25 دی 1390

تاریخ مطبوعات زنجان

25 دی 1390

خبرنگاران ایران -نود وچهار سال پس از آنکه «میراز صالح شیرازی» جریده «کاغذ اخبار» را در دارالخلافه طهران بنیاد نهاد، «میرزا عیسی قانونخواه» با انتشار نشریه محلی «پروین خمسه» نامش را در فهرست اولین های شهر زنجان، به عنوان ناشر نخستین نشریه محلی این شهر به ثبت رساند. اسفندماه 1309 سرآغاز تاریخ روزنامه نگاری محلی در زنجان به حساب می آید.

عیسی قانونخواه زنجانی(ناصرالمله) که نامش در ابتدا عیسی خان زنجانی بود، روزنامه نویسی را از سال 1302 در تهران، با انتشار هفته نامه «ناصرالمله» آغاز کرد. ناصرالمله که در جرگه مخالفان سرسخت جمهوریت قرار داشت، تیرماه 1303 بعد از 21 شماره تعطیل شد. شش سال بعد، پس از برقراری نظام ثبت عمومی در زنجان، عیسی خان درصدد انتشار جریده ای محلی برآمد. این نشریه سه روز در هفته با قطع بزرگ، در چهار صفحه منتشر می شد. از همان ابتدا سه صفحه آن مخصوص درج اعلانات ثبتی بوده و سرمقاله، اخبار ممالک خارجه، اخبار ایران و اخبار محلی در تنها صفحه باقی مانده چاپ می شده است. نشریه به انتشار پاورقی نیز اهتمام داشت و از پاورقی های آن به موارد زیر می توان اشاره کرد: ترجمه کتاب «ابطال» اثر کارل لایل، داستان های دنباله دار مربوط به تاریخ «سلطان جلال الدین خوارزمشاهی» و ترجمه «مرغ جنگلی» اثر رشاد نوری، نویسنده ترک. طولانی ترین تداوم نشر بین نشریه های پیش از انقلاب در شهر زنجان متعلق به پروین خمسه است. این نشریه به مدت شش سال چاپ شد و سرانجام سال 1315 با فوت صاحب امتیازش از انتشار بازماند.

پس از پروین خمسه به مدت یک دهه هیچ نامی در تاریخ روزنامه نگاری زنجان به چشم نمی خورد تا اینکه دهم بهمن 1324، اندکی پس از برافراشته شدن علم تجریه توسط جدایی طلبان کمونیست در آذربایجان و زنجان، هفته نامه ای به نام «آذر» نامش را در تاریخ مطبوعات این شهر ثبت می کند. آذر تنها نشریه محلی تاریخ زنجان است که تمامی مطالب آن به زبان ترکی آذری چاپ شده است . اگرچه شاید به صراحت نتوان «منوچهر سعید وزیری»، مدیر هفته نامه آذر را در ردیف جدایی طلبان قرار داد، این نشریه خود را ارگان کمیته ولایت زنجان و زیرمجموعه فرقه دموکرات آذربایجان معرفی کرده است. ناشر جریده، ضمن داشتن تحصیلات عالیه در رشته های فیزیک، فلسفه و علوم تربیتی، سردبیری روزنامه اطلاعات و هفته نامه اطلاعات هفتگی را هم در کارنامه خود دارد. کتاب وی با نام «رهبر مردم» نیز توانسته جایزه سلطنتی را برای نویسنده اش به ارمغان بیاورد. هفته نامه آذر، بیش از یک سال نپایید و قبل از آزادسازی زنجان و آذربایجان توسط ارتش ملی، از انتشار بازماند.

پس از گذشت بیش از دو سال از تعطیلی هفته نامه آذر، سومین نشریه محلی زنجان پا به عرصه نهاد. هفته نامه «شهنواز»، در 12 اردیبهشت 1328، به صاحب امتیازی «جواد مقدمی» و به سردبیری «کریم زعفری» نشریه ای است که در جرگه حامیان جبهه ملی ایران قرار می گیرد. سابقه مطبوعاتی سردبیر این نشریه به سال 1320 بازمی گردد. او در آن سال توانست اولین موسسه توزیع و سرپرستی مطبوعات زنجان را دایر کند. آمریکا ستیزی در کنار حمایت از دکتر محمدمصدق، یکی از ویژگی های شهنواز محسوب می شود. البته مخالفان، سردبیر را به داشتن تمایلات کمونیستی نیز متهم کرده اند. شهنواز پس از انتشار 191 شماره، پس کودتای 28 مرداد تعطیل و مدیر آن تحت پیگرد قرار گرفت.

می توان فاصله سال 1328 تا کودتای 28 مرداد سال 1332 را دوره شکوفایی و شادابی روزنامه نگاری محلی در زنجان دانست. در فاصله این چهار سال، چندین هفته نامه به تاریخ روزنامه نگاری شهر افزوده می شود، اما تند باد کودتا خرّمی روزنامه نگاری محلی زنجان را به برهوتی غریب بدل می کند؛ چنانچه از این مزرعه سبز، جز یک نشریه، هفته نامه دیگری جان سالم به درنمی برد. البته برخی نشریه ها هم پیش از کودتا، تعطیل شده اند و ظاهرا در مورد دلایل این تعطیلی ها اطلاعات دقیقی در دست نیست.

هفته نامه «صدای زنجان» در 30 شهریور 1329 به صاحب امتیازی و مدیرمسوولی «محمدتقی ملکیان» منتشر شد و پس از 59 شماره، به قربانیان کودتا پیوست و مدیرمسوول آن مورد تعقیب قرار گرفت.

ماجرای پیش آمده برای «علی اکبر شیشه چیان» مدیر هفته نامه «خمسه» که نشریه اش پس از اولین سال انتشار به روزنامه ای دو صفحه ای تبدیل شد، نشانگر وجود اتحاد صفنی در زنجان است: افشاگری این روزنامه در تیرماه 1331 درباره دادگستری زنجان، منجر به بازداشت مدیرمسوول می شود و سپس در حمایت از مدیر روزنامه، علاوه بر میتینگ حزب پان ایرانیست، «انجمن روزنامه نگاران زنجان» نیز به صدور بیانیه می پردازد. وجود انجمن روزنامه نگاران زنجان در اوایل دهه سی خورشیدی جالب توجه است.

نشریه «زنجان» اواخر سال 1328 شروع به کار می کند و پس از دو سال، در 1331 به انتشار خود پایان می دهد. نشریه «عقوبت»، ناشر افکار هواداران جبهه ملی زنجان در مهرماه سال 1330 منتشر می شود و پس از یازده شماره به محاق توقیف می رود. هفته نامه «قزل اوزن»، نشریه طرفدار سلطنت، سال 1330 منتشر و سال 1332 از انتشار بازمی ماند. هفته نامه «صدای خمسه» که در تهران و زنجان منتشر می شده، از 1330 تا 1332 منتشر می شود و هفته نامه «مهرشاه» هم با مشی دفاع از سلطنت، سال 1330 منتشر شده و بیش از یک سال نمی پاید.

«نامه جام جم»، ناشر افکار جمعیت خمسه، تنها نشریه محلی زنجان است که پس از کودتا نیز به بقاء خود ادامه می دهد. سرانجام این نشریه سال 1333 به حافظه تاریخ سپرده می شود و ناشر آن، روزنامه «جمعیت خمسه» را در تهران منتشر می کند.

«مدافع زنجان»، «عهد کیان»، «صدای خمسه» سه نشریه دیگر زنجان اند که بیش از اواسط سال 1322 دوام نیاورده اند. علاوه بر اینها، هفته نامه «ابهر رود»، متعلق به شهر ابهر ـ یکی از شهرهای استان زنجان ـ در مردادماه 1331 منتشر و در تیرماه 1332 تعطیل می شود. این نشریه نخستین نشریه محلی ابهر شمرده می شود.

پس از تعطیلی جریده «نامه جام جم» تا پیروزی انقلاب اسلامی ـ به مدت هفده سال ـ هیچ نشریه ای در استان زنجان به چاپ نمی رسد و دستاوردها و تجارب روزنامه نگاری محلی این شهر عقیم می ماند. پس از انقلاب، از اردیبهشت 1359، نشریه «انقلاب زنجان» به مدیریت رحمان افشارچی منتشر و در مردادماه 1360، بنابه دلایلی که ذکر نشده، تعطیل می شود. پس از «انقلاب زنجان» تا سال 67، دوباره هیچ برگی به تاریخ مطبوعات زنجان افزوده نمی شود، تا اینکه سال 67، مصطفی ناصری، با هفته نامه «پیام زنجان» فصل جدید تاریخ مطبوعات شهرش را رقم می زند. در واقع پیام زنجان طلیعه دار عصر نوین روزنامه نگاری در زنجان است. روزنامه نگاری محلی زنجان، به رغم سابقه اندک تاریخی و انقطاع های مکرر، اکنون توانسته یکی از حرفه ای ترین استان های ایران از نظر سطح کیفی نشریه های محلی باشد؛ چنانچه روزنامه نگاران این شهر توانسته اند علاوه بر انتشار چندین هفته نامه با کیفیت، موفق به انتشار روزنامه ای منظم با نام «مردم نو» نیز بشوند.

هفته نامه جنجال برانگیز «امید زنجان» به مدیرمسوولی «احمد حکیمی پور» اولین نشریه محلی زنجانی است که توانست با فرارفتن از چارچوب استانی، در استان های آذربایجان و تهران مخاطبان قابل توجهی پیدا کند.

نشریه های «مهر رنجان»، «بهار زنجان»، «صدای زنجان»، «پیک آذر»، «فردای روشن»، «ندای زنجان» و... از نشریاتی هستند که هر یک توانسته اند تجربه هایی جدید به روزنامه نگاری شهرشان بیفزایند. روزنامه نگارانی چون محمد معینی، رامین سلطانی، علیرضا بازرگان، محمدرضا پریشی، نازخند صبحی، مهدی جلیل خانی، رامین ناسوتی، مسعود الماسی، علیرضا اسکندریون، ادریس سالاری، مهدی اسکندری، سعید مالکی و ... جزء کسانی هستند که کار خود را با روزنامه نگاری محلی در زنجان آغاز کرده و تجارب ارزشمندی به دست آورده اند. فیلمساز شناخته شده سینمای ایران، «رضا میرکریمی» هم کار هنری خود را به عنوان گرافیست مطبوعات از زادگاهش و با نشریه پیام زنجان آغاز کرده است.

از دیگر نشریه های زنجان می توان به نام های زیر اشاره کرد: زنجان شورا، ندای ابهر، نگین سبز، امین زنجان، میقات ابهر و شهاب زنجان.

یکی از موارد مشهود در نام نشریه های زنجانی، مثل سایر استان ها و شهرهای ایران، استفاده از نام های دوقسمتی است. معمولا بخش اول نام نشریه های محلی با کلمه هایی مثل: ندا، صدا، آوا، پیام و ... آغاز می شود. استفاده مستقیم از نام شهر نیز سنت معمول نامگذاری نشریه های محلی است.

اطلاعات تاریخی این یادداشت از کتاب «تاریخ مطبوعات زنجان» برداشته شده است. «علی قَشَمی»، نویسنده کتاب، در مورد اهمیت روزنامه نگاری محلی در مقدمه کتابش می نویسد: «امروزه یکی از شاخصه های توسعه یافتگی در هر کشور، با نظام رسانه ای و وسایل ارتباط جمعی آن سنجیده می شود و در این میان نقش و اهمیت مطبوعات انکارناشدنی است. از همین رو مطالعه تاریخ مطبوعات یک منطقه می تواند نمایانگر رشد و توسعه مدنی آن منطقه باشد. از جهت دیگر، با مطالعه مطبوعات یک منطقه می توان به شناختی هرچند محدود نسبت به تاریخ، فرهنگ و هویت آن سرزمین دست یافت؛ چراکه بسیاری از تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در مطبوعات انعکاس یافته و ماندگار می شود. عدم انتشار و توقیف مطبوعات نیز از نظر تاریخی دارای پیام است. علاوه بر اینها با مطالعه تاریخ مطبوعات یک سرزمین می توان به شناختی از اهالی فرهنگ و علم و اندیشه روزگاران گذشته نیز دست یافت.»

«تاریخ مطبوعات زنجان» در دو بخش تدوین یافته. بنا به نوشته مولف «بخش اول، مطبوعات منتشر شده قبل از انقلاب اسلامی است که با توجه به قدمت پنجاه تا هفتاد ساله این نشریه ها و فقدان امکان دسترسی به تمام نسخه های نشریه ها تدوین شده است. در این بخش پس از معرفی هر جریده، برای شناخت بیشتر محتوا و سبک نوشتاری نشریه، یک مطلب انتخاب و ارائه شده است. در بازنشر مطالب از اصلاح و تنظیم دوباره آنها خودداری شده و سعی بر این بوده تا حال و هوای نوشته ها و سبک نشریه ها حفظ شود. در بخش دوم، مطبوعات منتشر شده پس از انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفته اند. در این بخش بیشترین توجه به سرمقاله اولین شماره هر یک از این نشریه ها بوده و کوشیده شده هدف نشریه ها و مواضع آنها از خلال همین سرمقاله استخراج شود.»

تاریخ مطبوعات زنجان واگوکننده گسست های مکرر فرهنگی است؛ گسست هایی که امکان نهادینه شدن روزنامه نگاری محلی را سلب می کند و فعالان این عرصه را وامی دارد دوباره تجارب گذشتگان را تکرار کنند. از طرف دیگر روزنامه نگاران زنجانی نشان داده اند که می توان به رغم گسست های تاریخی، به موفقیت های حرفه ای درخور توجهی دست یافت.

کتاب تاریخ مطبوعات زنجان، باوجود کاستی های بسیار در تدوین اثر و نیز به رغم نثر نسبتا ضعیفی که دارد، یگانه مجموعه منسجم درباره تاریخ روزنامه نویسی این شهر است. «تاریخ مطبوعات زنجان»، نوشته «علی قشمی» را ، انتشارات «نیکان کتاب» زنجان در قطع وزیری و در 168 صفحه منتشر کرده است.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.