13 دی 1390

فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری

13 دی 1390

خبرنگاران ایران -«فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری»، دفتر کوچکی است در 95 صفحه که مؤلف آن کوشیده برخی از رایج ترین اشتباه های نگارشی و املائی روزنامه نگاران ایرانی را گرد بیاورد.

«ناصر مجرّد»، نویسنده کتاب، از روزنامه نگاران قدیمی ای است که کار را از سال 1335 به عنوان خبرنگار سرویس اجتماعی کیهان آغاز کرده و بنا به نوشته خودش در مقدمه کتاب ، از همان ابتدا به درست نویسی گرایش بسیاری داشته است. وی می نویسد: «با جدانویسی حساسیت همکاران را برمی انگیختم و تنها یک همکار موافق و همراه و البته بزرگتر داشتم، آن هم آقای کاظم معتمدنژاد، دبیر سرویس خارجه کیهان بود که در مقام دفاع از صحیح نویسی بنده برمی آمد و باعث دلگرمی می شد.»

مجرد که اکنون هفتادوهفت ساله است، در کتاب حاضر کوشیده تجربه های کاری 55 ساله خود را در زمینه نگارش و ویرایش در اختیار همکارانش قرار دهد تا «از بحث و جدل هایی که گاهی بر سر نحوه نگارش یک کلمه بین همکاران صورت می گیرد و وقت شان را تلف می کند، جلوگیری شود.» مؤلف در انتهای مقدمه ابراز امیدواری کرده خوانندگان با در دست داشتن مجموعه ای که به واژه ها و شیوه های نگارش بحث انگیز پرداخته، از این پس به جای مباحثه های تکراری، وقت خود را به تحقیق و مطالعات تخصصی روزنامه نگاری اختصاص دهند.

«حسین قندی»، روزنامه نگار و مدرس روزنامه نگاری، در یادداشت کوتاهی که در ابتدای کتاب چاپ شده می نویسد: «کتابی که او(مجرد) درباره فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری نوشته، مثل بسیاری از کتاب های دیگرش، حرف های تازه و نو دارد و با جذابیت فراوانش می تواند کارایی روزنامه نگاران را افزایش دهد.»

مؤلف گهگاه موارد مورد بحثش را با خاطراتی شیرین نیز آمیخته است؛ خاطراتی که ارزش خواندن دارد و از آنها می توان چیزهای زیادی آموخت. مثلاً در صفحه 49 کتاب آمده: «در دهه های 30 تا 50 در آبدارخانه تحریریه کیهان، مرد موقری داشتیم که سعی می کرد در جمع نویسندگان و خبرنگاران طوری حرف بزند که همکاران مطبوعاتی فکر نکنند او بی سواد است و حس کنند اگر آبدارچی شده از روی ناچاری بوده. هر گاه چند روزنامه نگار با هم بر سر موضوعی بحث می کردند و او برای شان چای می آورد، بدون دعوت، در بحث وارد می شد و اظهار نظرهایی می کرد که اغلب هیچ ارتباطی به موضوع نداشت. گاهی هم یک جمله مضحک او باعث می شد که سردبیر و دستیارش، تیتر یک روزنامه را تغییر دهند! روزی مرحوم دکتر مهدی سمسار، سردبیر و مرحوم پرویز آذری، دستیار سردبیر، بر سر انتخاب تیتر بالای صفحه اول کیهان بحث می کردند که «آقا سید» رسید و برای هر یک از آنها یک فنجان چای گذاشت و وقتی متوجه شد که بحث درباره «تیتر یک» است، گفت: "آقای دکتر! «تیتل یک» باید درباره آدم های درجه یک باشد. این یارو که می خواهید عکس و تیتل او را بالای صفحه اول بزنید کلاهبردار است! به آبروی روزنامه هم فکر کنید!" دکتر سمسار و پرویز آذری قه قه خندیدند و گفتند: "ما هم می خواهیم درباره کلاهبرداری های عجیب و غریبش تیتر بزنیم." آقا سید هم خندید و گفت: "با این کار باعث تشویق کلاهبرداران می شوید. یک تیتل دیگر انتخاب کنید!" هر دو خندیدند و گفتند چشم آقا سید و تیتر یک را عوض کردند! عصر که روزنامه منتشر شد، سید به سراغ سردبیر رفت و گفت: "این یکی هم که مشاور همونه!" البته منظورش از "مشاور"، مشابه بود!»

«فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری» در دو بخش تدوین شده است. بخش نخست به بحث پیرامون اشتباه های خاص رایج پرداخته و با دلیل در این باره بحث می کند و بخش دوم در هر موردی، نگارش کلمه ها را در دو ستون "درست" و "نادرست" به خواننده ارائه می دهد. اکنون هم برای آشنایی با محتوای اثر و هم برای کسانی که امکان مطالعه کتاب را نخواهند داشت، به چند مورد اشاره می کنیم. البته شرح موارد، به دلیل ضرورت تلخیص، الزاماً عین آن چیزی نیست که در کتاب آمده است.

آنچه/ آنچه که: مؤلف در مورد "آنچه"، با ارجاع به فرهنگ معین آورده: آنچه، مخفف "آن چیز که" است و نتیجه گرفته: نوشتن "آنچه که" درست نیست؛ زیرا "که" خود در درون "آنچه" پنهان است و نوشتن "آنچه که" یعنی: "آن چیز که که". پس "آنچه باعث می شود اقتصاد کشور اسیر گروه های رانت خوار شود." جمله درستی است و "آنچه که باعث می شود..." جمله ای است نادرست.

تعطیل/ تعطیلی: فردا تعطیل است. تعطیلی پریروز اجازه نداد به کارم برسم. دو جمله فوق کاربردهای درست دو واژه تعطیل و تعطیلی را نشان می دهند. "فردا تعطیلی است" را باید در رده جمله های نادرست طبقه بندی کرد.

خواربار/ خواروبار: دیده شده برخی روزنامه نگاران موقع استعمال کلمه "خواربار" به اشتباه "واو عطف" را نیز بین "خوار" و "بار" قرار داده و نوشته اند: خواروبار؛ که کاربرد نادرستی است.

کجدار و مریز/ کجدار و مریض: نوشتن اصطلاح "کجدار و مریز" به صورت "کجدار و مریض" کاملاً نادرست است. در توضیح اصطلاح کجدار و مریز آمده است: «فرض کنیم در سینی چند لیوان شربت قرار داده ایم. می خواهیم از آشپرخانه به هال برویم. در به طور کامل باز نمی شود. ناچاریم سینی را کمی کج کنیم، اما باید مراقب باشیم شربت ها نریزد. در چنین حالتی به صورت کجدار و مریز رفتار کرده ایم.»

منجی/ ناجی: کاربرد کلمه "ناجی" به معنای "نجات دهنده" کاملاً غلط است، زیرا "ناجی" اسم مفعولی است و به معنای "نجات یافته". "تیر دروازه ناجی قرمزها شد"، "با یک تکل بلند ناجی دروازه شد" و جلمه هایی از این دست، درست نیست. یا باید از کلمه منجی استفاده کرد یا باید با تغییر بافت جمله، نوشت: "تیر، باعث نجات دروازه شد." "با یک تکل بلند، دروازه را نجات داد." یا جلمه هایی از این دست.

بیش از 37 نفر، یعنی چند نفر؟! بارها دیده و شنیده شده وقتی حادثه ای اتفاق می افتد و عده ای کشته یا زخمی می شوند، خبرنگاران خبرگزاری ها و صدا و سیما مثلاً اینطور خبر می دهند: در حادثه ای که فلان جا اتفاق افتاد، بیش از 37 نفر کشته و مجروح شدند! باید پرسید: ممکن است بفرمایید بیش از 37 نفر یعنی چند نفر؟ و چه تعداد از این افراد کشته و چه تعداد زخمی شده اند؟ "بیش از 37 نفر" یعنی خبرنگار نتوانسته آمار دقیقی از تعداد تلفات یا زخمی های حادثه به دست بیاورد و در عین حال خواسته بار هیجانی بیشتری به خبرش بدهد.

نمودن یعنی نشان دادن، نه انجام دادن: "نمودن" به معنای نشان دادن است، اما متاسفانه به صورت متداول به معنای "انجام دادن" یا "کردن" نیز به کار می رود. ترکیباتی مثل: امتحان نمودن، راهنمایی نمودن، هدایت نمودن، بررسی نمودن و... ترکیب هایی است نادرست. نمودن هرگز نباید به معنای کردن به کار برود.

موارد بالا نمونه هایی بود از کتاب «فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری». البته در باره مطالب این کتاب در چند جا می توان چندوچون کرد. مثلاً مؤلف کلمه «قاتی» را به صورت «قاطی» ثبت کرده که این نیز از اشتباه های رایج در زبان فارسی است. قاتی ریشه در زبان ترکی دارد و از این طریق وارد فارسی شده و نوشتن آن با ط درست نیست؛ مثل واژه "اتاق" که پیشتر به صورت اطاق نوشته می شد.

«فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری» که اثری است تجربی، می تواند در حل بسیاری از مباحث احتمالی موجود در تحریریه ها اثری راهگشا باشد؛ هرچند کتابی جامع و روشمند نیست.

مشخصات اثر: فرهنگ کاربردی روزنامه نگاری، مؤلف: ناصر مجرد، با یادداشتی از حسین قندی، نشر مجرد، تهران، 1388، قیمت: 2000 تومان.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.