردین 1391

«منبع خبری»؛ بومرنگی که اعتماد می آفریند

21 فروردین 1391

خبرنگاران ایران -نخستین سوالی که می پرسد این است: «منبع خبرت کجاست؟ و یا کجا این خبر گفته شده است؟ »

شاید هر فردی بارها در گفت و گوها و تبادل روزانه اطلاعات به طور ناخودآگاه دنبال «منبع خبر» باشد و این سوال ها را بارها بپرسد. جواب می تواند رسانه خاص باشد و یا فرد خاصی. اما قطعا جواب در ذهن فرد مورد نظر یک میزان از اعتبار را ایجاد می کند که آیا می تواند به این خبر اعتماد کند و یا نه.

در دنیای رسانه ای منبع خبری از اجزای جدا نشدنی است. شاید بدون هیچ تردیدی بتوان گفت که گوش ها و چشم ها نخستین منبع خبری هر خبرنگاری محسوب می شود. هر خبرنگار باید گوشی با حوصله برای شنیدن سخنان دیگران و چشمی تیز بین برای دیدن سوژه های خبری داشته باشد.

شاید با وجود تعریف مشخص از منبع خبری اما باز می توان پرسید منبع خبری چیست و اعتبار آن از کجاست؟

«فرمان عبدالرحمان» روزنامه نگار کرد زبان عراقی در کتاب «گزارش و اصول بین المللی روزنامه نگاری»، انواع منابع خبری را توضیح می دهد.

او منابع خبری را دسته بندی می کند و می نویسد: «منابع اصلی بهترین منابع به شمار می‌آیند که عبارتند از منابعی که خودشان دوست دارند که سراغ آنها بروی تا اطلاعات بیشتر و تازه در مورد رویداد ارائه بدهند و به منابع تخصصی، اسناد، بیانیه ها و اطلاعیه های مطبوعاتی، افرادی که خود بخشی از رویداد هستند، قربانیان رویداد و شاهدان رویداد تقسیم می شوند. »

وی می گوید: «منابع مستقل، منابع متضاد، منابع دست دوم و منابع نامشخص از دیگر منابع مورد استفاده در رسانه های مختلف برای کسب خبر و اطلاع هستند.»

منابع اصلی؛ کمی جست وجو، همیشه در دسترس

هر خبرنگاری می تواند به راحتی به «منابع اصلی» خبر دسترسی پیدا کند. در زیر مجموعه منابع اصلی خبر، منبع تخصصی یعنی افراد و کارشناسانی که در موضوعی تخصصی می توانند جوابگو باشند قرار گرفته است که خبرنگار در هر حوزه با طیفی از این افراد روبرو است.

برای دستیابی به اسناد که جزو منابع اصلی به حساب می آید نیز کمی سماجت و جست و جوی خبرنگار نیاز است مگر آنکه اسناد خاص و طبقه بندی شده ای باشد. دسترسی به بیانیه ها و اطلاعیه های مطبوعاتی نیز به عنوان منبع خبر یکی از در دسترس ترین منابع خبری است.

اما اگر خبرنگاری بخواهد رویدادی را روایت کند می تواند از افرادی که بخشی از آن رویداد هستند نقل قول به عنوان منبع خبر خود منتشر کند حال این افراد می توانند قربانیان آن رویداد باشند و یا شاهدان.

منابع مستقل؛ کسب اطلاعات از دو منبع یا بیشتر اما مستقل

منابع مستقل در روزنامه نگاری منابعی هستند که بدون اینکه با یکدیگر در ارتباط باشند و اطلاعات را از همدیگر بگیرند رویداد یا خبری را تایید کنند.

ضرب المثلی مي گويد: «همة تخم مرغ ها را در يك سبد نگذاريد» بنابراین در عالم خبرنگاری معقولانه تر این است که از چند منبع مستقل صحت مطلبی را بررسی کرد.

در واقع وقتی خبرنگاری می تواند تا حد زیاد در مورد خبری حساس اطمینان کسب کند که دو منبع مستقل آن را تایید کرده باشد. این منابع بیشتر در گزارش های تحقیقی کاربرد دارد و در عین حال در گزارش های خبری حساس نیز بسیار پرکاربرد است.

منابع متضاد؛ متضاد برای ایجاد ابهام

شاید بارها به عنوان خبرنگار با این رویداد روبرو شده اید که به طور مثال دو مسئول حتی اگر مربوط به یک نهاد باشند اطلاعات متضادی ارائه می کنند که شاید با نگاه خبری برای مخفی نگه داشتن خبر و گمراهی مخاطب باشد اما در بسیاری مواقع همین تضاد ها می تواند ایجاد سوژه جدید در همان موضوع خبری کند. چراکه در کنار هم قرار دادن این دو منبع خبری، مخاطب را به ابهام می کشاند و نیاز به توضیح و شفاف سازی را دربین منابع خبری ایجاد می کند.

این روشی می تواند باشد که به شفاف شدن موضوع کمک کند و یا به جنجال رسانه ای بیانجامد.

منابع خبری از رسانه های دیگر؛ اخلاق و حقوق

شاید برای این بخش از منابع توضیحات مختلفی ارائه شود. توضیحاتی که در برخی مواقع به موضوع اخلاق و حقوق مطبوعات هم می رسد.

«امید معماریان»، روزنامه نگار در یادداشتی که شبکه بین المللی روزنامه نگاران آن را منتشر کرده است در توضیح این نوع منبع خبری می نویسد: « در برخی از رسانه های فارسی - چه آنها که تولیدکننده محتوا هستند وچه آنها که نیستند- دیده می شود که برخی مواقع مطالبی مورد استفاده قرار می گیرد که منبع آن مشخص نیست و معلوم نیست که گزارشگر آن بخش توسط رسانه مربوطه انجام شده یا اگر نه منبع اصلی کدام است. این موضوع از دو نظر می تواند مورد بررسی قرار بگیرد. اول جنبه اخلاقی آن و دیگر جنبه حقوقی. از نظر اخلاقی چنین رویکردی به استفاده از محتوا بدون ذکر منبع - حتی اگر یک سطر باشد- عملی غیراخلاقی است. از نظر حقوقی نیز چنین استفاده ای از محتوا می تواند برای حیات یک رسانه گران تمام بشود. »

او با اشاره به تجربه های بین المللی در این زمینه تاکید دارد: « دررسانه های معتبراگر خبرنگاری از مطلبی استفاده کند که خودش آن را تولید نکرده باشدو آن را به عنوان بخشی از گزارشگری خود جا بزند، کمترین هزینه اش این است که کارخودرا از دست بدهد. روزنامه نگاری که چنین شهرتی دارد به سختی بتواند در رسانه های مشابه کار خود را ادامه بدهد.»

معماریان به روزنامه نگاران درایران هم می پردازد و می نویسد:« ایران با شرایط متفاوتی درمقایسه با روزنامه نگاران کشورهایی که قانون کپی رایت به دقت در آنها رعایت می شود مواجه هستند. با این وجود ذکر منبع و توجه به ملاحظات یاد شده حداقل یک موضوع اخلاقی جدی در رسانه هاست. حتی اگر تبعات حقوقی نداشته باشد و عملا به دلیل هزینه های سنگین شکایت و بی توجهی دستگاه های مسوول، تولید کننده محتوا نتواند مدعای خود را پیگیری کند هر چه بیشتر این موارد را رعایت کنیم اعتماد بیشتر مخاطبان را به خود جلب می کنیم. »

از سوی دیگر می توان در تقسیم بندی که روزنامه نگار عراقی در این زمینه داشته از برخی از این منابع با عنوان «منابع دست دوم» یاد کنیم؛ منابعی که قبلا در رسانه ها منتشر شده اند. این منابع البته شامل کتاب ها، مقاله ها و اسناد چاپ شده هم می شود.

منابع نامشخص؛ خواست نامش فاش نشود

منابع نامشخص ، منابعی را دربر می‌گیرند که به هر دلیلی نمی‌خواهند اسمشان در خبر بیاید. منابعی هستند که در بیشتر اوقات، اطلاعات مهمی در مورد رویداد به خبرنگار ارائه می‌دهند.

گاهی وقت ها یک منبع خبری حاضر می شود با خبرنگار صحبت کند ولی قبل از مصاحبه تاکید دارد که فقط برای کمک به اطلاعات خبرنگار صحبت می کند اما گاهی هم آن منبع چنین قراری نمی گذارد اما بعد از گفت و گو تصمیمش عوض می شود و می خواهد چیزی از او نقل نشود که می توان در این زمان خبرنگار با رعایت اخلاق حرفه ای از اطلاعات او به عنوان منبع ناشناسی که خواست نامش فاش نشود در گزارش خود استفاده کند.

اما به نظر می رسد اتکای بیش از حد به منابع خبری ناشناس تا حدودی میزان اعتماد را در مخاطب با خدشه روبرو می کند.

به کارگیری منابع خبری ناشناس در تهیه گزارش همواره موضوعی بحث برانگیز بوده است. منتقدان می گویند این کار به اعتبار رسانه ها آسیب می زند ولی طرفداران آن می گویند بدون استفاده از منابع بی نام، بسیاری از رخدادها و حوادث هیچ گاه فاش نخواهند شد.

به کار گیری منابع ناشناس گرچه در مطبوعات ایران تاکنون جنجالی به پا نکرده است اما به نظر می رسد فقدان ماده قانونی در این زمینه در قانون مطبوعات کشور احساس می شود.

سازمان های خبری مختلف، سیاست های مختلفی را درباره به کارگیری منابع خبری بی نام دارند. به عنوان مثال، خبرگزاری آسوشیتدپرس یه کارکنانش اجازه می دهد از منابع بی نام نقل قول کنند ولی آنها باید برای مخاطبان خود توضیح دهند که چرا قادر به اشاره نام این افراد نیستند.

رسانه ها براي آنكه بيشترين بهره را از منابع خبري ببرند، به برخي از منابع خبري به طور پيوسته رجوع مي كنند. اين منابع خبري كه به دليل خبرساز بودن، مورد توجه پيوستة روزنامه نگاران قراردارند، حوزة خبري ناميده مي شوند. سردبيران و دبيران رسانه ها براي آنكه حداكثر استفاده را از اخبار حوزه هاي خبري ببرند گاهي براي يك حوزه خبري چند مسؤول تعيين مي كنند .

خبرنگار حرفه اي در ارتباط با حوزه خبري خود، بايد مثل پليس در ارتباط با حوزة گشت زني خود، عمل كند. پليس ها هميشه به حوزه هاي استحفاظي خود سرمي زنند تا همه تحولات آنها را زير نظر داشته باشند خبرنگاران نيز براي آنكه چيزي از چشم و گوششان پنهان نماند بايد به همين نحو عمل كنند.

منبع خبری معتبر همیشه یکی از دغدغه های رسانه ها برای انتشار اخبار بوده است چرا که تکذیب خبر بعد از انتشار می تواند صدمات جبران ناپذیری به رسانه وارد کند.

در واقع شايد بتوان گفت كه پخش نادرست اخبار اثري همچون «بومرنگ» دارد و در نهايت اثر آ ن به فرستنده باز خواهد گشت.

منابعی که در این گزارش مورد استفاده قرار گرفته اند:

•مرکز آموزش و پژوهش موسسه همشهری/ انواع منبع خبری / 23 بهمن 1390

•شبکه بین المللی روزنامه نگاران/ روزنامه نگاری و ضرورت ذکرمنبع/ امید معماریان

•شبکه بین المللی روزنامه نگاران/ منابع خبری بی نام چقدر اعتبار دارند؟

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.