28 بهمن 1393

روزنامه نگاری تحقیقی و رفاه اجتماعی

روزنامه نگارانی که فساد را فاش می کنند

28 بهمن 1393

خبرنگاران ایران : روزنامه نگاری تحقیقی چگونه می‌تواند با فساد به عنوان یکی از موانع رفاه اجتماعی مبارزه کند؟ این سوال محوری تحقیقی است که دکتر عباس اسدی عضو هیات علمی گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی با عنوان نقش روزنامه نگاری تحقیقی در گسترش رفاه اجتماعی انجام داده است. او معتقد است روزنامه نگاری تحقیقی برای مبارزه با فساد و گسترش رفاه اجتماعی با چالش‌هایی مواجه است. او روزنامه نگاری تحقیقی را یکی از انواع روزنامه نگاری می‌داند که منحصرا در جستجوی فساد است.

ده روز در تیمارستان تا غلبه گزارشگری تحقیقی

در ابتدای این تحقیق ضمن مروری بر مبانی نظری تحقیق، تعریف رفاه اجتماعی و مفهوم فساد، مروری هم بر پیشینه روزنامه نگاری تحقیقی انجام شده است.

روزنامه نگاری تحقیقی در اواسط قرن نوزدهم در آمریکا به وجود آمد و در قرن بیستم تحت اشکال مختلف در اروپا رایج شد و در دهه ۱۹۷۰ میلادی به اوج حود رسید.

گروهی بر این باورند که «جیمز گوردون بنت» ناشر روزنامه نیویورک هرالد تریبون در سال ۱۸۴۰ از گزارش‌های سطحی و تکراری گزارشگران خود، که اخبار دادگاه‌ها را پوشش می‌دادند، ابراز نارضایتی می‌کرد. بنابراین به دنبال یافتن راه‌هایی برای تهیه گزارش‌های جذاب از رویدادهای جنایی و حوادث برمی آید. تا اینکه قتل فجیع یک زن جوان خیابانی این فرصت را برای او به وجود آورد. گوردون بنت برای به دست آوردن سرنخ‌های ماجرا، به کافه‌ای که زن جوان در آنجا کار می‌کرد، رفت و با مدیر کافه و دیگر کسانی که او را می‌شناختند، گفت و گو کرد. بنت بعد از آن، یادداشت های زن جوان را یافت و با دقت خواند و سپس به آپارتمان او رفت و اموال بازمانده از او را مورد بررسی دقیق قرار داد.

حاصل این کوشش بنت به گزارشی بسیار جذاب تبدیل شد که حاوی نکته‌ها، توصیف‌ها و توضیحاتی درباره زندگی زن جوان، عوامل فرعی و اصلی تاثیر گذار بر رویداد و نقش هر یک در شکل گیری حادثه، حالات و روحیات این عوامل بود. به طوری که این گزارش تاثیر زیادی بر خوانندگان گذاشت و سر آغاز گزارش های تحقیقی عمیق‌تر بعدی شد. بعد از او یک روزنامه نگار زن آمریکایی به نام «الیزابت کوچران» مشهور به تلی بلی با گزارش معروف خود، اعتباری تازه بر روزنامه نگاری تحقیقی بخشید. او را تقریبا پیشگام روزنامه نگاری تحقیقی می‌دانند. او دائما از فساد، جنایات و سو استفاده‌ها می‌نوشت. این روزنامه نگار همچنین توانست خود را یک بیمار روانی فقیر نشان دهد تا او را در یک تیمارستان زنانه بستری کنند.

او با این ترفند توانست اطلاعات دست اولی از رفتارهای ناهنجار و وحشتناک نسبت به بیماران روانی در این تیمارستان پرده بردارد و گزارشی تکان دهنده تحت عنوان «ده روز در تیمارستان» بنویسد که در آن سو استفاده‌های مسوولان از بودجه، دارو، امکانات و حتی تجهیزات آسایشگاه را فاش کند. او در پایان گزارش خود نوشته بود: «تیمارستان بلک ول، یک تله موش انسانی است، ورود به آن آسان ولی هرگز نمی‌توان بهبود یافت و این مکان را ترک کرد.»

این روزنامه نگار در اواخر کار حضورش فاش شد و نزدیک بود به مرگش بیانجامد. این گزارش او شرق آمریکا را سخت تکان داد و موجب دگرگونی عمیق در قانون و معیارهای پزشکی و بهداشت در آنجا شد. خانم بلی، سرانجام در سال ۱۹۲۲ در ۵۷ سالگی در اثر بیماری ذات الریه درگذشت.

در اوایل قرن بیستم نیز نسلی از روزنامه نگاران آمریکایی، معرف به افشاگران در مطبوعات آن کشور وارد شدند. این روزنامه نگاران به پی گیری عملکرد موسسه‌های دولتی و بخش خصوصی دست زدند و گزارش‌های افشاگرانه خود را در مجلاتی همچون مک کلوز و کالرز منتشر کردند. در این گزارش‌ها، از سو استفاده و خلافکاری گروهی از مشاهیر سیاسی و اقتصادی آمریکا پرده برداشته شد، امری که تا آن زمان، کسی قادر نبود حتی درباره آن شک کند. کوشش این روزنامه نگاران، به تصویب قوانین نظارتی سختگیرانه و وضع مقرارت حسابرسی روشمند در هر جا که اعتبارات عمومی هزینه می‌شد، انجامید.

از معروف‌ترین گزارش‌های تحقیقی آن زمان در آمریکا که جنجال به پا کرد، یکی گزارش «کمپانی نفت استاندارد اویل بود» که با بر ملا کردن فساد در صنعت نفت آمریکا توجه همه را جلب کرد.

دیگری گزارش «لینکلن استفنز» بود که تحت عنوان شرمساری شهر‌ها در‌‌ همان سال و در‌‌ همان مجله انتشار یافت. این گزارش به فساد گسترده در شهرداری‌های آمریکا اختصاص داشت.

در ادامه این پژوهش به موارد بیشتری از گزارش‌های تحقیقی معروف در آمریکا و انگلستان اشاره و بر این نکته تاکید شده که روزنامه نگاری تحقیقی چند دهه بعد از اهمیت و رشد قابل توجهی برخوردار شد به طوری که در دهه هفتاد میلادی یکی از تاثیر گذار‌ترین و غالب‌ترین نوع روزنامه نگاری جهان شناخته شد.

کارکرد روزنامه نگاری تحقیقی

در ادامه این پژوهش تعریف کامل تری از روزنامه نگاری تحقیقی و کاربرد‌هایش ارائه شده است: «روزنامه نگاری تحقیقی را یکی از کارآمد‌ترین سلاح‌ها برای مبارزه با فساد می‌دانند. این نوع روزنامه نگاری حاصل فعالیت حرفه‌ای روزنامه نگار و اوج کوشش‌های روزنامه نگاری او شناخته می‌شود. روزنامه نگاری تحقیقی در طول عمر حرفه‌ای یک روزنامه نگار ممکن است یک بار یا حداکثر دو بار اتفاق بیفتد.» (قاضی‌زاده، ۱۳۸۷: ۱۵۹)

در روزنامه نگاری تحقیقی، علاوه بر توصیف و توضیح واقعه و رویداد، به تحقیق عمقی جوانب آن نیز توجه می‌شود. به عبارتی هدف روزنامه نگاری تحقیقی، کشف و افشای حقایق و مبارزه با هر نوع فساد و سو استفاده از قدرت و خیانت در اموال عمومی است. به عبارتی کارکرد نخست روزنامه نگاری تحقیقی نظارت اجتماعی است. در جوامع دارای حکومت متکی بر رای مردم، روزنامه نگاری تحقیقی، تعریف و تمجید از حکومت نیست. وظیفه اصلی این نوع روزنامه نگاری اطلاع رسانی درباره نواقص، نارسایی‌ها، خلف وعده‌ها، فساد سیاسی و اقتصادی و تقاضای توضیح درباره همه این موارد است.

بنابراین، روزنامه نگاران تحقیقی سعی می‌کنند پرده از کارهایی بردارند که دیگران یا نمی‌خواهند یا نمی‌توانند وارد آن‌ها شوند. این عده از روزنامه نگاران به ابتکار شخصی خود به افشای مسائل مبادرت می‌کنند. این نوع روزنامه نگاری ممکن است با انواع ترفندهای شبه پلیسی از جمله گزارش جاسوسی، جستجوی اسناد و مدارک دولتی، استفاده از افراد خبر چین و حتی در مواقع خاص با عملیاتی سری و زیر نظر گرفتن پنهانی فعالیت‌ها همراه باشد. (کوواچ و روزنستیل، ۱۳۸۵: ۱۶۸)

یکی از سازمان‌های پیشرو در زمینه روزنامه نگاری تحقیقی موسوم به گزارشگران و دبیران تحقیق گرا معتقد است: «این نوع روزنامه نگاری به موضوعاتی می‌پردازد که ضمن اینکه سوژه آن تمایل به مخفی ماندن دارد، محصول تولید اختصاصی، ابتکاری و پیگیرانه روزنامه نگار هم هست.»

بر اساس تعریف این سازمان روزنامه نگاری تحقیقی سه محور اصلی دارد: «اول آنکه این نوع روزنامه نگاری محصول تلاش و کوشش روزنامه نگار است و نه گزارشی بر اساس پی گیری‌های دیگران. دوم موضوع روزنامه نگاری تحقیقی، برای گستره وسیعی از مخاطبان دارای اهمیت است و سوم آنکه گروهی سعی در افشا نشدن سوژه دارند و می‌کوشند تا حد امکان از افشای موضوع جلوگیری کنند.»

رفاه اجتماعی در فساد می‌میرد

در ادامه ی این پژوهش، ملزومات این روزنامه نگاری فشار برای شفاف سازی، دسترسی آزاد به اطلاعات و آزادی رسانه‌ها عنوان شده است. در همین جاست که محقق به سوال محوری‌اش باز می‌گردد و آن ارتباط این نوع روزنامه نگاری و رفاه اجتماعی است. اینکه هر چقدر آزادی مطبوعات در کشوری بیشتر باشد و گزارش‌هایی از این دست نوشته شوند کنترل بر فساد هم بیشتر بوده و بنابراین منابع موجود در کشور هم به سمت توسعه و رفاه می‌روند. یعنی در صورت وجود آزادی جستجو، کسب و انتشار اطلاعات در هر کشوری روزنامه نگاری تحقیقی می‌تواند به صورت حرفه‌ای از عهده موضوعات مربوط به فساد برآید.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد: « رفاه اجتماعی و دموکراسی در تاریکی و فساد می‌میرند. مشکلات هر چه که باشند و جامعه و سیاستگذاران به هر نحوی که بخواهند با آن مواجه شوند، پنهان کاری به خصوص در دولت، بزرگ‌ترین دشمن رفاه اجتماعی و دموکراسی است. بنابراین جستجوی واقعیت‌ها بسیار مهم است. چون مردم نیاز دارند حقایق را بدانند و از این رو جمع آوری اسناد و مدارک برای افشای فساد و نشان دادن حقایق اهمیت فراوانی دارند. در روزنامه نگاری تحقیقی انتشار مطالب بدون ذکر اسناد ارزشی ندارند.»

پیشنهادهایی برای تهیه گزارش تحقیقی از فساد

در پایان این پژوهش نیز محقق پیشنهادهایی را برای گزارشگران تحقیقی که قصد تهیه گزارش از فساد را دارند ارائه می‌کند.

پیگیری فساد از پائین به بالا یکی از این پیشنهادهاست، شواهد و قرائن فساد همواره در سطوح پائین جامعه و در زندگی روزمره مردم قابل رصد است. می‌توان سرنخ تحقیق‌ها را از همین سطوح پایین آغاز و با تلاش مسیرش را تا رده‌های بالا‌تر دنبال کرد.

شناسایی شبکه رشوه و نفوذ، یکی دیگر از پیشنهادات محقق است: «در پرونده‌های فساد اغلب چندین شخص حقیقی یا حقوقی دست دارند. بنابراین باید مسیر جریان رشوه را شناسایی و چگونگی ارتباط افراد یا گروه‌های مرتبط را مانند نقشه‌ای ترسیم کرد.»

حفظ منابع معتبر، جمع آوری مدارک مربوط به فساد، تایید رسمی اطلاعات، توجه به موانع درون سازمانی و نحوه داد و ستد افراد در سیستم قضایی و... از دیگر پیشنهادت محقق برای گزارشگران کاوشگر است.

در این پیشنهاد‌ها همچنین به خطراتی که برای روزنامه نگار تحقیقی در حین کار به وجود می‌آید نیز توجه شده است: «تحقیق درباره پرونده‌های فساد موضوعی نیست که از عهده هر روزنامه نگاری برآید. روزنامه نگار باید بداند او و خانواده‌اش به شدت آسیب پذیرند. او در این زمان باید حساب شده و سنجیده عمل کند و شیوه برخورد مناسب را بیابد.»

و نکته اخر آنکه درهنگام تهیه گزارش تحقیقی باید به اطلاعیه‌ها و بیانیه‌های رسمی نیز با دقت توجه کرد و در هنگام مطالعه آن‌ها از خود پرسید اهمیت اطلاعیه در چیست؟ نکات اصلی آن کدامند؟ این اطلاعات به یافته‌های کدام تحقیق‌ها اتکا دارند؟ نقل قول کدام مقام در آن برجسته شده، اطلاعیه درکدام تاریخ صادر شده است؟ آیا نام موسسه یا فرد تماس گیرنده، شماره تلفن، شماره فاکس و نشانی پست الکترونیک در آن درج شده است؟ آیا اطلاعیه‌ها حاوی آمار و ارقامند؟

نتایج این تحقیق همچنین نشان می‌دهد: « روزنامه نگاران کاوشگر برای آنکه بتوانند واقعیت‌ها را نشان دهند، باید آزادانه و رایگان به اطلاعات دسترسی پیدا کنند. در آن صورت است که آن‌ها می‌توانند با صداقت گزارش‌هایی را تهیه و افکار عمومی را از فساد دولتی و اداری مطلع کنند.»

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.