5 اسفند 1390

استفاده از آمار و ارقام در گزارش یا تحلیل

آمار و عدد؛ اطلاع رسانی یا پریشانی ذهن مخاطب

5 اسفند 1390

خبرنگاران ایران - نیکی آزاد :استفاده از آمار و عدد برای مستند کردن گزارشها و یا حتی مقاله های تحلیلی در رسانه های خبری ایران چند سالی است که به شدت رواج یافته است . معمولا در این سالها شاهد بوده ایم خبرنگاران و تحلیلگران بلافاصله وقتی درباره موضوعی سخن می گویند و یا درباره اش می نویسند برای اینکه سخنشان را مستند و کامل جلوه دهند آن را مزین به آمار و ارقام می کنند. این مساله درباره موضوع های سیاسی و اجتماعی بیشتر مصداق دارد .گاه این آمارها چنان درصدهای بالایی را از موافقت یا عدم مواقت با یک مساله و یا یک بحران اجتماعی نمایش میدهند که موجب حیرت ناظران و خوانندگانشان می شوند . اما وقتی خواننده درصدد بر می آید که بفهمد ریشه این آمار و ارقام کجاست متوجه می شود که در هیچ جای مطلب، گزارش و یا تحلیل شفاهی که مثلا توسط رسانه معتبری انتشار پیدا کرده اثری از منبع آن آمار ذکر شده وجود ندارد . او حتی درنمی یابد که این آمار دولتی است یا توسط موسسه نظر سنجی خاصی انجام شده است. آن موقع است که خواننده به کل مطلب وتحلیل و حتی آن رسانه بدبین می شود .آیا این گونه اخلاق رسانه برای همیشه از سوی مخاطبانش زیر سوال نمی رود و مخاطب برای همیشه اعتمادش را نسبت به آن رسانه از دست نمی دهد ؟ آیا تنها استفاده از آمارو ارقام سخن، گزارش و مطلبی را قابل استناد و توجه می کند و آیا تمام رسانه های معتبر جهان برای مستند کردن گزارشهایشان از آمارو ارقام بهره می برند؟ آنها چگونه مخاطبانشان را از صحت آماری که انتشار داده اند مطمئن می کنند ؟ آیا در شرایط خفقان سیاسی که امکان نظر سنجی یا دسترسی به آمارهای درست وجود ندارد راه های جایگزینی برای مستند کردن گزارش های خبری خبرنگاران وجود دارد؟ این گزارش سعی دارد تا حدی به این پرسشها که گاه ذهن برخی از خبرنگاران را مشغول می کند پاسخ دهد .

عددهایی که جادو می کنند

«این روزها وقتی مطلبم را به دبیر سرویسم ارائه می دهم فوری نگاهی به آن می اندازد و می گوید تا آمارو ارقام نیاوری نمی توانم مطلبت را چاپ کنم چون این طوری نوشته هایت مستند نیست. »این را خبرنگار سرویس اجتماعی یکی از روزنامه های تهران می گوید .

او در این باره ادامه می دهد : « من چطور می توانم به آمار واقعی ایدز ،تکدی گری، اعتیاد و خودکشی و ..در شرایط سیاسی فعلی ایران دسترسی پیدا کنم به همین دلیل گاه مجبور می شوم از آمارهایی استفاده کنم که مبنای صحیحی ندارند و مطمئنم که چندان معتبر نیستند .اما همان مطلب وقتی که با آمارو ارقام دست دبیر سرویسم می افتد آن را چاپ می کند و ایراد کمتری می گیرد انگار این اعداد جادو می کنند.» او همچنین اشاره می کند که خیلی از موضوع های مورد علاقه اش در حوزه اجتماعی را به دلیل نبود همین آمارها و ارقام از دست می هد .

پریشانی ذهن مخاطب با ارائه آمارهای نادرست یا بدون منبع

نیک آهنگ کوثر، روزنامه نگار و کاریکاتوریست در گفتگو با خبرنگار ما در پاسخ به این سوال که آیا مجبوریم همیشه برای مستند کردن گزارش ها و تحلیل هایمان به آمار و ارقام تکیه کنیم این گونه توضیح می دهد :« اعلام عدد و رقم بدون پشتوانه، نه تنها گزارش را مستند نمی کند که تنها منتهی به پریشانی ذهن مخاطبان می‌شود. آمار بدون پشتوانه می‌تواند انتظارها را از واقعیت دور کند. »

او بلافاصله درباره این بخش از صحبتهایش این نکته را یاد آور می شود: «البته این موضوع فقط درباره آمارهای غلط نیست، آمار می تواند درست باشد اما منبع معتبری نداشته باشد. در این صورت مخاطب به این راحتی نمی‌تواند به گوینده یا نویسنده اطمینان کند. کسی و یا رسانه ای هم که چند بار آمار غلط بدهد، طبیعتا اگر آمار درستی هم بدهد، دیگر قابل باور نخواهد بود. پس برای حفظ اعتبار و اطمینان آمار اعلام شده به غیر از صحت آمار باید به روش آمارگیری و سابقه آمارگیر هم توجه کرد .»

ارائه آمار برای اطلاع رسانی است نه جنگ روانی

وی دراین باره به رسانه های معتبر دنیا و نحوه کارشان اشاره می کند:« ممکن نیست در رسانه‌های معتبر دنیا آماری ببینید و یا بخوانید که منبعش ذکر نشده باشد و لینک مشخص نداده باشند.اما وقتی فردی سیاسی با نگرش معلومی آماری اعلام می‌کند و منبع آن معلوم نیست، می‌توان احتمال داد که ارقام ارائه شده تنها در جهت توجیه دیدگاه یا پیش بینی ویژه‌ای ارائه شده و می‌تواند حتی بخشی از یک جنگ روانی علیه طرف مقابل باشد. اما آمار برای اطلاع‌رسانی است و نه جنگ روانی . در رسانه ها ی معتبر دنیا هیچگاه از آمار برای جنگ روانی استفاده نمی شود .»

او همچنین تاکید می کند که ارائه آمارهای نادرست و نامعتبر زیر پا گذاردن اخلاق رسانه ای است و اعتبار آن رسانه را زیر سوال می برد: «گاه ممکن است خطای ادیتورال باعث انتشار یک رقم نادرست شود. این بی‌دقتی است و رسانه باید در قبال آن از خواننده پوزش بخواهد،البته بعد از اینکه از غلط بودن آن اطمینان یافت. اما اگر رسانه ای عمدا از رقمی نادرست استفاده کرد، عملی غیر اخلاقی انجام داده است یادمان باشد کار رسانه دروغ گفتن نیست.»

در نبود آمارهای معتبر راه حل چیست ؟

یک روزنامه نگار باتجربه که سالها در روزنامه های ایران کار کرده ، روزنامه هایی که بیشترشان امروز توقیف شده اند، بدون اینکه بخواهد نامش منتشر شود در گفتگو با ما از آمار سازی برخی رسانه ها چه تلویزیونهای فارسی زبان و چه برخی روزنامه ها گلایه می کند :« هیچ وقت در سرویس خبری ام به خبرنگاران اجازه نمی دادم از آمارهای کذب و بدون منبع استفاده کنند آن موقع آنها می گفتند که نمی توانند درباره آن سوژه گزارش بنویسند . هر چند این موضوع راقبول ندارم اما می گفتم ننویس و یا پیشنهاد دیگری می دادم چون معتقدم که همیشه منابعی وجود دارند که گزارش را مستند کنند و این تبحر خبرنگار است که آنها را پیدا کند و یقینا این کار از دادن آمارهای بی اساس به مخاطب خیلی بهتر است . مثلا پیشنهاد می دادم که برای مطمئن شدن از موضوع شان وقتی به آمارهای رسمی یا نظرسنجی های معتبر دسترسی ندارند خودشان از منابع سوال کنند . مثلا اگر درباره یک موضوع شهری که به رانندگان تاکسی مربوط است مطلب می نویسند و دست کم با 30 راننده در این باره گفتگو کنند و بعد صادقانه به خواننده و یا شنونده گزارش ان را بگویند و تاکید کنند چون آمار رسمی در دست نبود از این روش استفاده کرده اند . اما تحقیق شان مثلا از این تعداد راننده تاکسی این نتیجه خاص را داده است . یا یادم می آید مصرف دارویی در میان دانشجویان افزایش یافته بود و مسوولان حاضر نبودند اطلاعات یا آمار دقیقی به خبرنگاران در این باره بدهند من به خبرنگارم گفتم که به داروخانه های تهران در نقاط مختلف شهر از شمال تا جنوب و مرکز برود واز دکترها بپرسد که مثلا در بازه زمانی خاص که آن موقع دقیق درباره اش می دانستیم چقدر از این دارو را فروخته است و به چه قشری و بر اساس آن گزارشش را بنویسد.البته خبرنگار من پژوهشگر حرفه حرفه ای نبود ، اما دست کم می توانست در نبود آمار منبع نسبتا معتبری به خواننده ارائه کند . البته می دانم که این شیوه کاملا علمی نیست اما حداقل بر اساس اخلاق است و در عین حال اطلاعات نسبتا درستی به خواننده می دهد .چرا اصرار داریم گزارشمان را با اعداد بزرگ و دهان پرکن اما غلط انتشار دهیم. آیا نتیجه چیزی جز از دست دادن اعتماد خواننده خواهد بود .»

او در پایان سخنانش اضافه می کند :« هر چند می دانم این روش درباره موضوع های بزرگ سیاسی و یا اجتماعی قابل استفاده نیست .در این موضوعات باید حتما از منابع معتبر استفاده کنیم ونظر سنجی هم باید توسط حرفه ای ها که دانش آن را دارند انجام شود . نظر سنجی هایی که معلوم باشد توسط چه کسی یا کسانی و با چه روشی انجام شده است .»

نیک آهنگ کوثر در این باره عقیده دیگری دارد:«برای آمارگیری باید حتما از کارشناس این کار استفاده کرد. روش نمونه‌گیری و سوال‌هایی که باید پرسیده شود. این کار شاید کار روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر اجتماعی نباشد. برای نظر سنجی و گرد آوری آمار حتی باید دانست که از چه کسانی باید چه سوال‌هایی کرد؟ اینکه مثلا از چند نفر سوال کنیم و بگوییم در پرسش از تعدادی از افراد به این نتیجه رسیده‌ایم، می‌تواند مورد استفاده باشد اما باز نمی‌توانیم با دقت قسم بخوریم که رقم‌مان دقیق است. اینکه مثلا شما از ۲۰ نفر آدم فعال سبز در فیسبوک در ۲۲ بهمن ۱۳۸۹ بپرسید که اگر موسوی دستگیر شود، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ فکر می کنید چه جوابی خواهید شنید؟ به شما خواهند گفت که "موسوی دستگیر بشه، ایران قیامت میشه" اما الان در اسفند ۱۳۹۰ هستیم و هیچ اتفاقی نیافتاده است .»

او در ادامه سخنانش اضافه می کند :«اگر شما بگویید اکثریت ۲۰ نفری که از آنان سوال کرده‌اید چنین گفته‌اند، نظر آنها چقدر می تواند با واقعیت اجتماع ما برابری می‌کند؟»

دکتر حسین قاضیان ، محقق و پژوهشگر اجتماعی هم چند روز پیش در گفتگو با سایت خودنویس در این باره می گوید : «در شرایطی که به خاطر فضای امنیتی، گروه‌های تخصصی و مستقل امکان نظرسنجی ندارند، رسیدن به آمارهای دقیق در باره نگاه سیاسی شهروندان غیر ممکن است. او می پرسد :«چگونه ممکن است هیچ چشمی شما را نبیند، آن هم در وضع فعلی امنیتی؟ و اگر شما بدون داشتن این امکانات درصد دقیقی اعلام کنید، باید پرسید که چگونه به این نتیجه رسیده‌اید.»

آمارهای دولتی معتبرترند یا موسسات نظر سنجی مستقل ؟

خبرنگاران ایرانی معمولا برای مستند کردن گزارشهایشان به دنبال آمارهای دولتی هستند. آنها تصور می کنند که این آمارها واقعی تر و در عین حال قابل دسترس ترند .آنها کمتر به دنبال آمارهای موسسه های نظر سنجی مستقل هستند . هر چند در این سالها فعالیت این موسسه ها به دلیل خفقان سیاسی خیلی کم شده است اما هنوز برخی دانشگاه ها ومراکز غیر دولتی در زمینه هایی اقدام به انجام نظر سنجی های علمی می کنند. برخی از این آمارها درزمینه موضوع های اجتماعی و فرهنگی هنوز در دسترس است.

اما آمارهای دولتی تا چه حد معتبرند ؟ آیا روزنامه ها و رسانه های معتبر خبری دنیا همیشه از آمارهای دولتی و رسمی برای مستند کردن گزارش ها و تحلیل هایشان استفاده می کنند یا شیوه های مستقل خود را برای انجام نظر سنجی و گرد آوری اطلاعات و داده ها دارند ؟کوثر به این سوال این گونه پاسخ می دهد :« نه همیشه! حتی در کشورهای بزرگ با آمارهای دولتی گاه با شک و تردید برخورد می شود و منابع مستقل، دانشگاه‌های غیر دولتی و موسسات نظرسنجی غیر دولتی بسیار معتبرترند. روزنامه‌ها هم می‌گویند که دولت چنین گفته، اما برای اطمینان بیشتر هم که شده، از منابع مستقل نیز برای اعتبار آمارها کمک می گیرند و حتی به آمارهای موسسات تحقیقاتی معتبر و مستقل نیز رجوع می کنند .»

آنچه بیش از هر چیزی درباره این موضوع به ذهن می رسد این است که خبرنگار هر منبع،آمار و عددی را که به کار می گیرد . تنها باید به وظیفه حرفه ای اش عمل کند .او دائم باید به یاد بیاورد که وظیفه خبرنگار جز گزارش کردن حقیقت نیست و نمی تواند دروغ بگوید. هر رسانه خبری با ارائه آمارهای غلط و بدون منبع مشخص فقط مخاطبانش را فریب می دهد و بعد از گذشت مدت زمانی اعتبارش را نیز از دست خواهد داد .

پی نوشت :

خواندن دوباره مطلب زیر که چندی پیش در همین سایت منتشر شد به خوانندگان این مطلب پیشنهاد می شود .

20 سوال هر روزنامه‌نگار در مورد نتایج نظرسنجی ها

http://khabarnegaran.info/article.p...

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.