28 اردیبهشت 1394

ممنوعیت های سخت گیرانه در دنیا برای محافظت از کودکان

انتشار عکس کودکان در نشریات؛ بله یا نه

28 اردیبهشت 1394

خبرنگاران ایران –نیکی آزاد: درحالی‌که در دنیای رسانه قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای انتشار تصاویر کودکان در مجلات و روزنامه‌ها و ...وجود دارد به نظر می‌آید در ایران این قوانین چندان جدی نیست. نگاهی گذرا به کیوسک‌های روزنامه‌فروشی در ایران نشان می‌دهد که تصویر روی جلد بسیاری از مجلات خانوادگی ایران با عکس کودکان منتشر و عرضه می‌شود. افزایش تیراژ بهانه اصلی منتشرکنندگان این تصاویر است.

همچنین در سال‌های اخیر انتشار تصاویر کودکان در فضای مجازی و به‌ویژه فرزندان فعالان حقوق بشر و زندانیان سیاسی نیز بحث‌برانگیز شده است و سؤال‌های بیشتری را در حوزه حقوق کودک و رسانه ایجاد کرده است. سؤال‌هایی چون در چه مواردی می‌توان از تصاویر کودکان در رسانه‌ها استفاده کرد؟ آیا تبصره و یا استثنایی برای انتشار تصاویر کودکان وجود دارد؟ آیا انتشار تصاویر کودکانی که قربانی خشونت شده‌اند بدون اجازه و در هر شرایطی جایز است؟ دراین‌باره رسانه ها چه وظایفی را بر عهده‌دارند؟ قوانین دراین‌باره چه می‌گویند؟ این سوالات و برخی دیگر از پرسش هایمان را با دو کارشناس مسائل کودک و رسانه مطرح کردیم.

مجلات خانوادگی و انتشار تصاویر کودکان

مجلات خانوادگی در ایران به‌راحتی عکس روی جلدشان را کودکان قرار می دهند. آیا در مجلات دنیا هم این شیوه مرسوم است یا قواعد خاصی دراین‌باره وجود دارد. آیا اجازه والدین مجوزی برای انتشار تصاویر کودکان است؟

حسین رئیسی، حقوقدان و فعال حوزه کودک دراین‌باره می‌گوید: «در دنیای مدرن این اتفاق با مجوز والدین یا سرپرستان قانونی کودکان رخ می‌دهد؛ اما گاهی اوقات منافع کودکان با منافع والدین نیز در تضاد قرار می‌گیرند. در کشورهای مدرن در این صورت یعنی اگر منافع کودک با خطر مواجه شود، ولو با مجوز والدین طبق قانون احتمال محدود کردن استفاده از تصاویر کودکان و یا حتی مجازات یکی از والدین که برخلاف منافع کودکان رفتار کرده باشند در نظر گرفته‌شده است. این اتفاق با بررسی اخلاقی و امکان اعمال خشونت نسبت به کودکان از طریق استفاده از تصاویر آن‌ها ارزیابی می‌شود.»

حامد فرمند، دیگر فعال حوزه کودک و پژوهشگر مسائل کودک و رسانه با اتکا به مشاهداتش دراین‌باره می‌گوید:«به‌طورکلی٬ مشاهدات من می‌گوید که نشریات خارج از ایران به‌اندازه‌ای که در ایران از عکس کودکان استفاده می‌شود٬ به‌خصوص در صفحه نخست و جلد٬ استفاده نمی‌کنند. بسیاری از این نشریات٬ از نقاشی٬ تصاویر شخصیت‌های کارتونی یا حتی تصویر حیوانات برای جلدشان استفاده می‌کنند. در ایران٬ شاید به دلیل کمبود شخصیت‌های ملی کارتونی ازیک‌طرف و محدودیت‌هایی که ممکن است برای استفاده از شخصیت‌های کارتونی غیر ایرانی وجود داشته باشد٬ و مهم‌تر از آن٬ نداشتن این نگاه کارشناسی و مسئولانه نسبت به نحوه و میزان استفاده از تصویر کودک٬ جایگزینی برای عکس کودک در نظر گرفته نشده باشد.»

در چه مواردی استفاده از تصاویر کودکان مجاز است؟

آیا تبصره‌ای خاص برای استفاده از تصاویر کودکان وجود دارد. آیا استفاده از تصاویر کودکانی که قربانی خشونت‌های خانوادگی یا سیاسی شده‌اند به‌منظور جلب افکار عمومی برای مشارکت حمایت از کودکان آسیب‌دیده مجاز است. این روزها عکس یکی از قربانیان اسیدپاشی که دختری ۶ ساله است در رسانه‌های ایران به‌وفور دیده می‌شود.

همچنین روزنامه وطن امروز چند روز پیش تصویر دختر بچه ای را که در جنگ یمن آسیب دیده بود منتشر کرد، انتشار این عکس نیز انتقادهای زیادی به دنبال داشت .

رئیسی با تأکید بر اینکه قاعده حقوقی درباره استفاده از تصاویر کودکان منع و ممنوعیت است می‌گوید: «تنها در موارد استثنایی که منافعی برای کودک وجود داشته و ضرری بر او به‌صورت حتمی و یا محتمل وارد نباشد با اجازه والدین کودک و یا سرپرستان قانونی انتشار تصویر مجاز است.»

به گفته این حقوقدان این ممنوعیت‌ها به دلیل محافظت از حقوق کودک و جلوگیری از ابزار شدن و بهره‌کشی از کودک است. چراکه برخوردهای سطحی با حقوق کودکان گاهی اوقات از طریق برانگیختن احساسات عمومی با نشان دادن چهره کودکان است که می‌توانند ابزار بهره‌کشی باشد.حتی استفاده از تصویر کودکان بزهکار و برگزاری دادگاه‌های آنان به‌صورت علنی ممنوع است.

او در ادامه صحبت‌هایش به نقش والدین کودک هم اشاره می‌کند: «والدین کودک نیز گاهی حق اجازه انتشار عکس را ندارند، گاهی ممکن است والدین بگویند منافع کودکشان درخطر نیست اما ممکن است در آینده منافع کودک را با خطر مواجه کنند در این موارد که ممکن است منافع عالیه کودکان با انتشار تصاویرشان با خطر مواجه شود باز ممنوعیت وجود دارد.»

او تأکید می‌کند: «به باور من برای محافظت بیشتر از کودکان والدین نباید اجازه تصویربرداری بی‌مورد و یا بدون مناسبت مشخص از کودکانشان را بدهند. در جامعه ایران این حساسیت در بین والدین وجود ندارد. ضروری است که این روزها در مدارس والدین نسبت به این موضوع آموزش‌های لازم را ببیند و نسبت به حقوق کودکانشان حساس شوند.»

حامد فرمند که درزمینهٔ حقوق کودکان پژوهش کرده، دراین‌باره معتقد است: «تصویری که از فرد قربانی (فردی که قربانی خشونتی شده است) پخش یا منتشر می‌شود٬ درصورتی‌که تکرار و تثبیت قربانی شدن فرد باشد٬ خشونتی دوباره به فرد محسوب می‌شود. به این معنی که اگر با انتشار آن تصویر٬ فرد ترحم برانگیز٬ قربانی و قابل دلسوزی معرفی شود٬ این تصویر٬ با اشکال جدی مواجه است. این کار٬ به معنی نهادینه کردن قربانی بودن در درون فرد است که تبعات روان‌شناختی جدی دارد پیام قربانی و مورد ترحم بودن می‌تواند با زیرنویسی در عکس منعکس شود یا با نوع تصویربرداری٬ زاویه دوربین و سایر عوامل می‌تواند این پیام را منتقل کند.»

او ادامه می‌دهد: «به‌طورکلی رسانه‌ای کردن مسائل کودک٬ بدون تبعات نیست؛ اما تأکید من روی «پیامی» است که از طریق تصاویر منتقل می‌شود. در یک نشریه و با انتشار عکسی از کودک٬ می‌توان چنین برداشت کلی داشت که پیام ما٬ اگر خنثی نیست٬ پیام نامطلوبی هم نیست. به این معنی که ما در حال و آینده کودک٬ پیام منفی در مورد کودک به جامعه و به او منتقل نمی‌کنیم. گرچه استفاده از کودک٬ صرفاً برای جلب نظر و توجه مشتری٬ خودش می‌تواند پیام نامطلوبی تلقی شود. همین‌جا اضافه کنم که اگر در خارج از ایران از تصویر کودک برای جلب‌توجه استفاده‌شده٬ معمولاً در رسانه‌های حوزه نوجوانان دیده می‌شود.»

انتشار تصاویر کودکان و تبعات روانی برای آنان

این روزها انتشار ویدئویی از فرزندان نرگس محمدی، فعال حقوق بشر بحث‌برانگیز شد. ویدئویی که در آن فرزندان نرگس از مادر زندانی‌شان حرف می‌زنند و خواستار آزادی او می‌شوند، تعدادی این ویدئو را عملی مفید برای جلب نظر افکار عمومی نسبت به دستگیری نرگس محمدی قلمداد کردند و تعدادی دیگر نقض حقوق کودکان و استفاده سیاسی از آنان. این ویدئو به درخواست تقی رحمانی پدر کودکان از شبکه‌های اجتماعی حذف شد. تقی رحمانی دراین‌باره گفت که دیدن این ویدئو موجب رنج و عذابش شده است.

انتشار تصاویر کودکانی که والدینشان زندانی‌شده‌اند برای جلب نظر افکار عمومی تا چه حد درست است و انتشار این تصاویر چه تبعات روانی و اجتماعی بر آینده این کودکان دارد.

رئیسی با اشاره به اینکه در ایران حقوق کودکانی که والدین زندانی دارند و یا در خانواده‌های فقیر یا تحت آسیب‌های اجتماعی قرار دارند توسط رسانه‌ها بیشتر نقض می‌شود تأکید می‌کند: «در بیشتر کشورهای دنیا چنین اجازه‌ای به رسانه‌ها داده نمی‌شود و تصاویر کودکان باید به‌صورت غیرقابل‌شناسایی منتشر شود.»

حامد فرمند، فعال حوزه کودک درباره اینکه آیا رسانه‌ای کردن مسائل کودک برای آینده‌اش تبعاتی در پی دارد می‌گوید: «وقتی از آثار روانی به‌طورکلی حرف می‌زنیم٬ صحبت از احتمالات می‌کنیم؛ یعنی هیچ‌گاه با قطعیت از وقوع حالت یا اثری در مورد فرد حرف نمی‌زنیم٬ بلکه از بالا رفتن احتمال وقوع آن حرف می‌زنیم؛ اما این احتمالی بودن وقوع اثر٬ مسئولیت ما را برای مراقبت از واقع نشدن آثار منفی٬ کاهش نمی‌دهد.»

او استفاده فعالان مدنی٬ اجتماعی و سیاسی از عکس کودکان در کمپین‌ها و فعالیت‌هایشان را این‌گونه توضیح می‌دهد:«در کمپین‌هایی که تنها از تصویر کودک برای یک فعالیت اجتماعی استفاده می‌شود٬ مثل انتقاد به حضور نداشتن زنان در ورزشگاه٬ استقبال از یک مقام دولتی یا حکومتی٬ نقد به وجود مشکلات در یک قشر مثل معلم‌ها و ...٬ مهم‌ترین نکته٬ حضور کودک در موقعیتی است که به دلیل سن و قدرت تشخیصش٬ انتخاب خودش نبوده. این موضوع علاوه بر این‌که از منظر حقوقی قابل نقد جدی است٬ ازنقطه‌نظر روانشناسی نیز قابل‌تأمل است. این‌که قرار دادن کودک در موقعیت حمل پیامی که ما به آن معتقدیم٬ تفکری را به او القا می‌کند که با انتخاب خودش صورت نگرفته و سؤالات زیادی برای او ایجاد خواهد کرد که پاسخ به آن‌ها از توان درک او بیرون است. می‌توان تصور کرد که این موضوع٬ تبعات منفی به همراه داشته باشد و کودک را در کوتاه‌مدت و بلندمدت با موقعیت ویژه‌ای مواجه کند. این‌که کودک در آینده٬ از قرار گرفتن خودش و پخش گسترده تصویرش با آن پیام٬ خشمگین باشد یا در کوتاه‌مدت با برچسب خاصی شناخته شود که تنها او را از دیگران جدا می‌کند٬ می‌تواند به ناهنجاری‌های رفتاری‌اش نیز منجر شود.»

او ادامه می‌دهد: «اما وقتی از تصویر کودکی که خود قربانی است یا گرفتار بحرانی است٬ استفاده می‌شود٬ مثل تصویر کودک زندانی یا فردی که اعدام‌شده٬ نوع آثار کاملاً متفاوت است. تحقیقات گسترده‌ای در مورد انگ خوردن کودکی که والدینش زندانی‌اند صورت گرفته و به تبعات این اتفاق به‌صورت جامع پرداخته‌اند. من پدیده کودکانی را که دلیل دستگیری والدینشان از طرف بخشی از جامعه قابل‌قبول نیست و به زندانی‌های سیاسی موسوم هستند٬ به‌عنوان پدیده «برچسب خوردن» طبقه‌بندی می‌کنم؛ اما معتقدم تبعات برچسب خوردن به همان شدت انگ خوردن اجتماعی٬ می‌تواند کودک را با آسیب‌های روانی جدی مواجه کند به‌این‌ترتیب وقتی تصویر کودک٬ به‌صورت عمومی منتشر می‌شود و او به‌عنوان کودک زندانی معرفی می‌شود٬ اولین و مهم‌ترین نتیجه‌اش٬ برچسب خوردن کودک است.»

به گفته او پیامی که در اغلب این تصاویر٬ چه توسط خود تصویر و چه از طریق یادداشت‌های ضمیمه منتقل می‌شود٬ تأکید بر وجه قربانی بودن کودک و ترحم برانگیز بودن اوست. این پیام٬ می‌تواند به نهادینه شدن قربانی بودن کودک و ناتوانی او در مواجهه با آثار روانی زندانی بودن خانواده‌اش منجر شود.

او با اشاره به اینکه در رسانه‌های ایران٬ نگاه به کودکان زندانیان نگاهی قربانی محور و ترحم برانگیز است نگاهی به رسانه‌های خارج از ایران می‌اندازد که در این مورد کاملاً متفاوت عمل می‌کنند: «اول آنکه این نهادها و افراد٬ موضوع کودک را از موضوع حقوق یا مسائل مرتبط با والدین زندانی جدا می‌کنند. به این معنی که این افراد٬ تمرکزشان بر کودک است و به مسائلی می‌پردازند که در اثر زندانی شدن والدین برای کودک پدید می‌آید٬ بدون در نظر گرفتن این‌که والدین او مستحق چنین مجازتی بوده اند یا نه. دوم آنکه پیامی که از طریق این تصاویر (در صورت انتشار) منتقل می‌شود٬ عموماً تأکید بر قربانی بودن کودک نیست. زاویه‌ای که این تصاویر گرفته‌شده‌اند٬ و متنی که همراه این تصاویر منتقل می‌شود٬ عموماً حاوی شرح اتفاق و یافتن فرصتی برای کمک به آن‌هاست. در کنار آن٬ این تصاویر٬ شخص معینی را هدف قرار نمی‌دهد و آن کودک٬ به‌صورت معین معرفی و توصیف نمی‌شود. درحالی‌که این نگاه اصلاً در رسانه‌های ایران دیده نمی‌شود.»

قوانین در مورد حقوق کودک و رسانه چه می‌گویند؟

رسانه‌ها درباره انتشار تصاویر کودکان ملزم به پیروی از چه قوانینی هستند آیا قوانین مشخص و بازدارنده‌ای دراین‌باره وجود دارد. آیا قانونی درباره منع انتشار تصاویر کودکان در رسانه‌های ایران وضع‌شده است.

حسین رئیسی، دراین‌باره تأکید می‌کند: «قانونی درباره منع استفاده از تصاویر کودکان در رسانه‌های ایران وجود ندارد. در ایران نظام جامع حقوق کودک وجود ندارد و بسیاری از منافع و حقوق کودکان را باید در لابلای قوانین عمومی جستجو کرد. به‌استثناء قانون ۹ ماده‌ای موسوم به قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب آذرماه ۱۳۸۱ که بسیار ناقص است و همین قانون ناقص نیز کاملاً اجرا نمی‌شود. در جوامعی که نظام حقوقی پیشرفته دارند با این موضوع از دو منظر حفظ حریم خصوصی کودکان و همچنین حقوق اخلاقی و معنوی هر شخص نسبت به تصویر خود بهره می‌برند و از این طریق مقررات سخت‌گیرانه‌ای در مورداستفاده از تصاویر کودکان بدون اجازه والدین کودک و بدون رعایت منافع مشخص کودک وضع‌شده است.»

او معتقد است: «در ایران سکوت قانون به‌منزله جواز استفاده از تصاویر کودکان نیست و برخی قوانین ازجمله موضوع حق بر حفظ حریم خصوصی در قانون اساسی و برخی قوانین دیگر مانند قانون تشدید مجازات کسانی که در امور سمعی و بصری فعالیت می‌کنند مصوب سال ۱۳۷۲ و اصلاحی سال ۱۳۸۶ برخی مصادیق حریم خصوصی بدون حساسیت لازم نسبت به انتشار تصاویر معمولی کودکان و امکان سوءاستفاده و استفاده غیرمجاز علیه کودک را موردحمایت کیفری قرار داده است، هرچند این مقررات برای حمایت از منافع کودکان کافی و بازدارنده نیستند.»

او با اشاره به قوانین حقوق بشر به‌ویژه کنوانسیون حقوق کودک می‌گوید: «در ماده ۱۶ این کنوانسیون در دو بند تأکید شده: در امور خصوصی، خانوادگی، یا مکاتبات هیچ کودکی نمی‌توان خودسرانه یا غیرقانونی دخالت کرد یا هتک حرمت کرد و دوم آنکه طبق این دو بند استفاده از تصویر کودکان یک امر کاملاً خصوصی محسوب می‌شود و آنچه مورد تأکید است هر اتفاقی که بالفعل و یا بالقوه بتواند موجب هتک حرمت کودک شود و یا امر خصوصی محسوب می‌شود مورد محدودیت و ممنوعیت جدی قرار می‌گیرد و کودک در برابر این‌گونه دخالت‌ها و یا هتک حرمت‌ها موردحمایت قانون قرار می‌گیرد.»

به عقیده او استفاده از کودکان برای مقاصد سیاسی، مذهبی و یا اقتصادی به‌هیچ‌وجه جایز نیست. اگر استفاده از تصاویر کودکان به هر نحوی در آینده موجبات وهن کودکان و یا آسیب به حیثیت آن‌ها شود ممنوع است. مثلاً انتشار تصاویر کودکی که مورد سوءاستفاده جنسی واقع‌شده و یا مرتکب نقض قانونی شده است و به‌عنوان بزهکار شناخته می‌شود، غیرممکن است.

حامد فرمند نیز دراین‌باره می‌گوید: «باید به قوانین عمومی که در این حوزه وجود دارد مراجعه کرد. این حوزه٬ تخصص من نیست٬ اما مطلعم که سازمان‌های بین‌المللی ازجمله سازمان ملل٬ قواعد مشخصی را در این مورد تعریف کرده‌اند و رسانه‌ها٬ موظف به اجرای آن‌ها هستند. مهم‌ترین اصلی هم که در تمام این قواعد موردتوافق عمومی است٬ در نظر گرفتن منافع کودک است. کسب رضایت از خانواده کودک٬ تنها بخشی از مسیر تأمین منافع کودک است. بخش دیگر٬ آماده بودن برای تبعات احتمالی حضور کودک در فضای رسانه است. این تبعات٬ تنها به اتفاقات لحظه‌ای و کوتاه‌مدت محدود نمی‌شود و می‌تواند سال‌های بعد دامن کودک را بگیرد.»

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.