1 مرداد 1394

سوتی های روزنامه‌نگاران یا هرج‌ومرج رسانه‌ای

1 مرداد 1394

خبرنگاران ایران-نیکی آزاد

این روزها تعداد خطاهای روزنامه‌نگاران در روزنامه‌های مختلف آن‌قدر زیاد شده که تعجب برخی را برانگیخته است. مصاحبه‌هایی که تکذیب می‌شوند، یادداشت‌هایی که در اصل گپ و گفت کوتاهی با مصاحبه‌شونده بوده‌اند و بدون اطلاع نویسنده تبدیل به یادداشت مطبوعاتی شده‌اند. گزارش‌هایی که مصاحبه‌های خیالی دارند. گفتگوها و گزارش‌هایی که از روی دست این‌وآن کپی شده‌اند و یا بدون ذکر منبع اصلی و بدون اجازه خبرنگار اصلی اینجاوآنجا منتشرشده‌اند.

سوتی‌های خبرنگاران و هرج‌ومرج رسانه‌ای

اگر بخواهیم از نمونه خطاهای خبرنگاران یا آنچه این روزها به‌عنوان سوتی‌های خبرنگاران از آن‌ها یاد می‌شود، مثال‌هایی بزنیم نمونه‌هایش زیاد است خطاهایی که کمی فراتر از خطاهای معمول و پذیرفته‌شده روزنامه‌نگاری است.

همین چند وقت پیش بود که مصطفی ملکیان گفتگویش را تکذیب کرد، بعد از تکذیب این مصاحبه گفته شد اساساً خبرنگار بدون اجازه گفته‌های مصاحبه‌شونده را ضبط و سپس منتشر کرده، روزنامه آرمان مصاحبه‌ای را از عباس عبدی چاپ کرد اما بعد معلوم شد خبرنگار عباس عبدی دیگری را با عباس عبدی، فعال سیاسی اشتباه گرفته است. البته در این میان سیاستمدارانی هم هستند که از این فضای درهم رسانه‌ای سوءاستفاده می‌کنند و اگر هم خود چیزی می‌گویند بعد پشیمان می‌شوند و آن را به گردن اشتباهات روزنامه‌نگاری می‌اندازند و در این فضای غبارگرفته، خبرنگاران چندان نمی‌توانند از خود دفاع کنند.

محمد آقازاده، روزنامه‌نگار در گفت‌وگو با خبرنگاران ایران نظام رسانه‌ای کشور را در مرحله‌ای می‌داند که تنها با لفظ هرج‌ومرج می‌توان از آن یادکرد: «کل عرف‌ها و عادات حرفه‌ای به‌کلی دود شده‌ و ازدست‌رفته‌اند. شبیخون خط قرمزها به روزنامه‌ها آن‌چنان خنثی بودگی را ترویج کرده‌اند که سوداگری جای اطلاع‌رسانی را گرفته است. دیگر هیچ‌کس رضایت مخاطب عام، خاص و متخصصان را نمی‌جوید. همه به دنبال رضایت فعال باندهای قدرت و ثروت‌اند. هیچ‌کس هزینه نشریه را از مخاطب نمی‌خواهد و حتی بده و بستان آگهی ربطی به خواننده ندارد بلکه حاصل زد و بند است.»

گرایش به دیده شدن و رشد کمی

معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد سال گذشته از فعالیت افزون بر هفتاد هزار سایت خبری و تحلیلی و اطلاع‌رسانی در کشور داد. آیا با این رشد کمی و نبود خبرنگاران زبده چنین اشتباه‌هایی طبیعی نیست.

این نکته‌ای است که سیامک قادری، روزنامه‌نگار از آن با عنوان زمینه‌ای عالی برای فعالیت صدها هزار تن از کسانی که فقط برای دیده شدن و یا ارتزاق به رسانه‌ها هجوم می‌آورند نام می‌برد.

او ادامه می‌دهد: «واقعیت این است که گرایش جدی به دیده شدن در جامعه به‌طور افراطی در حال گسترش است. دلایل این واکنش روانی را می‌توان به انسداد جدی در زمینه‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف مرتبط دانست. نوشتن و دیده شدن ظاهراً به دم‌دستی‌ترین روش برای بروز و ظهور تبدیل‌شده است و این را می‌توان در قشرهای مختلف و در سنین مختلف دید از جوانی که با راه‌اندازی یک وبلاگ یا عضویت در یک شبکه اجتماعی اقدام به نوشتن و ایجاد ارتباط می‌کند تا فعالان عرصه‌های مختلف که زمینه و بروز توانمندی‌های خود را در عرضه و تبلیغات می‌بیند.»

او معتقد است:«از سوی دیگر شرایط سیاسی و امنیتی موجود نیز کار تولید محتوای جدی را مخاطره‌آمیز کرده است. این شرایط امنیتی لزوماً از طرف نهادهای غیر مرتبط دیکته نمی‌شود. در جریان وقایع بعد از انتخابات وزارت ارشاد متولی بحث اطلاع‌رسانی از رسانه‌ها خواست به‌جای پوشش وقایع جاری در دفتر نشریه بمانند و با صدور چنین دستوری نه‌تنها رسانه‌های خارجی در ایران که خبرنگاران داخلی را هم زمین‌گیر کرد.»

به گفته قادری این دستورالعمل‌ها همیشه آشکار و مستقیم نیست و تقریباً تمام نهادهای حکومتی در حوزه‌های مربوط به خود تمایلی به سرک کشیدن دیگران ندارند و اطلاع‌رسانی در این حوزه‌ها را به روابط عمومی خود منتقل کرده‌اند.

او ادامه می‌دهد: «این روزها در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و حتی اجتماعی خطوط قرمز آشکار و غیر آشکاری وجود دارد که زمین کار رسانه‌ای را شبیه میدان مین کرده است و فعالیت در آن را خطرناک. با چنین فضایی به نظر می‌رسد استفاده از تولیدات پیش‌تر منتشرشده، آزمون شده و کپی کردن کم‌خطرتر باشد و شاید به همین دلیل است که اقبال به استفاده از مطالب دیگران یک‌راه برای اجتناب از درگیر شدن با این خطرات باشد.» سردبیران هم قواعد حرفه‌ای را جدی نمی‌گیرند. اما در این فضا نقش سردبیران چیست. روزنامه‌نگارانی که بیشترشان سال‌هاست تجربه روزنامه‌نگاری دارند و موظف‌اند بر کار خبرنگاران نظارت کنند. آیا آن‌ها هم در این فضا نقش خود را از یاد برده‌اند.

آقازاده در پاسخ به این سؤال می‌گوید: «وقتی فضای مطبوعات از تعهد حرفه‌ای تهی شود سردبیرانی از راه می‌رسند که اصلاً نیازی به کار بلدی ندارند. کسب تجربه برایشان مضحک است. ممکن است باتجربه‌ها هم در روزنامه‌ها باشند اما آن‌ها هم در این فضا دیگر تعهدی به دانسته‌هایشان ندارند. دیگر قواعد حرفه‌ای را جدی نمی‌گیرند. شلختگی سنت حاکم در این فضای کپی – پیست کاری می‌شود. مصاحبه‌های جعلی امر غیراخلاقی تلقی نمی‌شود، بلکه زرنگی تلقی می‌شود. خود من با سند به مدیرمسئول روزنامه‌ای دولتی - صنعتی در مورد فردی گفتم که بیشتر مطالبش دزدی است. در جواب گفت سخت نگیر.»

به عقیده آقازاده آن‌هایی که این روزها روزنامه‌ها و رسانه‌ها را اداره می‌کنند به‌صورت سیستماتیک این فرایند را شتاب می‌دهند.

او تأکید می‌کند: «مبارزه با این پدیده وقتی ممکن است که خطوط قرمز و فضای سانسور شکسته شود و رسانه‌ها به نفع مردم کار کنند. در این صورت این بیماری‌ها درمان می‌شود وگرنه از درون رسانه دیگر درمان ممکن نیست.»

آموزش، شاه‌کلید حل مشکل

چقدر از این مشکلات به آموزش ندیدن خبرنگاران مربوط می‌شود خبرنگارانی که هیچ تخصصی درزمینهٔ روزنامه‌نگاری ندارند و بدون نظارت دقیق وارد روزنامه‌ها شده‌اند. قادری نقش آموزش را در جلوگیری از این خطاها بسیار مهم می‌داند تأکید می‌کند: «موضوع آموزش در این زمینه خیلی کلیدی است. صدها هزار فعال عرصه رسانه‌های حرفه‌ای و نیمه‌حرفه‌ای اکنون به اتکای داده‌های رهاشده در فضای مجازی مشغول تولید محتوا هستند. در این عرصه رقابتی از کسی که آموزش‌های لازم را کسب نکرده است خیلی نمی‌توان انتظار داشت از روش‌های رایج کسب اطلاعات موثق بهره ببرند. از سوی دیگر اکنون کسانی به فعالان تولید رسانه‌ای پیوسته‌اند که نسبتی با قواعد حرفه‌ای این بخش ندارند. نگاه کنید به فعالان رسانه‌ای که در سایت‌های بی‌شمار نهادهای امنیتی و نظامی فعال‌اند. اغلب آن‌ها در تولید محتوا بیشتر از آنکه به قواعد حرفه‌ای پایبند باشند، سلسله‌مراتب و خشنودی مدیران را هدف قرار داده‌اند که درنهایت بی‌اعتباری اخبار و اطلاعات واقعی رسانه را به دنبال خواهد داشت.» به گفته قادری موضوع آموزش شاه‌کلید باز کردن این قفل است. بااین‌حال باید توجه داشت حتی کسانی که در دانشکده‌های روزنامه‌نگاری و ارتباطات آموزش‌دیده‌اند، لزوماً در رسانه‌های حرفه‌ای و نیمه‌حرفه‌ای کشور بخت اشتغال ندارند. سایت‌ها و پایگاه‌های خاص با پیشنهادهای فریبنده نسبت به جذب این عده اقدام می‌کنند و تولید محتوایی از نوع توجیه‌کننده سیاست‌ها و راهبردهای آنان در الویت قرار می‌گیرد.

اصول اخلاقی در بطن حرفه روزنامه‌نگاری نهفته است

آیا برای جلوگیری از این هرج‌ومرج رسانه‌ای تدوین منشور اخلاقی نمی‌تواند به اصلاح این فضا کمک کند.

قادری دراین‌باره می‌گوید: «قواعد حرفه‌ای و اخلاقی کار رسانه‌ای در روش‌های آن وجود دارد. پاسخ به نیاز مخاطب در قالب سؤالات ۵ گانه او، برنامه عمل فعال رسانه‌ای است. این نیازها در همه جای دنیا برای مخاطب (مردم) به‌عنوان صاحبان واقعی قدرت به رسمیت شناخته‌شده و رسانه و روزنامه‌نگار به‌عنوان نماینده افکار عمومی از سوی مردم در این زمینه مسئولیت دارند.. صحت، دقت، بی‌طرفی، رعایت اصول کسب اطلاعات و اصول نگارش، دید همه‌جانبه، التزام به تکمیل سؤالات ذهن مخاطب، فعالیت در عرصه اطلاع‌رسانی، اجتناب از سفارشی نویسی، احترام به حریم خصوصی و احترام به حقوق مالکیت مادی و معنوی از اصول حرفه‌ای و اخلاقی روزنامه‌نگاری است.»

او معتقد است: «همان‌گونه که ما به نهادهای حاکمیتی به دلیل ترسیم اصول اخلاقی موردنظر انتقاد داریم، علی‌القاعده نباید درزمینهٔ کاری خود به دنبال ترسیم اصول اخلاقی خارق‌العاده‌ای باشیم. اصول اخلاقی روزنامه‌نگاری در بطن این شغل نهفته است. از شیوه‌های کسب اطلاعات تا تنظیم ارسال و انتشار و حتی اصلاحیه و تکذیبیه به‌عنوان نیازهای اولیه و تجربه‌شده پذیرفته‌شده است و همان قواعد اخلاقی است. ضمن اینکه مرامنامه‌ای اخلاقی یا صنفی در طول تاریخ فعالیت رسانه‌ای در جهان تدوین‌شده است و صرفاً باید با حذف پیرایه‌ها و آلودگی‌های کار رسانه‌ای به آن اصول بنیادین بازگشت.»

به عقیده قادری روزنامه‌نگاری یک اصل ثابت دارد. روزنامه نگار سرسپرده حقیقت و اطلاعات است و هیچ مصلحتی جای آن اصل را نخواهد گرفت.

البته در کنار این موارد نباید از یاد ببریم که روزنامه‌نگارانی هستند که با حقوق بخورونمیر قراردادهای ناپایدار، سایه همیشگی تعطیلی و توقیف، نبود انجمن صنفی مستقل هنوز بر اصول حرفه‌ای پای بندند شاید تعداد این روزنامه‌نگار کم باشد اما هستند و با تعهد زیاد و به‌صورت حرفه‌ای کار می‌کنند.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.