1 آذر 1393

حاشیه‌ای بر گردش اشتباه برخی اطلاعات در رسانه‌ها

این فقط یک نمونه است:اشتباه رسانه ها در باره صادق قطب زاده

1 آذر 1393

خبرنگاران ایران- سارا محسنی

این روز‌ها که بعد از دوره‌ای ده ساله عزت الله ضرغامی، صندلی ریاست صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران را به محمد سرافراز واگذار کرده، سخن از صداوسیما، مدیریت جدید، عملکرد آن در دوره‌های مختلف و مدیرانی که این سازمان مهم حکومتی به خود دیده نیز داغ است. با وجود اینکه تنها ۳۶ سال از تصدی نخستین مدیر بر رادیو و تلویزیون بعد از انقلاب ایران می‌گذرد اما انتشار برخی اطلاعات اشتباه و یا فقدان داده‌های دقیق، باعث شده بخشی از تاریخ نزدیک ایران در رسانه‌ها به درستی روایت نشود.

نخستین جست‌و‌جوی غیر کتابخانه‌ای درباره تاریخچه صدا و سیما بعد از انقلاب که به صورت اینترنتی انجام شود، ما را به صفحه ویکی پدیا می‌رساند.

در آنجا عنوان شده است که نخستین رییس صدا و سیما یعنی صادق قطب‌زاده از سال ۱۳۵۸ تا سال ۱۳۶۱ در این سازمان ریاست کرده است. همین نخستین جست‌و‌جو برای برخی رسانه‌ها مبنای گزارش‌های مختلف می‌شود. تا جاییکه تکرار این تاریخ، نویسنده و مخاطب را به این یقین می‌رساند که قطب‌زاده سه سال رییس صدا و سیما بوده است اما واقعیت چنین نیست.

به طور مثال خبرآنلاین که رسانه پربیننده‌ای است در تاریخ ۲۷ مهر ماه، تمام اطلاعات ویکی پدیا در این زمینه را در جدولی در سایت خود و در گزارشی اختصاصی می‌آورد و در جدول دیگر گزینه‌ها برای ریاست جدید را مطرح می‌کند.

و یا روزنامه اعتماد بعد از انتصاب محمد سرافراز در گزارشی با عنوان «میراث چهار رییس برای محمد سرافراز» دقیقا اطلاعات ویکی پدیا را در صفحه روزنامه خود می‌چسباند و می‌نویسد: «قطب‌زاده بعد از رفتن به صدا و سیما در سال ۵۸ تنها سه سال برای همه چیز فرصت داشت: فروردین سال ۶۱ پایان ریاست او بر صدا و سیما و صحرگاه ۲۴ شهریور پایان زندگی او بعد از اجرای حکم اعدامش بود.»

این موضوع و این اطلاعات در رسانه‌های دیگر باز تکرار و تکرار می‌شود اما واقعیت چیست؟

طبق اطلاعات بسیار اندکی که در فضای اینترنت موجود است و با کمی استدلال متوجه می‌شویم که صادق قطب‌زاده از سال ۱۳۵۷ (نه سال ۱۳۵۸) و کمی بعد از انقلاب اسلامی به سرپرستی موقت صدا و سیما منصوب می‌شود و نخستین گفت‌و‌گوی رسمی او در سمت جدید در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۵۷ و با روزنامه کیهان انجام می‌شود. (دیدگاه‌ها و برنامه‌های قطب زاده در گفت‌‌وگو با کیهان: تلویزیون باید بیان پابرهنه‌ها باشد)

اما سوال دیگر این است که قطب‌زاده تا چه تاریخی در صدا و سیما باقی مانده است؟ در فضای رسانه‌ای این روز‌ها، فقدان این اطلاعات به چشم می‌خورد. یعنی در رسانه‌ها به طور دقیق عنوان نشده است که وی تا چه تاریخی در صدا و سیما ریاست کرده است گرچه یک اطلاعات اشتباه مبنی بر اینکه وی تا سال ۱۳۶۱ رییس صدا و سیما بود و‌‌ همان سال هم اعدام شد با منبع اصلی ویکی پدیا دست به دست می‌شود اما چرا این اطلاعات اشتباه است؟

به نظر می‌رسد در فضای ملتهب بعد از انقلاب، قطب‌زاده تنها یک سال بر صندلی صدا و سیما نشست چرا که در اواخر سال ۱۳۵۸ او یکی از کاندیداهای ریاست جمهوری بود که شکست سنگینی هم خورد و نفر هفتم شد. اما بنی صدر به عنوان رییس جمهور و رییس شورای انقلاب در اواخر سال ۱۳۵۸ فردی به نام «فراحی» را به مدیریت صدا و سیما منصوب کرد. از سوی دیگر در سال ۱۳۵۹ وقتی صدا و سیما تصمیم می‌گیرد مناظره‌ای برپا کند از قطب‌زاده به عنوان مدیر سابق صدا و سیما دعوت می‌کند که فردای پخش مناظره به خاطر سخنانش بازداشت می‌شود. همچنین بعد از این اتفاق‌ها دوران دور و رانده شدن قطب‌زاده از قدرت فرا می‌رسد که در ‌‌نهایت در سال ۱۳۶۱ منجر به بازداشت، اعتراف تلویزیونی و سرانجام اعدام او می‌شود. همه این اتفاق‌ها نشان می‌دهد که امکان ندارد قطب‌زاده سه یا چهار سال ریاست صدا و سیما را عهده دار بوده باشد.

از سوی دیگر حتی اطلاعات دقیقی درباره دوران بعد از قطب‌زاده تا زمان محمد هاشمی در صدا و سیما هم وجود ندارد گرچه مرور رسانه‌های اندک آن دوره هم نمی‌تواند اطلاعات درستی در اختیار بگذارد چراکه برخی از تغییرات و اتفاق‌ها در صدا و سیمای آن دوران سریع و عجیب بود.

به طوریکه حتی در یک روز مشخص طبق خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی، سه نفر بر صندلی صدا و سیما نشستند:

«امروز آقایان سیدرضا زواره‌ای، غلامرضا آقازاده و میرحسین موسوی نخست وزیر، درباره عزل محمد (محمد هاشمی) توسط شورای سرپرستی از مدیریت عامل صدا و سیما، صحبت کردند. دکتر حسن روحانی، به جای ایشان نصب شده و به مشکل برخورده‌اند. دکتر حسن روحانی، تردید دارد؛ به محمد گفتم، بپذیرد. شب، خبر استعفای محمد و سرپرستی موقت آقای محمدجواد لاریجانی اعلام شد؛ تعجب کردم. ساعت ده به خانه آمدم؛ آقای موسوی اردبیلی، تلفن کردند و گفتند امام عصبانی شده‌اند و دستور داده‌اند فورا شورای سرپرستی، عزل شوند. احمدآقا هم تلفنی همین را گفتند؛ من گفتم، دخالت نمی‌کنم. آقای روحانی، وقت خواست.»

این بخش خاطرات مربوط به تاریخ ۳۰ تیر ۱۳۶۲ است و از سوی دیگر در ادامه ماجرا در تاریخ یک مرداد‌‌ همان سال یعنی دو روز بعد از این اتفاق می‌خوانیم: «... آقای رضا زواره‌ای و آقای حسن روحانی نمایندگان مجلس در شورای سرپرستی صدا و سیما تلفن کردند. ناراحت بودند. قرار شد، استعفایشان را به دفتر من بسپارند. وقت ملاقات با امام، برای شورای سرپرستی صدا و سیما خواستند. به امام پیغام دادم، نپذیرفتند. اما دستور دادند تا تعیین تکلیف مدیرعامل، از طرف سران سه قوه، اخوی محمد، مسوول اداره سازمان صدا و سیما باشد...»

این خاطرات نشان می‌دهد که تنها در روز ۳۰ تیر ۱۳۶۲، محمد هاشمی از مدیرعاملی صدا و سیما عزل می‌شود و حسن روحانی به جای او می‌نشیند اما شب‌‌ همان روز خبر سرپرستی محمدجواد لاریجانی در صدا و سیما اعلام می‌شود و در ‌‌نهایت دوباره دو روز بعد محمد هاشمی منصوب می‌شود.

سوال این است که با وجود برخی از این اسناد تاریخی که زمان زیادی هم از آن نگذشته است، چگونه اطلاعات اشتباه به رسانه‌های کشور وارد می‌شود؟

شاید یکی از دلایل مهم آن، کپی و پیست کردن اطلاعات از نخستین منبع که ویکی پدیاست باشد و دلیل دیگر را می‌توان فقدان اطلاعات گردآوری شده دقیق و کتابخانه‌ای از سوی نهادهای مرجع مانند صدا و سیما عنوان کرد. سایت صدا و سیما با وجود گستردگی آن، فاقد اطلاعات تاریخی است و خود صدا و سیما با وجود بودجه‌های کلان گویا علاقه‌ای ندارد درباره رییس‌های خود مخصوصا در سال‌های نخست بعد از انقلاب اطلاعات دقیق و جامع ارائه دهد.

بنابراین در شرایط فعلی، برخی از روزنامه نگاران برای راحتی کار خود، از منابعی که به سهولت در دسترس قرار می‌گیرند مانند ویکی پدیا استفاده می‌کنند و کار به جایی رسیده است که شاید اگر بخواهید در رسانه‌ها دنبال زندگی نامه یک فرد مشهور بگردید با اطلاعات تقریبا یک شکل و با استفاده از اطلاعات دانشنامه ویکی پدیا روبرو می‌شوید. این موضوع شاید در رسانه‌های فارسی زبان نمود بیشتری داشته باشد اما رسانه‌های معتبر بین المللی هم گاهی برخی اطلاعات اشتباه ویکی پدیا را بازنشر می‌کنند.

طبق گزارشی که خبرگزاری دانشجویان به نقل از منابع بین المللی منتشر کرده است، ویکی پدیا تاکنون ۲۵ اشتباه فاحش داشته که دردسرهایی را برای آن ایجاد کرده است. شاید یکی از بد‌ترین این اشتباه در جایی بود که در یکی از صفحه‌های ویکی‌پدیا «افلاطون» فیلسوف بزرگ یونانی، به‌عنوان هوا‌شناس قدیمی اهل هاوایی معرفی شد.

با این شرایط، اما این روز‌ها ویکی پدیا برای روزنامه نگاران کشور منبعی برای کپی- پیست اطلاعات تبدیل شده است. با وجود اینکه حجم اطلاعات درست این دانشنامه را نمی‌توان نادیده گرفت اما باز نشر بدون بررسی یک اطلاع اشتباه هم می‌تواند به تحریف بخشی از تاریخ بیانجامد.

اگر این موضوع را تنها یک نمونه عادی عنوان کنیم، شاید بعد از آن به گزارش‌هایی که بخشی از تاریخ را روایت می‌کنند هم به چشم تردید نگاه کنیم.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.