26 مهر 1393

برای انتشار اخبار نقض حقوق بشر چه باید کرد -بخش اول

سکوت یا اطلاع رسانی، کدام به نفع زندانی است

26 مهر 1393

خبرنگاران ایران – نیکی آزاد: آیا در پوشش اخبارزندانیان، متهمان سیاسی، گروگان‌ها و کسانی که حقوق شهروندیشان نقض می‌شود، مرامنامه یا سبک رسانه‌ای خاصی وجود دارد. آیا در انتشار اخبار مربوط به آن‌ها رسانه‌ها تعیین کننده و تشخیص دهنده ی طرح عمومی آن در جامعه هستند یا شرایط قربانی و اجازه خانواده و نزدیکان.

در سال های اخیر شاهد بوده‌ایم که برخی خانواده‌ها به تشویق نهادهای امنیتی و قضایی به سکوت خبری روی آورده‌اند، دراین زمان وظیفه اخلاقی و حرفه‌ای خبرنگار چیست؟ صحت خبر اصل تعیین کننده برای انتشار است یا اجازه خانواده و نزدیکان؟

چقدر این سکوت رسانه‌ای می‌تواند، موجب ضربه‌های اساسی به قربانی و یا حتی به قیمت جانش تمام شود؟ این سوال‌ها و سوالات دیگرمان را با چند روزنامه نگار در میان گذاشته‌ایم.

سکوت یا اطلاع رسانی؟

«هر شخص و هر شرایطی، تصمیمی متفاوت را می‌طلبد»

چندی پیش دو روزنامه نگار امریکایی توسط داعش سر بریده شدند، در این دو مورد سازمان‌های بزرگ رسانه‌ای به درخواست خانواده و وکلا سکوت خبری را انتخاب کردند. هنوز این سوال مطرح است، اگر برای این دو روزنامه نگار کار رسانه‌ای و اطلاع رسانی انجام می‌شد، ممکن بود جان آن‌ها نجات پیدا کند؟

همچنین مدت زمان زیادی از اعدام محسن امیراصلانی، دین پژوه ایرانی نمی‌گذرد، کسی که به عقیده تعداد زیادی از روزنامه نگاران و فعالان حقوق بشر یک زندانی عقیدتی قلمداد می‌شود. خانواده او استراتژی سکوت رسانه‌ای را درباره فرایند قضایی پرونده‌اش انتخاب کردند و تا شب قبل از اعدامش هیچ کس خبری از او در رسانه‌ها ندید. این‌ها تنها چند مورد محدود از مواردی است که سکوت خبری نتیجه‌ای نداشته و به مرگ قربانی منجر شده است.

امیر عظیمی، سردبیر اتاق خبر تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی در پاسخ به این سوال که بی‌بی سی در این موارد چه می‌کند آیا به درخواست خانواده و نزدیکان فرد توجه می‌کند یا استراتژی دیگری پیش می‌گیرد می‌گوید: «هر شخص و هر شرایطی، تصمیمی متفاوت را ایجاب می‌کند. به عنوان مثال اگر یک چهره شناخته شده (سیاستمدار، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و غیره) بازداشت شود، رسانه‌ها نیازی به اجازه گرفتن از خانواده او نمی‌بینند. اما موارد دیگر، بسته به شرایط، تصمیم گیری متفاوتی می‌طلبد، اگر سلامت و امنیت کسی در اثر انتشار خبر به خطر بیفتد، بسیاری از رسانه‌ها ممکن است خبر را منتشر نکنند. تصمیم گیری در مورد اینکه آیا انتشار خبر باعث به خطر افتادن افراد می‌شود یا خیر هم بر مبنای اطلاعاتی است که در اختیار رسانه قرار می‌گیرد. نظر بستگان و خانواده، موقعیت شخص و مسایل حقوقی که ممکن است رسانه با آن روبرو شود و بسیاری موارد دیگر در این زمینه مؤثر هستند.»

او تاکید می‌کند: «در بی‌بی سی فارسی همه جزئیات درنظر گرفته می‌شود و برای هر مورد جداگانه تصمیم گرفته می‌شود.»

مهم قربانی است نه رسانه

«اخبار مربوط به نقض حقوق بشر در هر حوزه‌ای بهتر است منتشر شود»

آیا رسانه‌ها و سازمان‌های خبری مرامنامه مشخصی در این باره دارند؟ اینکه در مواردی باید سکوت کنند و در مواردی دیگر موضوع را علنی کنند؟ چه عواملی بر این تصمیم گیری موثرند؟

عیسی سحرخیز روزنامه نگاری که خود تجربه زندان هم دارد معتقد است: «گمان نمی‌کنم که در این رابطه مرامنامه رسانه‌ای مکتوبی وجود داشته باشد، دست کم من از وجود و رعایت آن توسط رسانه‌های بین المللی بی‌اطلاع هستم، اما به طور کلی از مشی نانوشته‌ای پیروی می‌شود که در جزئیات می‌تواند متفاوت باشد.»

او این جزییات را با توجه به تجربه‌هایش این گونه بر می‌شمارد: «فرد دستگیر شده- اعم از روزنامه نگار، فعال سیاسی، کنشگر اجتماعی وبستگان او نباید در صورت عدم تمایل یا ملزم شدن به رعایت مسائلی، در اثر انتشار خبر به صرف اولویت خبررسانی صدمه ببینند به گونه‌ای که زمان بازداشت طولانی‌تر شده یا احکام سنگین تری صادر شود، بر این اساس بین رسانه، بستگان یا وکیل روزنامه نگار دستگیر شده باید نوعی هماهنگی منطقی وجود داشته باشد که پیامد‌هایش برای متهم منفی نباشد. رسانه‌ها باید به گونه‌ای عمل کنند که برای فرد دستگیر شده مشکل کوچک یا بزرگ ایجاد نشود.»

او بلافاصله توضیح می‌دهد: «البته می‌توان در جهت انتشار خبر و فواید آن بستگان فرد دستگیر شده را توجیه کرد و به آنان گوشزد کرد که در اکثر قریب به اتفاق موارد بازجو‌ها و مسوولان امنیتی و قضایی با دادن هشدار در جهت عدم خبررسانی، تنها کار خود را پیش می‌برند و از راه مخفی ماندن موضوع فرد بازداشتی را بیشتر زیر فشار قرار می‌دهند تا با آنان همکاری کند که نتیجهٔ آن «اقرار علیه خود یا تک نویسی علیه دیگران» است که اگرچه از نظر قضائی بی‌ارزش است، اما مورد استفادهٔ فراوان قرار می‌گیرد.»

آیدا قجر، خبرنگار که در سال های اخیر در زمینه اطلاع رسانی زندانیان سیاسی و نقض حقوق بشر در ایران در رسانه‌های مختلف نقش فعالی داشته است اما نظر متفاوتی دارد: «اخبار مربوط به نقض حقوق بشر در هر حوزه‌ای بهتر است منتشر شود. دربارهٔ زندانیان نیز همین نظر را دارم. انتشار یا عدم انتشار مربوط به اخبار زندانیان خصوصا در نحوهٔ رفتار بازجو با آن‌ها قابل مشاهده بوده است.»

او با اشاره به مساله گروگان گیری توسط داعش و مرگ روزنامه نگاران اضافه می‌کند: «نمونه‌های دیگری نیز از بازداشت‌ تا اعدام وجود دارد، برخی از خانواده‌ها به تهدید‌ها یا وعده‌های ماموران و مسوولان اعتماد می‌کنند. اما این اعتماد لزوما نتیجهٔ دلخواه آن‌ها را تامین نمی‌کند. مانند آن‌چه برای گروگان‌های داعش اتفاق افتاد. درباره حوادث اخیر ایران هم اگر بخواهیم مثالی بیاوریم می‌توانیم به بازداشت غیرقانونی غنچه قوامی اشاره کنیم. خانوادهٔ او تا مدت‌ها از رسانه‌ای شدن این خبر جلوگیری کردند اما نه تنها فرزندشان آزاد نشد بلکه بیش از ۴۰ روز در انفرادی نگهداری شد.»

سحر خیز هم با اشاره به مثال‌هایی که در این باره وجود دارد تاکید ویژه‌ای به شرایط جنگی یا گروگانگیری دارد: «در این وضعیت که جان افراد به خطر می‌افتد، رعایت حال گروگان یا اسیر و بستگان او بسیار مهم است و‌گاه می‌تواند بروز حادثه‌ای روزنامه نگار را دچار عذاب وجدان شدید کند یا عملکرد رسانه را توسط نهادهای حرفه‌ای زیر سوال ببرد.»

او ادامه می‌دهد: «اگر به ایران بازگردیم، بدون آنکه بخواهم نام کسی را مطرح کنم این نکته را یادآوری می‌کنم که خبر دستگیری بسیاری از افراد ماه‌ها پیش از رسانه‌ای شدن، در اختیار روزنامه نگاران یا رسانه‌ها بوده است، اما توجه به این ملاحظات موجب شده تا رفع نگرانی خانواده‌ها، یا رضایت فرد دستگیر شده خبر افشا نشود. بررسی اجمالی در مورد دستگیری افراد خارجی در ایران، از ملوان‌های انگلیسی گرفته تا آن مامور سیا که می‌گویند در ایران ناپدید شده است یا روزنامه نگاران خارجی و سه کوهنورد آمریکایی دستگیر شده در مرزهای غربی ایران نشان می‌دهد که بین زمان دستگیری و رسانه‌ای شدن خبر اختلاف فاز اساسی وجود دارد که بر مبنای ملاحظاتی بوده است.»

«درز دادن خبر به صورت غیررسمی»

«خانوادهٔ زندانی صلاحیت تشخیص ندارند»

آیا هیچ راه دیگری برای خبررسانی درباره یک متهم سیاسی یا قربانی وجود ندارد راه‌هایی که بدون ضربه دیدن خانواده و زندانی بتوان کار حرفه‌ای روزنامه نگاری را نیز دنبال کرد؟ آیا کسب اجازه از خانواده و بستگان زندانی ضروری است و حرفه‌ای؟

سحرخیز تاکید می‌کند: «به هیچ وجه نباید اولویت کار خبری یا رقابت رسانه‌ای در خبررسانی بر وضعیت فرد دستگیر شده تاثیر منفی بگذارد. البته در این زمینه نباید شرایط را سیاه یا سفید مطلق دید و بر اساس آن یا خبر را منتشر کرد یا نکرد، بلکه روش‌های خاص دیگری نیز وجود دارد که می‌تواند به کار رود. به عنوان مثال می‌توان از یک راه بینابین بهره برد و آن درز دادن خبر به صورت غیررسمی است، به گونه‌ای که فرد دستگیر شده یا خانواده‌اش زیر فشار قرار نگیرند یا از این امکان برخوردار باشند که بتوانند منکر نقش خود در انتشار خبر شوند، اما از درز خبر بهره ببرند.»

روش دیگری که او از آن نام می‌برد قراردادن خبر در اختیار یک مقام رسمی یا غیررسمی است کسی که در جایگاه یک پرسشگر مساله را مطرح می‌کند و بعد رسانه‌ها به جزییات خبر بپردازند.

سحر خیز در پاسخ به این سوال که آیا خبرنگار به لحاظ حرفه‌ای باید از خانواده زندانی کسب اطلاع کند یا تنها صحت خبر کافی است نیز می‌گوید: «از نظر انسانی حتما این کار لازم است، به ویژه زمانی که موضوع جدی‌تر می‌شود و جان متهم به خطر می‌افتد، البته این امکان وجود دارد که یک رسانه یا نهاد حمایتی رسانه‌ای کشور مورد نظر این ملاحظات را رعایت کند، چون از نزدیک پیگیر خبر است و می‌تواند منافع و مضرات آن را سبک و سنگین کند، اما خبرگزاری یا نشریهٔ خارجی فارغ از این مسائل تنها به صحت خبر توجه کند و بداند که اتفاقی رخ داده و در یک رقابت حرفه‌ای تلاش کند که اولین رسانه‌ای باشد که این موضوع را منتشر کند و به عواقب و پیامدهای کار خود برای فرد دستگیر شده توجه نکند. از این رو گمان نمی‌کنم که تنها عامل مهم در اطلاع رسانی بتواند فقط «صحت خبر» باشد.»

به گفته او به در حال حاضر تعدادی شهروند ایرانی در زمان ورود به کشور دستگیر و بازداشت شده‌اند و اخبار آن هم در دست است، اما ملاحظهٔ خانواده‌ها و فرد زندانی باعث شده است که خبر آن رسانه‌ای نشود تا اتهام وارده به متهم سنگین‌تر نشود یا سوتفاهم موجود زود‌تر برطرف شود.

آیدا قجر اما در این باره می‌گوید: «به نظر من به طور کلی اعضای خانوادهٔ یک زندانی به دلیل رابطهٔ عاطفی که با زندانی دارند، صلاحیت تشخیص ندارند و از سوی دیگر وظیفهٔ یک روزنامه‌نگار و رسانه انتشار اخبار تایید شده است. یک رسانه اجباری در عدم انتشار اخبار زندانیانی که خانواده‌شان مخالف نشر آن هستند، ندارند و معمولا انتشار این اخبار به صلاحدید سردبیران و مدیران مورد تایید قرار می‌گیرد. برای من به عنوان یک روزنامه‌نگار تایید درستی خبر از اهمیت بیشتری برخوردار است.»

به گفته این روزنامه نگار در برخی موارد هم دیده شده که خود زندانی به طریقی پیش از بازداشت یا از داخل زندان اعلام می‌کند که اخبار مربوط به وی منتشر شود اما خانواده همچنان مخالفت می‌کند و در دسترس نبودن زندانی، تصمیم‌گیری را برای روزنامه‌نگاران یا رسانه‌ها سخت‌تر می‌کند. اما در ‌‌نهایت معتقدم که انتشار اخبار مربوط به زندانیان و هرگونه نقض حقوق بشر بهتر است که منتشر شود تا در سکوت خبری باشد.

به نظر می‌رسد تصمیم گیری در این باره دشوار است. سکوت یا اطلاع رسانی؟ کسب اجازه از نزدیکان یا تنها اطمینان از صحت خبر؟

معمولا با توجه به وضعیت قربانیان تصمیم‌های متفاوتی گرفته می‌شود، چرا که‌گاه یک حرکت غلط با نیت خوب هم می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای قربانی و نزدیکانش به دنبال داشته باشد. بنابراین با توجه به شرایط هر کشور و قربانی نیز وظیفه حرفه‌ای و اخلاقی روزنامه نگار متفاوت خواهد بود.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.