5 مرداد 1394

خبرگزاری های ایران، از آغاز تا امروز

خبرگزاری‌هایی که فقط نامش را به یدک می‌کشند

5 مرداد 1394

عذرا فراهانی*

خبرنگاران ایران

در دنیای امروز نقش وسایل ارتباط‌جمعی در همه شئون زندگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی غیرقابل‌انکار است. حالا دیگر توسعه و گسترش فناوری نوین ارتباطی و اینترنت، شرایط حرفه‌ای روزنامه‌نگاران و حتی عموم مردم، چه در پایتخت و چه در شهرها و روستاها را تحت تاثیر خود قرار داده است. در این شرایط آیا ایجاد 46 خبرگزاری لازم و ضروری است و باید منتظر خبر افزایش این خبرگزاری‌ها بود. شاید بهترین پاسخ به این سؤال سخنان علی جنتی وزیر ارشاد باشد که اعلام کرد: تأسیس خبرگزاری جدید فعلاً در دستور کار ما نیست.

راستی چرا وزیر ارشاد با اعلام این‌که در زمان دولت یازدهم تنها مجوز دو خبرگزاری صادر شد از توقف صدور مجوزها می‌گوید؟

اگرچه در زمینه کارکرد خبرگزاری‌ها تحقیق و پژوهش‌هایی جامع و کاملی صورت نگرفته اما این باور خیلی هم نباید دور از ذهن باشد. که بسیاری از این خبرگزاری‌ها شاید حتی اولین وظایف خود را به‌عنوان تولیدکننده اعمال نکرده باشند. خبرگزاری علائم و شاخصه‌هایی دارد؛ ازجمله تعداد توليــد در روز، تعداد سرويس و همكار، داشــتن خبرنگار فعال در حوزه‌های خبرى، دفاتر منطقه‌اى و بین‌المللی، قراردادهاى همكارى بین‌المللی، خبرنگار مقيم، اعزام خبرنگار، تعداد زبان، و ...

درحالی‌که ما شاهد هستیم بسیاری از این به اصلاح خبرگزاری‌ها نه تولید آن‌چنانی دارند و نه از نیروهای کارآمد بهره‌مند هستند. حتی بسیاری از آن‌ها از ابتدایی‌ترین اصول خبرنویسی یا حتی تهیه خبر بی‌بهره بوده و تنها به مصرف‌کنندگانی نشسته در دفتر تبدیل‌شده‌اند.

فرهنگ عمید خبرگزاری را این‌گونه تعریف کرده است: «‌خبرگزاری اداره یا بنگاهی است که خبرهای دنیا را با وسایل مختلف جمع‌آوری می‌کند و برای روزنامه‌ها و سایر مؤسسات می‌فرستد»

همچنین در قانون مطبوعات در تعریف خبرگزاری‌ها آمده: موسسه‌ای خبری که درزمینهٔ جمع‌آوری، پردازش، انتشار خبر، تحلیل، مصاحبه و گزارش در قالب نوشتار، صدا و تصویر در محیط دیجیتال و غیر آن فعالیت می‌کند. درحالی‌که بسیاری از اخبار خبرگزاری‌ها از روزنامه‌ها تامین می‌شود. بسیاری از افراد شاغل در این خبرگزاری‌ها ازآنجاکه آشنا به این حرفه و شرایط آن نیستند و برای تهیه خبر و گزارش پایشان را از موسسه بیرون نمی‌گذارند تبدیل به مصرف‌کننده شدند و این با روح این حرفه کاملاً در تضاد است.

خبرگزاری‌ها در ایران چگونه تأمین می‌شوند؟

همین چند روز پیش بود که حجت‌الاسلام غلامرضا مصباحی مقدم، نماینده مردم تهران در مجلس خواستار ساماندهی خبرگزاری‌های غیردولتی و البته روزنامه‌ها توسط دولت و مجلس شد.

این عضو کمیسیون برنامه‌وبودجه مجلس با طرح موضوع آسیب‌شناسی از کیفیت و کمیت خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها در کشور، گفت: «شاید تعدد خبرگزاری‌های ایران مایه افتخار در برابر سایر کشورها باشد، به گفته وی 41 خبرگزاری مجوز دار از یک جنبه اثر مثبت دارد اما از صد جنبه تأثیر منفی؛ جهت منفی این است که خوراک این تعداد خبرگزاری از کجا و چگونه تأمین می‌شود؟ یک خبرگزاری برای یک مسئله خاص تشکیل می‌شود ولی به مسائل سیاسی و اقتصادی می‌پردازد ولی به دنبال نکات غیر مرتبط با حوزه کاری‌اش است.»

در پاسخ به سؤال تأمین منابع مالی خبرگزاری‌ها می‌توان به این نکته اشاره کرد که دقیقاً تأمین منابع مالی خبرگزاری‌ها مثل تأمین منابع مالی برای روزنامه‌ها یا نشریات است. فروش اخبار، جذب آگهی و کمک‌های دولتی از سوی وزارت ارشاد که در قالب یارانه و یا پرداخت حق بیمه خبرنگاران صورت می‌گیرد.

از اوایل امسال وزارت ارشاد اعلام کرد: تنها به خبرگزاری‌هایی یارانه پرداخت خواهد شد که خبرنگاران خود را بیمه کرده باشند. اگرچه طی دو- سه سال اخیر وزارت ارشاد کمک‌های مالی به خبرگزاری‌های دولتی را متوقف کرده است ولی نحوه کمک به خبرگزاری‌های غیردولتی نیز همانند نشریات و روزنامه‌ها خواهد بود. وزارت ارشاد در بسته حمایتی خود در سال 93 پرداخت یارانه رسانه‌ها را این‌گونه تعریف کرد:بسته حمایتی سال 1393: ازآنجاکه جهت‌گیری‌های حمایتی، معرف سیاست‌های عمومی حاکمیتی است، بسته زیر به‌عنوان سیاست‌های حمایتی معاونت امور مطبوعاتی و اطلاع‌رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال جاری علاوه بر "دستورالعمل نحوه توزیع یارانه مطبوعات" اعلام می‌شود:

1- اولویت‌های موضوعی

یارانه رسانه‌هایی که با محوریت موضوعات زیر منتشر شوند تا 3 برابر می‌شود:

1- قرآن، احکام اسلامی و شعائر دینی

2- فرهنگ ایثار، شهادت و دفاع مقدس

3- ترویج سبک زندگی اسلامی – ایرانی به‌جای فرهنگ غیرخودی و تلاش در جهت رشد و اصلاح خلقیات اجتماعی و فرهنگ عمومی

4- هر یک از محورهای 24 گانه اقتصاد مقاومتی

5- ترویج زبان فارسی (یا اهتمام به فعالیت در کشورهای فارسی‌زبان)

6- پرهیز از واگرایی و تحکیم همبستگی ملی توسط روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌هایی که با گستره توزیع استان‌های مرزی منتشر می‌شوند.

7- افزایش سواد علمی جامعه (رسانه‌هایی با رویکرد علم برای عموم مردم)

2- توجه به تحولات رسانه

در راستای درک تحولات دنیای رسانه، حضور محتوای ملّی در عرصه جهانی و توجه به محیط‌زیست، برای نشریاتی که اولویت‌های روشی زیر را رعایت کنند ارقامی منظور خواهد شد ازجمله جایگزینی نشریه مکتوب با نشریه الکترونیک، سایت برخط (علاوه بر نشریه) و...

3- ترویج بنگاه‌ها

برای نشریاتی با صاحب‌امتیاز واحد، مشروط به آن‌که همه نشریات بنگاه، اولاً نظم در انتشار و ثانیاً ضریب کیفی افزون بر 1/2 داشته باشند.

4- دیپلماسی رسانه‌ای

نشریات چاپی و الکترونیکی که «دیپلماسی فرهنگی» را دنبال کنند و فعالیت‌های برون‌مرزی جدی داشته باشند بر اساس شاخص‌ها (دوره انتشار، میزان تأثیر، اولویت‌های منطقه‌ای و جهت‌گیری محتوایی)

5- حمایت از خبرنگاران

رسانه‌هایی که حداقل نفرات بیمه‌شده آنان مطابق جدول تعیین‌شده و به نام خود نشریه باشد و هیچ‌یک از روزنامه‌نگاران تمام‌وقت آنان از بابت بیمه، اعتراضی نداشته باشند معادل مبلغ پرداختی به سازمان تأمین اجتماعی به آنان عودت می‌شود.

سوابق خبرگزاری‌ها در ایران

اگرچه آمار ارائه‌شده مبتنی بر وجود 46 خبرگزاری از سوی وزیر ارشاد صحیح است اما ظاهراً حدود 10 الی 15 خبرگزاری رسماً هنوز هیچ فعالیتی را آغاز نکرده‌اند.

1- می‌گویند در سال ۱۳۱۳ به دستور رضاشاه اداره‌ای به نام آژانس پارس در وزارت امور خارجه تشكیل شد تا اخبار كشور را گردآوری و در دسترس مردم و مطبوعات قرار دهد. آژانس پارس به ترتیب با خبرگزاری‌های فرانسه، رویترز، آسوشیتدپرس و یونایتد پرس و آناتولی قرارداد خبری منعقد كرد و از سال ۱۳۳۲ اخبار خبرگزاری‌ها و رادیوتلویزیون‌ها و مطبوعات را به زبان‌های مختلف ترجمه و منتشر می‌کرد. در سال ۱۳۴۲ همزمان با تأسیس وزارت اطلاعات، خبرگزاری تحت عنوان خبرگزاری پارس به این وزارت خانه ملحق و به‌صورت ۲۴ ساعته فعالیت خود را آغاز كرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۶۰ نام سازمان خبرگزاری پارس به خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) تغییر یافت.

2- سال 1376 خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) پس از ریاست جمهوری سید محمد خاتمی تأسیس شد.

3- در بهمن‌ماه سال 1381 خبرگزاری فارس همزمان با فرارسیدن سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی راه‌اندازی شد.

4- در سال 1381 خبرگزاری كار ایران (ایلنا) با عنوان كامل موسسه اطلاع‌رسانی و خبرگزاری كار ایران پس از دو ماه فعالیت آزمایشی پنجم اسفندماه سال باهدف بسط و گسترش فرهنگ اطلاع‌رسانی به‌ویژه اعتلای سطح آگاهی طبقه كارگر فعالیت خود را آغاز كرد.

5- اول تیرماه ۸۲ خبرگزاری مهر همزمان با روز اطلاع‌رسانی دینی فعالیت رسمی خود را آغاز كرد این خبرگزاری از هجدهم اسفندماه سال ۱۳۸۱ فعالیت آزمایشی خود را آغاز و پس از آن ۲۹ اردیبهشت‌ماه سال ۸۲ همزمان با ۱۷ ربیع‌الاول، سالروز ولادت رسول گرامی اسلام (ص) به‌صورت آزمایشی روی شبكه اینترنت قرار گرفت.

6- هیئت‌وزیران در تاریخ 25/2/1384 بنا به پیشنهاد مورخ 16/12/1382 وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و به استناد بندهای (15) و (22) ماده (2) قانون اهداف و وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی – مصوب 1365 – آیین‌نامه تأسیس و نحوه فعالیت خبرگزاری‌های غیردولتی را تصویب کرد.

در ماده یک این آیین‌نامه آمده:"به‌منظور کمک به توسعه دسترسی همگانی به اطلاعات، روشن ساختن افکار عمومی، ارتقای سطح معلومات و دانش مردم، خبرگزاری‌های غیردولتی که در این آیین‌نامه از این پس به‌اختصار «خبرگزاری» نامیده می‌شوند، می‌توانند بر اساس مفاد این آیین‌نامه، تأسیس گردند."

7- پس‌ازاین مصوبه، تعدادی از خبرگزاری‌ها برای اخذ مجوز به وزارت ارشاد مراجعه کردند. در این زمان هیئت نظارت بر خبرگزاری‌ها اقدام به صدور مجوز برای خبرگزاری‌ها می‌کرد تا این‌که بر اساس قانون اصلاح ماده یک قانون مطبوعات مصوب 1388 خبرگزاری‌ها هم مشمول قانون مطبوعات شدند و در این زمینه هیئت نظارت بر خبرگزاری‌ها جای خود را به هیئت نظارت بر مطبوعات داد.

در این مصوبه آمده است:« خبرگزاری‌های داخلی از حیث حقوق، وظایف، حمایت‌های قانونی و جرائم و مجازات و مرجع و نحوه دادرسی، مشمول احکام مقرر در این قانون و اصلاحات آن هستند.»

بر اساس این اصلاحیه، مدیرعامل و نویسندگان و تهیه‌کنندگان مطالب خبرگزاری‌ها حسب مورد دارای همان مسئولیت‌هایی هستند که برای مدیرمسئول و نویسنده مطبوعات منظور شده است.

8- تا تاریخ 10/ 2/ 91 تعداد خبرگزاری‌ها به 21 رسید.

9- در نیمه دوم سال 91 وزارت ارشاد برای 11 خبرگزاری مجوز صادر کرد. البته تعدادی از این 11 خبرگزاری از قبل فعالیت داشتند و تنها مجوزشان در این تاریخ صادرشده است.

10- در سال 94 تنها مجوز دو خبرگزاری صادرشده است.

*عذرا فراهانی، ۲۲ سال است که روزنامه نگاری می‌کند.فراهانی نویسنده کتاب اسناد و پرونده‌های مطبوعاتی ایران در دهه ۷۰ است و اکنون مدیر مسئوولی ماهنامه دنیای قلم را بر عهده دارد.این مقاله را به درخواست خبرنگاران ایراننوشته است.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.