20 مهر 1393

مطبوعات ارگان در ایران، از مشروطه تا انحلال مجلس سوم

20 مهر 1393

خبرنگاران ایران-صبا اعتماد

پیدایش و کارکرد مطبوعات ارگان در ایران از مباحث مهم و در عین حال جدید است که به دلیل ارتباط آن به احزاب و گروه های سیاسی-اجتماعی، تا کنون به آن نپرداخته‌اند. این گونه مطبوعات که از بطن نهضت مشروطیت پدید آمده‌اند؛ کارکردی خاص در عرصه روزنامه نگاری ایران داشته‌اند که آگاهی از آن برای شناخت تحولات سیاسی-اجتماعی دوران معاصر بسیار مفید است.

برهمین اساس علیرضا باقری ده آبادی، پژوهشی را در قالب کتاب با نام «مطبوعات ارگان در ایران، از مشروطه تا انحلال مجلس سوم» منتشر کرده است. چاپ اول این کتاب در سال ۱۳۸۲ توسط انتشارات روزنامه همشهری به بازار عرضه شد و چاپ دوم کتاب سال ۱۳۹۲ با شمارگان۱۱۰۰ نسخه از سوی نشر گستره منتشر شده است.

پیش از معرفی کتاب لازم است بدانیم کدام مطبوعات به مطبوعات ارگان معروف هستند: «مطبوعات ارگان به نشریاتی اطلاق می‌شود که توسط گروه یا تشکیلاتی سیاسی-اجتماعی به صورت علنی و رسمی چاپ می‌شود و در واقع اعضای هیات تحریریهٔ آن همسو و یا از میان‌‌ همان تشکیلاتند.»

نحوه شکل گیری و کارکرد مطبوعات ارگان بحثی جدید به شمار می‌رود و نویسنده این پژوهش سعی می‌کند در ابتدا مفهوم نشریات مطبوعات ارگان، نحوه پیدایش این نوع از جراید و ارتباط تنگاتنگ میان جریانات سیاسی و مطبوعات را توضیح دهد.

او می‌نویسد: «پس از مشروطیت به دلیل فضای جدید کشور دو نوع مطبوعات به وجود آمد. یکی روزنامه‌های انجمنی و دیگری روزنامه‌های رادیکال. روزنامه‌های انجمنی به دلیل آنکه به یکی از انجمن‌های سیاسی وابسته بودند و روزنامه‌های رادیکال به این دلیل که برخی از مدیرانشان عضو گروههای سیاسی تندرو بودند؛ کم کم زمینه را برای پیدایش مطبوعات ارگان به وجود آوردند.»

نقطه اوج انتشار جراید ارگان که با مجلس دوم مقارن بود؛ از بسیاری جهات با جراید دوره سوم مجلس تفاوت داشت. به طوری که در مجلس دوم جراید ارگان به طور رسمی و علنی در خدمت حزب مورد حمایت بودند و به نحو موثری کارکرد انتقادی و سیاسی در امور داشتند. در حالی که کارکرد حزبی مطبوعات ارگان در مجلس سوم به کارکرد سیاسی تبدیل شد.

همان طور که از نام کتاب مشخص است، علیرضا باقری ده آبادی مطبوعات ارگان در ایران را از دوران مشروطه تا انحلال مجلس سوم بررسی کرده است.

این کتاب در چهار فصل نوشته شده است. فصل اول به مقدمات پیدایش مطبوعات سیاسی ناظر است که در ضمن آن، وضعیت اینگونه مطبوعات در دوره ناصری و مظفری بررسی می‌شود.

تشکیل نخستین هسته‌های معترض روزنامه نگاری در دو بعد داخلی و خارجی و پرداختن به موضوعاتی چون آزادی، حکومت مشروطه، عدالت، مساوات و بسیاری از مفاهیم سیاسی که مورد چالش آزادی خواهان و مخالفان آن‌ها بود، در این دوره آغاز شد و زمینه را برای انقلاب مشروطه آماده ساخت پس از مشروطیت به دلیل هیجانات ناشی از انقلاب و فضای جدید کشور، پیدایش مطبوعات تندرو یا رادیکال را شاهدیم و به دلیل وابستگی برخی از مدیران آن جراید به گروههای سیاسی، برای نخستین بار با پیوند گروههای فعال سیاسی و مطبوعات مواجهیم که در واقع رادیکالیسم سیاسی، نقطه اشتراکشان بود. اما به علت تندروی این جراید و سیاست انقباضی که حکومت در پیش گرفته بود خیلی زود این وضعیت تغییر و مجلس اول سقوط کرد.

فهرست فصل اول

فصل دوم این تحقیق به مقدمات پیدایش احزاب و مطبوعات ارگان اختصاص دارد که در واقع نوعی پیشینه‌شناسی احزاب و مطبوعات تشکیلاتی است. تشکل‌های سیاسی پنهان و آشکار پیش و پس از مشروطه که ما آن‌ها را به نام انجمن‌های سیاسی می‌شناسیم، نخستین هسته‌های به وجود آورنده مطبوعات تشکیلاتی بودند که عملکردشان در قبال دولت، مجلس و انجمن‌ها بررسی و تحلیل شده است.

از سوی دیگر شرح و بسط آشنایی ایرانیان با اندیشهٔ سوسیالیزم به منزله نخستین جریان حزب ساز در ایران، در فصل دوم مورد کاوش قرار گرفته است و ارتباط با گروههای سیاسی منطقه قفقاز و حضور آن‌ها در ایران نیز مطرح شده است. همچنین تشریح احزاب سیاسی در مجلس دوم همراه با توضیح مرامنامه و برنامه آن‌ها که در ارزیابی کارکرد مطبوعات ارگان موثراست؛ در همین فصل بررسی می‌شود.

فهرست برخی مطالب فصل دوم

در فصل سوم کلمه «ارگان» واژه‌شناسی شده و کارکرد مطبوعات ارگان از سه منظر انتقادی، سیاسی-اجتماعی و حزبی بررسی شده و نویسنده تاکید می‌کند که هدفش ارزش یابی مطالب ارائه شده در جراید نیست بلکه صرفا انعکاس پاره‌ای از مطالب در اینگونه مطبوعات است که به نحوی با کارکرد رایج و متعارف سایر جراید متفاوت است.

در مجموع، مقطع زمانی این تحقیق یعنی از آغاز مشروطه تا انحلال مجلس سوم، دوره زمانی ده ساله‌ای را شامل می‌شود که دست کم از نظر دخالت عامل بیگانه وضعیت نسبتا مشابهی دارد، چنان که هر سه مجلس هیچگاه در موعد قانونی پایان نیافت و بیم تعطیلی مجلس همواره یکی از دغدغه‌های اساسی مطبوعات ارگان و احزاب سیاسی آن دوره محسوب می‌شود.

فهرست برخی مطالب فصل سوم

فصل چهارم نیز به طور کل به شرایط مطبوعات ارگان در مجلس سوم می‌پردازد. نویسنده در بخشی از کتاب خود در باره این دوره می‌نویسد: «روزنامه‌ها پس از افتتاح مجلس، از نزدیک مراقب اوضاع بودند و آنچه را که در مجلس می‌گذشت، از نظر دور نمی‌داشتند. به همین علت بسیاری از وقایع مهم، به عمد در جلسات خصوصی مجلس مطرح و اتخاذ تصمیم می‌شد تا روزنامه‌ها جنجال نکنند. مثلا هر بار که کابینه تغییر می‌کرد، میان احزاب و دولت، مذاکرات بسیاری صورت می‌گرفت که هیچ کدام در مطبوعات یا در مذاکرات مجلس منعکس نشده است... یکی از دلایل ابهام و سطحی نگری برخی از مقالات و روزنامه‌ها نیز شرکت نداشتن مردم و روزنامه نگاران در مسائل مهم مملکتی و آگاهی از آن‌ها بود.»

فهرست برخی مطالب فصل چهارم

همچنین نویسنده جمع بندی از پژوهش خود در پایان کتاب انجام داده است. در بخشی از این فرجام می‌نویسد: «در بررسی مطبوعات ارگان باید میان جراید وابسته و هوادار تفکیک قائل شد هر چند کارکرد آن‌ها به لحاظ سیاسی در یک جهت کلی ارزیابی می‌شود. نکته قابل توجه درباره ارگان از آغاز تا انفصال مجلس سوم این است که هیچ کدام از مطبوعات مذکور صریحا خود را ارگان نخوانده و در تمام موارد عبارات کلی و عام را برای معرفی نشریه به کار برده‌اند. با وجود این باید توجه داشت که برای شناخت مطبوعات وابسته به احزاب در این دوره، حتما می‌بایست به عوامل تحریریه و کارکرد آن توجه ویژه‌ای داشت.»

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.