3 اسفند 1390

صد سال مطبوعات ایران

مطبوعات ایران در قرن بیستم

3 اسفند 1390

خبرنگاران ایران -مطبوعات ایران در قرن بیستم دفتری است نوشته سید فرید قاسمی پژوهشگر تاریخ مطبوعات ایران . او در این کتاب کوتاه 142 صفحه ای نگاهی اجمالی به تاریخ مطبوعات ایران در قرن بیستم دارد .

در آغاز این قرن 12 نشریه درایران مجوز انتشار داشتند که این آمار در واپسین ماه قرن بیستم به 394 عنوان رسیده است که از این تعداد 360 پروانه انتشار متعلق به بخش دولتی بوده است .

به گفته قاسمی درروز اول قرن بیستم کشور ما یک روزنامه ( نشریه روزانه ) با شمارگان کمتر از هزار نسخه و در روز آخر قرن بیستم 58 روزنامه با شمارگان بیش از دو میلیون نسخه در حال انتشار داشت .در این کتاب صد سال حیات مطبوعات ایران بررسی شده است .

او در مقدمه کتابش می نویسد :«روزنامه نگاری حرفه ای در ایران سرشار از شیرینی های زودگذر و تلخی های مستمر بوده است . اگر واقع بین باشیم باید بگوییم که روزنامه نگاری حرفه ای در ایران هیچ گاه بروز و ظهور نیافت و نتوانست خود را عرضه کند و همواره زیر سایه روزنامه نگاری حزبی و روزنامه نگاری دولتی قرار داشت و فضای باز و بسته را با تنگی نفس از سر گذراند . روزنامه نگاران حرفه ای نه در فضای باز سلسله جنبان حرکت روزنامه نگاری بودند و نه در فضای بسته. خاستگاه صنوف مطبوعاتی عمدتا فراگیر نبوده اند و نحوه شکل گیری آنها نیز در هر دوره مشخص است .بیشتر این صنوف در هر مقطع برای اجرای یک نقش به وجود آمدند .در حقیقت بستر تولید صنوف روزنامه نگاری در ایران قابل تامل است و در دستیابی به بسیاری از ریشه های مصایب تاریخی راه را آسان می کند.»

او در همین جا اضافه می کند :«که چون روزنامه نگاران ایرانی در این مدت خواسته هایشان عملی نشده است در سراسر قرن بیستم حرف تکرای زده اند و دست کم صد سال است که در چرخه اختناق و هرج و مرج روزنامه نگاران حرفه ای می گویند .مطبوعات محصول روزنامه نگاری است و کار مطبوعات را به اهل آن واگذار کنید . اجازه برپایی نظام مطبوعاتی را از دولتها خواستار شده اند و تعدادی از آنها توقع دارند روزنامه داری و روزنامه نگاری در ایران یکی شود و شرکتهای سهامی روزنامه نگاران عهده دار امور شوند .»

سید فرید قاسمی برای بررسی این دوره صد ساله کتابش را به هشت قسمت بر اساس تاریخ این یک قرن تقسیم کرده که در اینجا مختصری از ویژگی های هر دوره خواهد آمد .

بخش نخست سر آغاز قرن نام گذاری شده است . نویسنده در این بخش می نویسد :«روزگاری که ایران وارد قرن بیستم شد از روزنامه نگاری فارسی در جهان بیش از یک قرن می گذشت و مطبوعات در ایران شصت و پنج سال قمری پیشینه داشت . در سر آغاز این قرن هم همچون گذشته توانمندان عرصه ی روزنامه نگاری چون زمینه ای برای بروز و ظهور استعداد خود نمی دیدند یا خارج نشین شدند و روزنامه نگاری فارسی در خارج از ایران را رونق دادند و یا به شب نامه نگاری روی آوردند . از آغاز قرن بیستم تا صدور فرمان مشروطیت افزون بر روزنامه نگاری دولتی، دو جریان روزنامه نگاری در داخل کشور شکل گرفت .یکی روزنامه نگاری فرهنگی و دیگری روزنامه نگاری سیاسی . گروه اول به گسترش مدارس و توسعه معارف باور داشتند و معتقد بودند که با مذاکره بعضی علوم به عبارات ساده و خالی از تکلفات می توان کم کم الفا ظ علم و آداب و شروط انسانیت را به مردم ایران گوشزد کرد .اما گروه دوم معتقد به روزنامه نگاری سیاسی بودند .»

در این دوره یعنی آغاز قرن بیستم تا فرمان مشروطیت در کارنامه مطبوعاتی ایران انتشار نشریه های فرهنگی،مذهبی ،پزشکی ،ادبی ، سیلسی و ...را می بینیم. مدرسه ها هم در آن روزگار یکی از کانونهای مطبوعاتی بودند که در پرورش روزنامه نگار سهم داشتند .در این دوره فلک کردن منتقدان در ملا عام ،تبعید قلم به دستان ، توقیف نشریه ها و اذیت و آزاراصحاب قلم به وسیله حاکمیت رواج داشت .»

تاریخ بعدی از فرمان مشروطیت تا کودتا نامگذاری شده است دوره ای که میل مردم به روزنامه خوانی فزونی یافت .از مشخصات مطبوعات این دوره در زمان مظفر الدین شاه می توان از ممنوعیت ورودنشریات چاپ خارج و توزیع شبنامه ها ،زندانی کردن و تبعید روزنامه نگاران ،تشکیل انجمنهای مخفی و مشارکت مطبوعاتیان در صدور فرمان مشروطیت و تشکیل مجلس نام برد .در این دوره و به ویژه در سالهای پایانی آن مطبوعات موضوع های مهم همچون تعلیم و تربیت ،عدالت خواهی ،قانون گرایی و عبرت از ژاپن را به مردم یاد آور می شدند .

کودتا تا انقراض که سالهای 1299 تا 1304 شمسی را در برمی گیرد سالهایی است که کودتای سوم اسفند 1299به وقوع پیوست و بدین ترتیب مطبوعات توقیف دسته جمعی شدند و شمار زیادی از روزنامه نگاران به محبس افتادند . کابینه کودتا با رئیس الوزرایی سید ضیا الدین طباطبایی از 5 اسفند 1299 تا 4 خرداد 1300 که فرمان عزل او صادر شد بر سر کار بود .از اتفاقات مهم مطبوعاتی این دوره می توان از اصلاح قانون مطبوعات در سال 1301 و تاسیس مرکز اطلاعات ، تصویب قانون پنجاه تومان اعتبار کمک خرج به مجله معارف ،ابلاغ تصویب نامه ی رئیس الوزرا مبنی بر مسدود ساختن شکایت از طریق جراید ، تحصن مدیران مطبوعات در مجلس شورای ملی،به دنبال ترور میرزاده عشقی مدیرنشریه قرن بیستم ، رفع توقیف از نشریه نامه بیدار و شمار دیگری از مطبوعات نام برد.

ترور واعظ قزوینی مدیر نشریه نصیحت قزوین ، تصویب سه ماده در قانون مجازات عمومی درباره حقوق نویسندگان از دیگر حوادث این دوره است.

انقراض تا اشغال دوره دیگری است که فرید قاسمی در این کتاب به آن می پردازد او درباره این دوره که سالهای 1304 تا 1320 را در برمی گیرد می نویسد «بلایی را که بر سر مطبوعات و روزنامه نگاران طی این سالها آمد، در لابه لای نطق نمایندگان مجلس و اسناد به جای مانده از این دوره می توان یافت .»یکی از موافقان حاکمیت پهلوی روزنامه های دوره رضا شاه را به مرغ منقار چیده در قفس آهنین تشبیه کرده است چرا که حتی انگشت شمار نشریه هایی که طرفدار حاکم بودند نیز سانسور می شدند .

برخی از وقایع مطبوعاتی ایران در این دوره انتشار روزنامه اطلاعات ،ممنوعیت خواندن روزنامه در ادارات ، تاسیس اداره راهنمای نامه نگاری در وزارت کشور ،هجوم ماموران شهربانی به روزنامه سعادت و زندانی کردن هوشمند مدیر این روزنامه است . همچنین در همین دوران مدیران مطبوعات احضار شده و توسط مختاری رئیس شهربانی وقت تهدید می شدند. آغاز کار رسمی رادیو ایران هم در همین دوره بود، تاسیس اتحادیه مطبوعات ،قتل فرخی یزدی روزنامه نگار و مدیر نشریه طوفان نیز از دیگر اتفاقات مهم این دوره بوده است .

عنوان" اشغال تا کودتا" تاریخ مطبوعات ایران از سالهای 1320 تا 1332 را بررسی می کند. قاسمی این دوران را یک دوره اصلی مطبوعاتی در کشورمان می داند. در این دوره به سبب جنگ جهانی دوم،ایران در اشغال بیگانگان بود .از اتفاقات مهم این دوره می توان از ارائه لایحه دو ماده ای وزارت فرهنگ برای مطبوعات به مجلس شورای ملی ، اصلاح قانون مطبوعات و انتشار نشریه مشعل نام بود طی همین سالها اتحادیه خبرنگارا ن ایران هم آغاز به کار کرد .

در سال 1332نیز دولت سهیلی به دلیل توقیف مطبوعات استیضاح شد همچنین در همین سال اعضای اتحادیه مطبوعات به دولت در مورد توقیف بدون محاکمه تعدادی از نشریات اعترض کردند . همچنین اوج اختلافات مدیران مطبوعات تهران در سال 1324 دیده شد در این دوره گروهی از مردم در میدان بهارستان تهران در اعتراض به عدم آزادی مطبوعات تجمع کردند .

" کودتا تا انقلاب" دوره دیگری است که در این کتاب طی سالهای 1332تا 1357شمسی مورد بررسی قرار گرفته است . با سقوط دولت دکتر محمد مصدق به دنبال کودتای 28 مرداد 1332و روی کار آمدن دولت کودتا به نخست وزیری سپهبد زاهدی، بگیر و ببندها آغاز شد و گروه کثیری از مطبوعاتی ها دستگیر شدند که گفته می شود .در همان سال از میان آنها ،کریم پور شیرازی مدیر نشریه شورش راسوزاندند .در این دوره کودتاچیان شمار بسیاری از مطبوعات را لغو امتیاز کردند و شهربانی فهرست 87 نشریه مجاز را انتشار داد .جلال آل احمد سالهای پس از کودتای 28 مرداد را دوره رنگین نامه ها نامید .چرا که در آن دوره روزنامه نگاران شاهد اعدام دکتر فاطمی و تیر باران مرتضی کیوان بودند و حقیقت نگاران واقعی یا در زندان و تبعید بودند و یا با گوشه نشینی در مطبوعات و یا در خانه ایام را سپری می کردند و تنها رنگین نامه های هفتگی بودند که به دستور حکومت انتشار می یافتند . 1342 را هم سال توقیف دسته جمعی شماری از مطبوعات می دانند مشهور است که در سلام نوروز این سال شاه وقتی به صف مطبوعات رسید ، قیافه حیرت انگیز به خود گرفت و از دهانش پرید چه صف طولانی !

این صف طولانی که موجب تعجب شاه شده بود شامل 141 روزنامه و مجله ای بود که در کشور منتشر می شد .

نویسنده در این بخش از قول مهدی بهشتی پور می نویسد که مهم ترین ویژگی مطبوعات این دوره تسلط بی رقیب ساواک بر مطبوعات و باج گیری شماری از مطبوعات از دولتیان،تشدید همه جانبه سانسور، رواج چاپلوسی و افول مطالب انتقادی و...بوده است .

یکی از اتفاقات مهم تاریخی این دوره البته اعتراض جمعی از مطبوعات به اعمال فشار بر آنها بود که به اعتصاب بزرگ 62 روزه مطبوعات معروف است. در 15 آبان 1357اعتصاب همه کارکنان سه روزنامه بزرگ کشور آغاز و سپس دامنه آن به شهرهای بزرگ و کوچک ایران رسید .این اعتصاب کمر دولت را شکست و منجر به پیروزی بزرگ این اعتصاب شد روزنامه ها بعد از 62 روز اعتصاب در 16 دی ماه 1357 قدم به مرحله جدیدی گذاردند بعد از این اعتصاب بزرگ سه روزنامه اعتصاب کننده یعنی اطلاعات با یک میلیون نسخه ، کیهان یک میلیون و شصت هزار نسخه و آیندگان با 359 هزار نسخه منتشر شدند هر چند باز بسیاری از مردم روزنامه خوان نتوانستند روزنامه به دست بیاورند.

در این کتاب"سال نخست انقلاب "یعنی بازه زمانی 1357 تا 1358 نیز در بخشی جداگانه بررسی شده است .در سال اول انقلاب عمده نشریات با دولت وقت مخالف بودند و مهندس بازرگان و دولتش تقریبا هیچ رسانه فراگیری برای ارائه پیام ها و دیدگاه های خود نداشتند .اما رفته رفته اعضای شورای انقلاب نیز صاحب نشریه شدند و به طور کلی نشریات یکی پس از دیگری با مواضع مختلف انتشار یافت .لایحه مطبوعات هم در بیستم مرداد ماه 1358 با مختصری کم و زیاد تصویب شد .گروه گرایی در سال نخست انقلاب و رواج روزنامه نگاری حزبی باز هم مانع رشد روزنامه نگاری حرفه ای شد و روزنامه نگاری حرفه ای در آن سال بسیار کم بهره برد .در این دوره اتفاقاتی چون اخراج روزنامه نگاران کیهان و تقاضای وزارت ارشاد از دادسرای تهران در مورد توقیف نشریات بدون پروانه انتشار ، توقیف 22 روزنامه و مجله بدون پروانه انتشار، شهادت چهار نفر از کارکنان مطبوعات، لغو پروانه انتشار 41 نشریه تنها برخی از اتفاقات مطبوعاتی این زمان است .

دو دهه پایانی یعنی بررسی تاریخ مطبوعات "در سالهای 1358 تا 1378" بخش پایانی این کتاب را شامل می شود .

خواندن حوادث این دوره برای بسیاری از خبرنگاران آشناست و نویسنده در این بخش از دوران جنگ و توقیف ها و برخی بازداشتها نام می برد . او درباره خبرنگاران اوایل انقلاب معتقد است که کمتر حرفه ای بوده اند.اما خیلی ها به زودی دریافتند که مقوله روزنامه نگاری با دو بال علم و تجربه سرانجام به مقصود می رسد .از این رو در سال 1359 نخستین دوره آموزش کوتاه مدت روزنامه نگاری در یکی از روزنامه های صبح تهران برگزارشد .

در دوران جنگ نیزبسیاری از روزنامه نگاران حرفه ای گرایش شان به موضوعات غیر سیاسی رفت و دوره جدید از حیات نشریات ورزشی ،سینمایی ، خانوادگی ، سینمایی و ..شکل گرفت .در این دوره همچنین شاهد شکل گیری انجمن های صنفی روزنامه نگاران بودیم .

نویسنده در ادامه این بخش به صورت موجز و خلاصه به اتفاقات این دوره مثل توقیف های مطبوعات اشاره می کند به نوعی که این فصل از کتاب به هیچ عنوان شفافیت دوره های قبل را ندارد .با این همه این کتاب برای علاقه مندان به تاریخ مطبوعات ایران دفتر مفیدی است که اطلاعات آنها را برای پی گیری موضوعات مورد علاقه شان در این حوزه افزایش می دهد .

این کتاب نوشته سید فرید قاسمی است و نشر قصه آن را منتشر کرده است .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.