24 آذر 1390

مروری بر وضعیت مطبوعات در دوره نخست وزیری محمد مصدق

هفتاد روزنامه مخالف دولت در دوران مصدق

24 آذر 1390

خبرنگاران ایران-بایک موحدی:یکی از طلایی ترین دوران مطبوعات در ایران دوره نخست وزیری دکتر محمد مصدق بوده است.همان طور که آزادی بیان برای گروههای مختلف چپ و راست در دولت دکتر مصدق وجود داشت، مطبوعات نیز از آزادی زیادی برخوردار بودند.

روی هم رفته در زمان مصدق 373 روزنامه موافق و مخالف دولت منتشر می شد که هفتاد روزنامه کاملا مخالف دولت بودند و در انتقاد از دولت مصدق هرچه که می خواستند می نوشتند.این هفتاد روزنامه به نوعی مطلب می نوشتند که کسانی آنها را نه منتقد دولت که دشمن مصدق نام داده بودند. سایر روزنامه ها نیز اگر چه نه به اندازه هفتاد روزنامه دیگر، هرجا لازم می دیدند از دولت مصدق انتقاد می کردند .درباره آزادی مطبوعات، می توان ادعا کرد که حکومت دکترمصدق یکی از درخشان ترین دورانها درسرتاسر دوران مشروطیت و بعد از آن است که مطبوعات درنهایت آزادی هرچه می خواستند می نوشتند.

پس از شهریور 20 نیز برای مدتی کوتاه مطبوعات کاملا آزاد بودند. در واقع می توان گفت که بعد از شهریور 20 به جز معدودی از روزنامه ها، تقریبا تمام آنها حمله به دولت را وظیفه اصلی خود می دانستند و این جریان تا وقوع حادثه معروف به 17 آذر 1321 تداوم داشت تا آنکه در این روز دولت قوام السلطنه دستور توقیف تمامی جراید کشور را صادر کرد و تمام روزنامه ها و مجلات بدون استثنا در این روز از انتشار بازماندند.این توقیف 43 روز به طول انجامید و در تمام این مدت تنها یک روزنامه به نام اخبار روز انتشار یافت که توسط دولت برای آگاهی از حوادث ایران و جهان در غیاب مطبوعات چاپ و منتشر می شد.

بعد از گذشت 43 روز دوباره جراید شروع به انتشار کردند. "سهیلی" که به دنبال سقوط "قوام" بر سر کار آمد سیاست ضد مطبوعاتی شدیدتری را اتخاذ کرد که باعث اتحاد مطبوعاتی­ها در مقابل وی شد. سهیلی مجبور شد برای ایجاد خفقان و سرکوب مطبوعات از مجلس کمک بگیرد. "حسین فاطمی" در "باختر" نوشت: «این دستهایی که به ظاهر حافظ و حامی قانون هستند و با کمال صراحت اصل مسلم قانون اساسی تمنای سانسور جراید را دارند اطمینان قطعی داشته باشند که دیر یا زود سزای بدمستی خویش را خواهند دید.»

"ساعد" "بیات" "حکیمی" و مجددا "قوام" بر سر کار آمدند، اما در گره کور مطبوعات گشایشی نشد. در آن آشفته بازار، گروهی که به لباس مطبوعاتی­ ها درآمده بودند برای فروش بیشتر هتاکی و فحاشی را رواج می­ دادند.

یکی از سناتورها درباره هتاکی و فحاشی مطبوعات گفت: «مردم خریدار فحش هستند برای این که ناراضی هستند برای این که عدالت اجتماعی ندارند، برای این که انتخابات آزاد ندارند، اگر یک دولتی واقعا مصلح باشد، از بدگویی روزنامه­ ها نمی ­ترسد و دست به اصلاحات واقعی می ­زند.»

در سال 1326 "محمد مسعود" صاحب امتیاز"مرد امروز" برای کشتن "قوام" جایزه تعیین کرد. قوام کشته نشد؛ اما سقوط کرد. در عوض هم "مرد امروز" توقیف شد و هم صاحب امتیاز آن کشته شد. و این حادثه باعث شدت درگیری مطبوعات با دولت شد.

با ترور نافرجام "محمدرضا شاه پهلوی" در 27 بهمن توسط "ناصر فخرآرایی" که کارت خبرنگار عکاس نشریه "پرچم اسلام" را در جیب داشت، بهانه خوبی برای دولت درست شد تا فضای نیمه باز را ببندد و به دنبال آن "حسین فاطمی" دستگیر شد و بعد از آن "دکتر مصدق" و مطبوعاتی­ها تحصن کردند.

بعد از دولت­ های "رزم آرا"، "علا" و حکومت چهار روزه "قوام" از تاریخ اردیبهشت 30 تا تیر 31 و در دوره دوم تا 28 مرداد 32 دوره نخست­ وزیری "دکتر مصدق" بود.

نخستین پیام دکتر مصدق به مردم از رادیو ایران پخش شد: «تقاضای اول من از بعضی از آقایان ارباب قلم این است که از آزادی سوء استفاده نکنند و عفت قلم را رعایت کنند، زیرا هیچ وقت نمی­خواهیم، ترتیبی پیش آید که آنها نتوانند منویات خود را اظهار کنند.»

در این دوران دو اتفاق ناگوار پیش آمد، روز چهاردهم آذر 33 در پی­ مخالفت گروه­های وابسته به حزب توده و راهپیمایی آن­ها درگیری میان پلیس و تظاهر کنندگان ایجاد شد و احزاب طرفدار دولت به توده ای­ها حمله کردند. در این آشفتگی حملاتی نیز به دفتر مطبوعات طرفدار دولت و یا مخالفان آن صورت گرفت و در پی آن وکلای اقلیت و مطبوعات تحصن کردند و به حوادث 14 آذر اعتراض کردند. این وقایع ضربه سختی به دولت مصدق وارد کرد و به دنبال آن ترور "دکتر فاطمی" مدافع سرسخت دولت "دکتر مصدق" این ضربه را شدیدتر کرد.

373 روزنامه در دولت مصدق

روی هم رفته در دوره دولت مصدق 373 روزنامه موافق و مخالف منتشر می­ شد که می­ توان این دوره را دوره آزادی مطبوعات دانست.

کم نیستند کسانی که عصر دولت دکتر مصدق را عصر آزادی مطبوعات ایران می دانند.شخص مصدق علاقمندی خاصی به آزادی مطبوعات داشت و بارها تاکید کرد که رسانه ها برای انتقاد کردن از او آزادی کامل دارند.

دکتر مصدق دراردیبهشت ماه سال 1330 به شهربانی کل کشور نوشت:« درجراید کشور آن چه راجع به شخص این جانب نگاشته شود، هرچه نوشته باشد و هرکه نوشته باشد، به هیچ وجه نباید مورد اعتراض و تعرض قرارگیرد.»

دکتر پرویز داورپناه در این باره می گوید :«مصدق ازدست زدن به اقداماتی پرهیز داشت که سرگوبگرانه تلقی می شد یا با خط مشی و روش او درتحمل گروهها و سازمان ها و یا مطبوعات مخالف، ناسازگاربود.

مصدق، دریچه آزادی را روی مردم کشورگشود. زمینه هایی برای تحمل دگراندیشان را فراهم ساخت. نمونه اش آزادی مطبوعات واحزاب بود که چتر شوم سرکوب و سانسور ازبالای سرشان کنار رفته بود. برای نخستین بار زمینه های تمرین آزادی و دموکراسی دراذهان مردم و درهمه سطوح درحال رشد بود.

دوران مصدق، مطبوعات و احزاب از آزادي کم‌‏ نظيري برخوردار بودند و مصدق هيچگاه فضاي جامعه را محدود نمی کرد.

قانون مطبوعات در دوره مصدق

ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩ ﻧﺨﺴــﺖ ﻭﺯﻳﺮﻱ ﻣﺼﺪﻕ ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻣﺜﺒﺖ ﺑــﺮﺍﻱ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺕ ﺭﻭﻱ ﺩﺍﺩ، از جمله اینکه ﺩﻛﺘﺮ ﻣﺼﺪﻕ ﺗﻮﺍﻧﺴــﺖ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬﺍﺭﻱ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻣﺠﻠﺲ ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺑﮕﻴﺮﺩ ﻭ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﻗﻮﺍﻧﻴﻨﻲ ﻛﻪ وی ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭ ﻭﺿﻊ ﻛﺮﺩ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺕ 11ﺁﺫﺭ 1331 ﺍﺳﺖ.ﺍﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺑﺎ ﺍﻋﺘﺮﺍض های ﺷﺪﻳﺪﻱ ﺩﺭ ﻣﻴﺎﻥ ﺭﻭﺯﻧﺎﻣﻪ ﻧﮕﺎﺭﺍﻥ، ﮔﺮﻭﻩ ﻫﺎﻱ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺗﻲ ﻭ ﺟﺮﻳﺎﻧﺎﺕ ﺳﻴﺎﺳــﻲ ﺭﻭﺑﻪ ﺭﻭ ﺷﺪه بود.

ﺍﻋﺘﺮﺍض ها ﺑﻪ ﻻﻳﺤﻪ 11 ﺁﺫﺭ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺍﻳﻦ ﻻﻳﺤﻪ ﺍﺯ ﺳــﻮﻱ ﺩﻭﻟﺖ ﺷــﺪ ﺗﺎ ﺳﺮﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﺭ 15 ﺑﻬﻤﻦ 1331 ﻻﻳﺤﻪ ﺍﻱ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺭﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻗﻮﺍﻧﻴﻦ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺗﻲ ﻗﺒﻠﻲ ﺷﺪ. ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﻭﻳﮋﮔﻲ ﻫﺎﻱ ﺍﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻟﺰﻭﻡ ﺍﺧﺬ ﻣﺠﻮﺯ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺘﺸــﺎﺭ ﻧﺸــﺮﻳﻪ ﺍﺯ ﻭﺯﺍﺭﺕ ﻛﺸــﻮﺭ ﻭ ﺩﺭ ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﮔﺮﻭﻫــﻲ ﺷــﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﺎﺕ ﻧﻈــﺎﺭﺕ ﻓﻌﻠﻲ ﺍﺳــﺖ. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺩﺭ ﺍﻳــﻦ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﺑﺮﺍﻱ ﻧﺨﺴــﺘﻴﻦ ﺑﺎﺭ ﺍﺯ ﺭﻭﺯﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﺷــﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺭﺳﺎﻟﺖ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺕ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﺍﻧﺘﻘﺎﺩ ﺻﺤﻴﺢ ﻭ ﺻﻼﺡ ﺍﻧﺪﻳﺸــﻲ ﺩﺭ ﺍﻣﻮﺭ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﺸــﺨﺺ ﺷــﺪ.

ﺍﻣﺎ ﺍﻳﻦ ﻻﻳﺤــﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﺩﻭﺍﻣــﻲ ﻧﻴﺎﻓﺖ ﻭ ﺑﺎ ﻛﻮﺩﺗــﺎﻱ 28 ﻣﺮﺩﺍﺩ 1332 ﻭ ﺳــﻘﻮﻁ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﺼﺪﻕ، ﺍﺟﺮﺍﻱ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﺩﺭﺁﻣﺪ.

منابع :

1-مطبوعات عصر پهلوی،تهران مصور، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1381، ص 12

2-سفری، محمدعلی؛ قلم و سیاست، تهران، نامک، 1371، ج 1، ص 98

3-اکر حسین، عبدالرحیم؛ ادبیات سیاسی ایران، تهران، علم، 1377، ج 3، ص 189

4-اسماعیلی، امیر؛ سه چهره جنجالی مطبوعات، تهران، علم، 1384، ج 1، ص13

5-ذاکر حسین، طبوعات سیاسی در عصر مشروطیت، ص 291

http://www.tvpn.de/ois/ois-iran-302... 6-

7-http://www.jamejamonline.ir/Media/p...

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.