15 آذر 1393

نظریه رسانه‌ها، جامعه‌ شناسی ارتباطات

15 آذر 1393

خبرنگاران ایران -سوگند صرافت

نقش رسانه و ارتباطات در آینده جوامع چگونه است؟ آیا این فرایند به رشد و توسعه جوامع منتهی می‌شود و یا به استیلا و بردگی انسان‌ها منجر می‌شود؟

این مهم‌ترین پرسشی است که کتاب «نظریه رسانه‌ها، جامعه‌شناسی ارتباطات» به دنبال پاسخی برای آن است. نویسنده در این کتاب که در چهارفصل آن را تهیه‌ کرده تلاش داشته تا با استفاده از مطالعات بین‌ رشته‌ای همچون جامعه‌شناسی، رسانه‌ها، کارکرد آن‌ها و نوع نگاههایی را که درباره آن‌ها و آینده جوامع بشری باوجود گستردگی مداوم رسانه‌ها وجود دارد را به تصویر بکشد.

در فصل نخست که به رویکردها و پارادایم‌های ارتباطات اختصاص داده‌شده است، ابتدا 9 پارادایم و الگو آینده‌ نگر که در آن نقش رسانه‌ها را به تصویر کشیده ارائه‌ شده است. الگوهایی که به دنبال پاسخ به این پرسش‌ها هستند که آیا رسانه‌ها در جوامع آینده نقش توسعه‌ گرایی دارند و یا نقش استثماری و بردگی را در میان انسان‌ها تقویت می‌کنند؟ و پرسش دوم و مهم‌تر این‌که در این جوامع آینده، رسانه‌ها بر جامعه تأثیر می‌گذارند و یا جامعه از آن‌ها متأثر است؟ و در انتها این‌که این نقش و تأثیرگذاری چگونه خواهد بود؟

الگوها و پارادایم‌هایی چون توسعه اقتصادی، توسعه فنّاوری ارتباطات و توسعه فرهنگی سه نوع نگاه و رویکردی هستند که به این پرسش‌ها با نگاه خوش‌بینانه پاسخ می‌دهد. عامل اصلی این نگاه خوش‌بینانه رشد و توسعه فنّاوری ارتباطی و رسانه‌ها، رشد و توسعه اقتصادی جوامع و درنهایت همگام با توسعه همه‌جانبه و گسترش خردورزی است که به‌واسطه آن شاهد رشد و پیشرفت در همه ابعاد زندگی خواهیم بود.

پارادایم‌های استیلای فرهنگی، استیلای اقتصادی و استیلای فنّاوری ارتباطی» سه الگویی هستند که در این نوع نگاه نسبت به آینده و تحولات جوامع، بدبینانه به این مقوله نگاه می‌اندازند. سه پارادایم دووجهی اقتصادی، فرهنگی و تکنولوژیکی نیز هم نگاه بدبینانه دارند و هم خوش‌بینانه.

نویسنده در ادامه با اشاره به اقتصاد سیاسی کلاسیک، مارکسیست و مکتب فرانکفورت به اهمیت و نقش رسانه‌ها در این سه دیدگاه می‌پردازد و سپس دیدگاه برخی از جامعه شناسان مطرح در خصوص رسانه‌ها و فنّاوری ارتباطات را ارزیابی کرده است. جامعه‌شناسانی چون بوردیو، فوکو، کستلز و استوارت هال از آن جمله اند. فصل دوم کتاب به رسانه و قدرت» اشاره دارد. معنی قدرت و اینکه چرا و چگونه یک کشور و یا یک گروه اقتصادی و اجتماعی دارای قدرت است و قدرتمند به نظر می رسد، زاویه دید نویسنده برای ورود به بحث قدرت و رسانه است. نظریه ها و چهره های قدرت در ادامه آمده است. چهار نظریه کثرت گرایانه، نخبه گرایانه، طبقاتی و کارکرد گرایانه مهمترین نظریه هایی هستند که نویسنده با اتکا به آنها تلاش کرده قدرت و رسانه و رابطه متقابل این دو بر یکدیگر را مورد ارزیابی و تحلیل قرار داده است.

«تحلیل گفتمان» که به مجموعه ای بی طرف از ابزارها ی روش شناسی برای تحلیل کلام ها، نوشته ها، مصاحبه ها و مباحث اشاره دارد، توان انتخابی نویسنده برای بخش سوم کتاب است. گفتمان انتقادی، گفتمان و قدرت، روانشناسی گفتمان و نظریه‌های متعدد گفتمان، مهم‌ترین مباحثی است که در این بخش به آن‌ها پرداخته‌ شده است.

مانوئل کستلز، آنتونی گیدنز و زیگموند باومن سه اندیشمندی هستند که نویسنده در چهارمین و آخرین بخش کتاب سعی کرده نقش جامعه و ارتباطات را در آرا و اندیشه های آنها مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. از نظر کستلز نظام سرمایه‌داری بسترهای مناسب ایجاد شیوه توسعه بر اساس فنّاوری اطلاعاتی را فراهم می‌کند. درحالی‌که نظام سوسیالیستی ابزار و توان به‌ کارگیری چنین شیوه توسعه‌ای را ندارد.

این در حالی است که برخی از کارشناسان در نظریه‌های کستلز نوعی از جبرگرایی تکنولوژیکی را می‌بینند. به نظر این اندیشمند: ما با جهان نویی مواجه هستیم که براثر تقارن سه فرایند انقلاب فنّاورانه اطلاعات، بحران‌های اقتصادی سرمایه‌ داری و دولت سالاری و همچنین شکوفایی جنبش‌های اجتماعی فرهنگی و آزادی‌خواهانه‌ای چون حقوق بشر، فمینیسم و طرفداری از محیط‌زیست ایجادشده است. به نظر کستلز برخلاف گذشته که ما در اطراف سلسه‌مراتب عمودی برخی نهادها گرد می‌آمدیم ما اکنون نه حول محور شبکه‌های شخصی، بلکه حول شبکه‌های اطلاعاتی مسلح به فناوری، سازمان‌دهی می‌شویم. ازنظر این اندیشمند نقش رسانه‌ها در سیاست و قدرت بسیار حائز اهمیت است. رسانه‌ها فقط به هنگامی‌که باید در انتخابات برنده شد، موردنیاز نیستند.

رسانه‌ها در دنیای امروز پس‌زمینه‌های همیشگی بازی سیاست و حوزه عمومی هستند. محلی که در آن قدرت به نمایش درمی‌آید و درباره‌اش داوری می‌شود.

آنتونی گیدنز نیز درباره نقش رسانه‌های ارتباط‌جمعی در مدرنیته می‌گوید: در عصر کنونی، نفوذ و تأثیر رویدادهای دوردست بر رخدادهای نزدیک‌تر و همچنین بر خصوصی‌ترین گوشه‌های خود» ما بیش‌ازپیش به‌ صورت یک پدیده رایج درآمده است. رسانه‌های ارتباط جمعی نوشتاری و الکترونیکی نقش مؤثری در این پدیده دارند.

نظام بهرامی کمیل کتاب نظریه رسانه‌ها، جامعه‌شناسی ارتباطات» را در سال 88 توسط انتشارات کویر منتشر کرد. چاپ دوم این کتاب در سال 91 به قیمت 8900 تومان و در 1100 نسخه به بازار آمده است.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.