11 دی 1390

بررسی وضعیت آیین نامه های حرفه ای خبرنگاران در ایران

آیین نامه حرفه ای خبرنگاری؛ متنی که هیچگاه نوشته نشد

11 دی 1390

خبرنگاران ایران- سارا محسنی:در بین اهالی رسانه های ژاپن یک مثل دهان به دهان می چرخد که «مطبوعات قانونمند، بدون قانون مطبوعات» . این در ژاپن یک اصل است . با این دیدگاه اما آیین نامه های خود روزنامه نگاران جای چنین قوانینی را می گیرد . آیین نامه هایی که توسط روزنامه نگاران تنظیم می شود و از انتشار مطلبی جلوگیری یا رسانه ها را در چارچوب اخلاقی خاص قرار می دهد، عملی که هیچ گاه در کشورمان به مرحله اجرا درنیامده است ، اما آیا سرانجام چنین اتفاقی رخ می دهد یا در این باره هم باز این دولت است که در کار خبرنگاران مداخله و برای آنان تصمیم می گیرد ؟

رسانه ها در بسیاری از کشورهای اروپایی دو مسئولیت دارند؛ یک مسئولیت اجتماعی و مسئولیت مدنی که رسانه ها را ملزم می کند در صورت خطا و چاپ مقاله یا خبری که برای اشخاص حقیقی و حقوقی خسارتی به بار آورده آن خسارت را جبران کنند و دیگری مسئولیت کیفری؛ چنان که حتی در انگلیس و فرانسه که سابقه مطبوعاتی طولانی هم دارند رسانه ها ملزم اند عواقب اعمال مجرمانه یی را که انجام داده اند حتی در چارچوب قوانین عادی و نه قوانین مطبوعاتی بپذیرند.

عموماً در این کشورها سردبیر را مسوول می دانند ولی این به منزله رفع مسوولیت از بقیه نیست بلکه دیگران نیز در تحریریه روزنامه از مسوولیت اجتماعی و حقوقی برخوردارند، هر چند در حوزه رسانه با بردباری بیشتری به اتفاقات نگاه می شود.

اما آیین نامه های خود تنظیمی یا « self-regulation» در ژاپن، سوئیس، سوئد و بسیاری از این کشورها حکایت جالبی را برای اهالی رسانه ها رقم زده است. تصور اینکه برخورد با رسانه یا خبرنگار متخلف توسط خود اهالی رسانه صورت گیرد شاید برای جامعه ای مثل ایران کمی غیر قابل تصور باشد. اما به طور مثال این اقدام در کشوری مانند ژاپن صورت می گیرد.

چنان که مثلاً طبق قانون عمومی ژاپن فاش کردن هویت متهم زیر 18 سال جرم است. حال با این قانون عمومی چندی پیش یکی از روزنامه های این کشور هویت یکی از این متهمان را که پرونده جنجالی داشت، فاش کرد. هر چند عموم مردم هویت او را می دانستند اما در چارچوب «خودتنظیمی» توزیع کنندگان و دکه دارها حاضر نشدند آن نشریه را روی دکه خودشان بگذارند زیرا می دانستند که آن روزنامه خلاف قانون عمل کرده است.

سه آیین نامه خبرنگاری ایران تنها برای صدور کارت

در قانون مطبوعات ایران و آیین نامه اجرایی آن تاکنون هیچ حرفی از حق و حقوق خبرنگاران و فعالیت آنها زده نشده است.

بررسی آیین نامه های روزنامه نگاری در ایران نشان می دهد در مجموع سه آیین نامه که هر سه توسط دولت نوشته شده بود برای خبرنگاران وضع شده است. نخستین آیین‌نامه مربوط به چگونگی فعالیت روزنامه‌نگاران در سال 1337 به پیشنهاد وزارت کشور وقت و به استناد قانون مطبوعات موجود برای صدور پروانه کار روزنامه نگاران و عکاس ها به تصویب هیات وزیران رسیده بود.

آیین‌نامة بعدی در 15 اسفند 1343 به تصویب رسید. در این آیین‌نامه مقررات محدود کننده‌تری برای فعالیت روزنامه‌نگاری پیش‌بینی شد و آخرین آیین‌نامه مربوط به فعالیت روزنامه‌نگاران، که آیین‌نامه نویسندگان مطبوعاتی و خبرنگاران نام داشت در 23 شهریور 1354 به تصویب هیئت وزیران رسید.

این آیین‌نامه خلاف دو آیین‌نامه قبلی حوزه شمول وسیع‌تری داشت و تمام اعضای اصلی تحریریه روزنامه‌ها، مجلات و خبرگزاری‌ها را در بر‌می‌گرفت.

این آیین‌نامه و دو آیین‌نامه قبلی صرفاً آیین‌نامه‌های مربوط به صدور کارت فعالیت روزنامه‌نگاران از سوی دولت بودند و در این زمینه ضمن تعریف خبرنگار و نویسنده مطبوعاتی، شرایط کار نویسندگی، مدت اعتبار کارت خبرنگاری و وظایف خبر‌نگاران را مد نظر قرار داده بودند.

ضرورت تدوین آیین نامه های خبرنگاری

«كاظم معتمدنژاد»، استاد علوم ارتباطات در گفت وگويي که چندی پیش با رسانه ها داشت ضرورت تدوين آيين نامه كار حرفه اي روزنامه نگاري را اینگونه شرح می دهد: « حرفه روزنامه نگاري يك حرفه آزاد شناخته مي شود و بايد مانند حرفه پزشكي، وكالت دادگستري و مهندسي معماري از استقلال و آزادي برخوردار باشد. همانطور كه در حرفه پزشكي نظام ويژه اي براي حل و فصل مسائل مربوط به اين حرفه وجود دارد و شوراي خاصي به نام شوراي نظام پزشكي بر كار پزشكان نظارت مي كند و همچنان كه وكلاي دادگستري از طريق كانون وكلا فعاليت هاي خودشان را دنبال مي كنند به طور طبيعي روزنامه نگاران هم باید برای تأمين و تضمين استقلال حرفه روزنامه نگاري و مقررات قانوني لازم را تدوين و تصويب کنند.»

از سوی دیگر «روزبه بولهری» خبرنگار رادیو فردا در گفت و گو با خبرنگار ما درباره ضرورت این آیین نامه می گوید: « وجود چنین آیین نامه حرفه ای برای روزنامه نگاران مفید و ضروری است. این آیین نامه می تواند حیطه و چارچوب کار روزنامه نگاران را تعریف و مشخص کند. ضمن اینکه مشخص هم خواهد شد که چه کسی می تواند روزنامه نگار باشد.»

آیین نامه های دولتی یا صنفی

در تاریخ روزنامه نگاری کشور، دو نهاد صنفی شکل گرفت که هیچ یک نتوانستند آیین نامه ای برای خبرنگاران کشور تدوین کنند.

اتحادیه روزنامه نگاران ایران در پیش از انقلاب که با نام «سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات» شناخته می شد در سال 1342 و در نخستین سال عمر خود، آئین نامه ای تنظیم کرد که به علت شرایط سیاسی کشور هرگز به اجرا در نیامد.

«حسین شهیدی» استاد ارتباطات و مولف کتاب های این حوزه با اشاره به این موضوع، بخشی از کتاب خود با عنوان «روزنامه نگاری در ایران: از رسالت تا حرفه» که در دست چاپ است را در اختیار سایت خبرنگاران ایران قرار می دهد : « سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات در موادی آیین نامه ای را تنظیم کرد اما آن آیین نامه در حد پیش نویس باقی ماند.»

او برخی از مواد این آیین نامه را که در فضای جامعه روزنامه نگاری کشور در دهه 40 شمسی بود را در کتاب خود آورده است:

1. هر نشریه که برای عامه مردم منتشر می شود متعلق به عامه مردم است. نویسنده مطبوعات باید بداند که اگر کاری جز خدمت به عامه مردم انجام دهد در امانت خیانت کرده است.

2. هیچ کس نباید به عنوان روزنامه نگار مرتکب عملی شود که به عنوان یک شخص شرافتمند از آن پرهیز دارد.

3. اساس روزنامه نگاری باید بر بی طرفی، عشق به حقیقت، دقت و اطلاع استوار باشد.

4. در انتشار مطالب، نفع مردم و کمک به روشن شدن حقیقت اساس کار است نه خوش آیند اشخاص و منافع خصوصی. اما در عین حال روزنامه نگار باید به قول خود در محفوظ نگه داشتن امضا یا عدم انتشار مطالب وفادار بماند.

5. روزنامه نگار هنگام نوشتن مطالب خود باید بداند که زیان انتشار آن مطلب ممکن است برای یک مقام رسمی یا فرد عادی جبران ناپذیر باشد، مگر آنکه مصالح عمومی و ملی اقتضا کند.

6. انتشار مطالب غیر مستدل شایسته نویسنده مطبوعات نیست و اگر مرتکب اشتباهی می شود باید صریحا بدان اعتراف کند و در پی جبران برآید.

7. در نقل مطالب از نشریه های دیگر ذکر ماخذ یا کسب اجازه ضروری است. روزنامه نگار نباید مطالب را به شکل تحریف شده اقتباس کند و یا مصاحبه ای را بدون اجازه صاحب آن انتشار دهد.

8. روزنامه نگار مانند هر صاحب حرفه حق دارد از شغل خود انتظار سود و بهره مادی و معنوی داشته باشد ولی نه به بهای دروغ و پوشاندن حقایق و دوری از عفت قلم و لطمه زدن به مصالح عمومی و ملی.

اما این آیین نامه هیچگاه به تصویب نرسید و اجرایی نشد تا اینکه در بعد از انقلاب و در دهه 70 شمسی انجمن صنفی روزنامه نگاران شکل گرفت. این انجمن هم در عمر یک دهه ای خود هم نتوانست چنین آیین نامه ای را برای خبرنگاران تنظیم کند.

«رجبعلی مزروعی» آخرین رئیس هیئت مدیره انجمن صنفی روزنامه نگاران در گفت و گو با خبرنگار ما در این باره می گوید: «انجمن در این اواخر در حال تهیه و تدوین آیین نامه حرفه ای روزنامه نگاری بود که برپایه متنی از فدراسیون جهانی روزنامه نگاران و تجربیات داخلی تهیه شده بود.»

وی توضیح می دهد که قرار بود بعد از نهایی شدن این آیین نامه، افرادی که عضو انجمن بودند موقع کارت گرفتن آنرا امضا و متعهد به اجرای آن شوند اما طبعا هیچ ضمانت اجرایی جز ضمانت اخلاقی توسط افراد نداشت.»

مزروعی می گوید: «ازنظر انجمن داشتن یک چنین آیین نامه و پایبندی به آن ضروت داشت اما این آیین نامه به هیچوجه نمی توانست جلوی دخالت های دولتی را بگیرد ، چون در قوانین ایران پذیرفته نشده بود که تخلفات صنفی و حرفه ای توسط نهادصنفی رسیدگی شود.»

اعتقادی که «بولهری» نیز دارد: «اگر قرار باشد که زمانی آیین نامه حرفه ای خبرنگاری در ایران نوشته شود باید به دور از دخالت نهادهای دولتی و توسط نمایندگان روزنامه نگاران و استادان روزنامه نگاری و کارشناسان حوزه رسانه ها تدوین شود.»

مزروعی در عین حال تاکید دارد که داشتن این آیین نامه وقتی می تواند مفید و اجرایی باشد که تخلفات روزنامه نگاران توسط نهاد صنفی شان مورد رسیدگی قرار گیرد وگرنه ضمانت اجرایی نخواهد داشت.

دولت به دنبال آیین نامه برای خبرنگاران

در چند سال اخیر زمزمه هایی مبنی بر تدوین آیین نامه حرفه ای خبرنگاری شنیده می شود که توسط دولت در حال پیگیری است. گرچه پیش نویس این آیین نامه توسط برخی از استادان روزنامه نگاری نوشته شده است اما در نهایت این آیین نامه کاملا دولتی است.

مواد و تبصره‌های این آیین ‌نامه‌ مختصاتی دارد که به نظر می‌رسد استقلال خبرنگاران را هدف قرار داده است.

یکی از خبرنگاران که در رسانه های کشور مشغول فعالیت است به لزوم وابسته نبودن آیین نامه خبرنگاری با نهادهای دولتی تاکید می کند و می گوید: «چطور ممکن است در عین تعیین هویت و صلاحیت روزنامه‌نگار و خبرنگار از سوی دولت بازهم بتوان به استقلال ذهنی و حرفه‌ای روزنامه‌نگاران از دولت خوشبین بود؟ روزنامه‌نگار باید منتقد باشد، سوال اینجاست که با نظارت مستفیم و استصوابی دولت، چگونه می‌توان در مورد از بین رفتن آزادی بیان و استقلال روزنامه‌نگاری نگران نبود و به بیان دیگر آیا با تصویب این آیین نامه چگونه می‌توان به حضور و ظهور روزنامه‌نگاری انتقادی امید داشت؟»

او معتقد است: «با عملی شدن این طرح، روزنامه‌نگاران و خبرنگاران عملا به کارمندان دولت تبدیل می‌شوند و هر ماه با درج اخبار و گزارش‌هایی -که عملا و با توجه به متن آیین نامه،‌ باید یا مورد پسند دولت باشد، یا حداقل ، دولت با انتشار آن مشکلی نداشته باشد- حقوقی دریافت می‌کنند و این خطر را همیشه بالای سر خود احساس خواهند کرد که اگر احیانا مرتکب خطایی شوند که عملکرد بخشی از دولت را نقد کرده و زیر سوال ببرد، هویت حرفه‌ای خود را از دست می‌دهند.»

متن اولیه پیش‌نویس آیین نامه حرفه ای خبرنگاران در سال 1385 در یک گروه متشکل از آقایان کاظم معتمدنژاد ، علی‌اکبر قاضی‌زاده، علیرضا ملکیان، علاءالدین ظهوریان و شعبانعلی بهرامپور مورد بررسی قرار گرفته است و گرچه خواسته شد که این پیش نویس مورد بحث اصحاب رسانه قرار گیرد اما به نظر می رسد بدون توجه به نظرات این طرح در حال نهایی شدن است. طرحی که در اساس به دلیل دولتی بودن مورد انتقاد است.

«حسن نمک دوست» یکی از استادان روزنامه نگاری است که در 6 قسمت به نقد مفصل این آئین نامه پرداخته و در سایت «رسانه ها و آزادی اطلاعات» تاکید کرده است : « همه آموزه‌هاي روزنامه‌نگاري بر اين بنيان استوارند که دولت‌ها نه مي‌توانند مسئوليت‌هاي حرفه‌اي روزنامه‌نگاران را تعيين و نه از آنان سلب کنند. مسئوليت‌هاي روزنامه‌نگار از ذات حرفه سرچشمه مي گيرند و اگر قرار باشد که دولت در باره مسئوليت‌هاي روزنامه‌نگاران تعيين تکليف کند، مفاهيمي همچون نظارت بر رفتار دولت و رکن چهارم دموکراسي و نظاير آن رنگ خواهد باخت.»

وی تاکید می کند:« روزنامه‌نگاران به اينکه حرفه‌شان به موازين اخلاقي خاص خود متکي است، مباهات مي‌کنند، اما به هيچ روي دولت‌ها را صالح به مداخله در تعيين و اعمال اين موازين نمي‌دانند. آيا دوستان تدوين‌کننده پيش‌نويس، کشوري را در جهان سراغ دارند که روزنامه‌نگارانش معيارهاي اخلاقي حرفه‌اي خود را در قالب آئين‌نامه‌اي دولتي الزامي و دولت را ناظر بر اجراي آن کرده باشند؟»

شاید در شرایط فعلی که هر روز روزنامه ها با فشارهای دولتی بسته می شوند و خبرنگاران زندانی می شوند تدوین «نخستین آیین نامه حرفه ای خبرنگاری» توسط چنین دولتی که تاب انتقاد را ندارد برای اهالی رسانه کمی عجیب و در عین حال همراه با ترس باشد.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.