21 شهریور 1393

خبرنگاران در شبکه های اجتماعی چگونه باید رفتار کنند

21 شهریور 1393

شفقنا رسانه-زهرا رستگار

با حضور ابزارهای نوین ارتباطی در دنیای امروز، بحث های بسیاری درباره‌ی‌ نحوه‌ی به کارگیری، حقوق کاربران، اطلاعات و موارد دیگر در فضای مجازی به وجود آمده است. شبکه‌های اجتماعی یکی از این ابزارهای نوین ارتباطی هستند که احسان پوری مدرس ارتباطات و محقق شبکه‌های اجتماعی معتقد است با دیدگاه شبکه محور باید به سراغ آنها رفت. او معتقد است شبکه‌های اجتماعی محلی اجتماعی هستند و با دید فردی نمی‌توانیم این شبکه‌ها را تحلیل کنیم. قدرت اطلاع‌رساني در شبكه‌هاي اجتماعي يكسان بين كاربران تقسيم شده است، چه روزنامه‌نگار باشيد چه يك كاربر عادي، ابزار و قابليت هاي انتشار محتوا يا بازانتشار محتواي توليدي را در اختيار داريد؛ تفاوت در نحوه‌ی استفاده است. كسي مخاطب بيشتري دارد كه توليد محتوا يا بازانتشار بيشتري داشته باشد. خبرنگار در فضای اجتماعی مانند یک شهروند عمل می‌کند، یعنی حریم خصوصی یک شهروند در فضای اجتماعی مثل یک خبرنگار است. مشروح گفت‌وگوی شفقنا رسانه با پوری را در ادامه می‌خوانید.

گفته‌ می‌شود برای حضور خبرنگاران سایر کشورها در شبکه‌های اجتماعی از نظر گذاشتن پست، نظر و ... قواعدی وجود دارد. آیا شما در این زمینه اطلاع دارید که شرایط چگونه است؟

تعریف خبرنگاران در شبکه‌های اجتماعی با رسانه‌ای که در آن فعالیت می‌کنند، متفاوت است. خبرنگار یک شخصیت حقیقی و یک شخصیت حقوقی دارد. شخصیت حقوقی اش در رسانه‌ای است که او آنجا مشغول به فعاليت حرفه‌اي است. یعنی اگر من در رسانه‌ای کار می‌کنم، شخصیت حقوقي از آن رسانه شکل گرفته است و در عین حال به عبارتی، یک شخصیت حقیقی نیز دارم که شخصيت فردي است. می‌توانم وبلاگ و سایت داشته باشم و اصولا تکنولوژی های نوین ارتباطی این قدرت را به خبرنگار یا هر شهروندی می‌دهند که بخواهد فعالیت رسانه‌ای انجام دهد یا حرفی برای گفتن داشته باشد. در اکثر رسانه‌های بین‌المللی و رسانه‌های جریان‌ساز در دنیا شرایط این طور است: هنگامی که من به عنوان خبرنگار با آنها همکاری می‌کنم، یک سری پروتکل ها و قوانینی را باید رعایت کنم. بر فرض اگر قرار است، من خبری را پیگیری یا منتشر کنم حق انتشار ابتدا با رسانه من و نه با صفحه فیس بوک یا توئیتر یا فیس بوک من است. خبرنگاران حرفه‌ای این کار را انجام می‌دهند. خبرنگار خبر خود را برای رسانه آماده می‌کند، اما ممکن است حواشی آن گزارش و مسائل مرتبط به آن را در شبکه‌ی اجتماعی شخصی خود منتشر کند. در کشور ما نیز به همین صورت است و بسیاری از خبرنگاران ما نشست های خبری داخل و خارج را پوشش می‌دهند و خبر را برای رسانه‌ی خود منتشر می‌کنند اما ممکن است دو عکس حاشیه‌ای را در شبکه‌ی اجتماعی خود نیز بگذارند.

اما برخی از رسانه‌های خارجی اجازه نمی‌دهند خبرنگارشان در شبکه اجتماعی شخصی خود حاشیه مطلب خبری خود را منتشر کند.

بستگي به سياست هاي درون سازماني آن رسانه دارد. به عنوان مثال خبرنگاران رسانه‌هاي بزرگ بعد از انتشار خبر توسط رسانه متبوع‌شان، آن را در صفحه فيس بوك‌شان هم منتشر مي‌كنند. اگر قرار است در فیس بوک یا در شبکه‌های اجتماعی دیگر نیز منتشر شود، باید با برند آن رسانه باشد که مشکلی ندارد و می‌تواند بعد از انتشار در رسانه منتشر شود. در غیر این صورت اگر بخواهد با برند شخصی منتشر شود درست نیست. چون ممکن است آن رسانه در قراری که با آن فرد دارد، بگوید شما اجازه ندارید اخباری را که برای رسانه‌ی ما منتشر می‌کنید، در خارج از رسانه در جایی منتشر کنید یا باز انتشار دهید. این مطلب بستگی به نوع قراردادها دارد و در آن قرارداد، این مسائل ذکر می‌شود.

آیا این قواعد مانع آزادی های فردی خبرنگاران در انتخاب ابزار ارتباطی به عنوان یکی از ارکان آزادی بیان نمی‌شود؟

خیر. اگر خبرنگاری مطلب رسانه‌ی خود را منتشر کند اما حواشی آن را بر خلاف مطالب خود در رسانه بنویسد، این موضوع بر خلاف اصول حرفه‌ای کار است. هنگامی که من وارد یک رسانه‌ای می شوم حتما خط و خطوط آن رسانه را قبول دارم. خبرنگار چشم بینای جامعه است، عینیت و شفاف بودن، ملاك حرفه‌اي بودن گزارشی است که ارایه می‌کند. اگر خبری را با یک دیدگاه دیگر گزارش كند، اما دیدگاه خودش چیز دیگری باشد، این امر صداقت كار خبرنگاري را زیر سوال می‌برد.

آیا شبکه‌های اجتماعی حریم خصوصی برای خبرنگار ایجاد می‌کنند؟

من معتقدم در شبکه‌های اجتماعی حریم خصوصی معنی ندارد. یعنی وقتی ما می‌پذیریم که در فضای شبکه‌ای وارد شویم، اصولا بحثی به اسم حریم خصوصی معنایی پیدا نمی‌کند. همچنین این بخش بستگی دارد که خبرنگار آزاد یا خبرنگار یک رسانه‌ی خاص باشیم. من به عنوان یک روزنامه‌نگار، یک حریم شخصی و یک حریم اجتماعی دارم. وقتی که من وارد یک شبکه‌ی اجتماعی می‌شوم با دوستان خود و ارتباطاتی که دارم حریم خصوصی خود را نیز به اشتراک می‌گذارم و وارد حریم اجتماعی می‌شوم. من یا یک خبرنگار آزادم یا با یک رسانه‌ی خاص کار می‌کنم. اگر با یک رسانه‌ی خاص کار می‌کنم، قطعا طبق پروتکل و آن قراردادی که بین من و آن رسانه‌ی خاص بسته شده است، یک سری موارد برای من مشخص شده است. اگر رسانه یا روزنامه‌نگار یا خبرنگار آزاد باشم، از ابزارهای ارتباطی استفاده می‌کنم. بسیاری از خبرنگارها متعلق به هیچ رسانه‌ای نیستند؛ به آنها روزنامه‌نگاران آزاد می‌گویند و این افراد از شبکه‌های اجتماعی در وبلاگ و فضای مجازی به عنوان یک ابزار ارتباطی استفاده می‌کنند و مطالب خود را منتشر می‌کنند.

با توجه به این که برخی معتقدند خبرنگار با منافع مردم سر و کار دارد و به نوعی شخصیت عمومی محسوب می‌شود، حریم خصوصی خبرنگار در چه حوزه‌هایی تعریف می‌شود؟

خبرنگار در فضای اجتماعی مانند یک شهروند عمل می‌کند. یعنی حریم خصوصی که یک شهروند در فضای اجتماعی دارد، یک خبرنگار نیز از آن برخوردار است. اگر بخواهیم حریم خصوصی را در حیطه‌ی فردی در نظر بگیریم، خبرنگار يك شهروند است که در فضای مجازی نیز حضور دارد. اما اگر با هویت حقوقی خود وارد شود، آن هنگام بار حقوقی رسانه را نیز به دوش می‌کشد. یعنی قوانینی که آن رسانه دارد، باید در این شبکه‌ی اجتماعی نیز رعایت کند. این عرفی بین صاحبان روزنامه و روزنامه‌نگاران است. این امر معمولا در پروتکل هاي سازماني رعایت می‌شود. یعنی فرد روزنامه‌نگار نمی‌تواند خلاف حرفی که در رسانه‌اش زده است، در شبکه اجتماعی خود حرفی را بيان كند. این عرف نانوشته‌ای است که هم در کشور ما هم در کشورهای دیگر در حال انجام شدن است. مگر سیستم‌های بسته‌ی رسانه‌ای که فرد در صفحه‌ی رسانه خود یک فرمت دارد اما در صفحه‌ی فیس‌بوک خود پوشش و فرمت دیگری را بر جاي مي‌گذارد. این برخورد متناقض مشهود است و نمونه‌های آن زیاد دیده‌‎ شده است.

آیا برای شهروندان و کاربران در شبکه‌های اجتماعی حقوقی وجود دارد؟ مثلاً بتوانیم مواردی را پیگیری کنیم که باعث مزاحمت می‌شود؟

در قوانین فعلی ما تا جایی که اطلاع دارم، چنین قوانینی نیست. اما همان طور که ما فضای واقعی را در فضای مجازی پیاده‌سازی می‌کنیم. کل متعلقات این فضا نیز باید در فضای مجازی پیاده‌سازی شود. در حال حاضر پیگیری‌هایی انجام می شود. چندي قبل یکی از سوپر استارهای سينما -که تعدادي از عکسهای خصوصی او در فضای مجازی منتشر شده بود- شکایت کرد و مراجع قانونی آن را پیگیری کردند. در حال حاضر نیز می‌بینید که پلیس فتا اعلام می‌کند کلاهبرداری را در شبکه‌های اجتماعی گرفتیم و مورد بازپرسی و بازرسی قرار دادیم. اما قانونی در این حوزه نداریم. از این مهم تر بحث قانون کپی رایت یا حق مالکیت معنوی است که بیشتر در حوزه‌ی روزنامه‌نگاران و اصحاب رسانه‌ این موضوع مطرح می‌شود: آیا اگر خبرنگار مطلبی را در شبکه اجتماعی نوشت، فرد دیگری یا روزنامه‌نگار دیگری می‌تواند این مطلب را با اسم دیگری منتشركند یا خیر؟ در این بخش بحثی وجود دارد که آیا باز انتشار هر مطلبی از روزنامه‌نگار یا فرد عادی تابع قانون است یا خیر؟

درباره‌ی قوانین حضور خبرنگاران در شبکه‌های اجتماعی در خارج از ایران صحبت کردیم؛ آیا در ایران هم همین گونه است و قوانینی در این راستا موجود است یا خیر؟

در کشور ما فضا آن گونه نیست که قانونی نباشد، بلکه مدون نیست. البته به این علت است که شبکه‌های اجتماعی در کشور ما رسمیت پیدا نکرده است. در واقع عرف جامعه، جوانان، روزنامه‌نگاران و ... حضور در شبکه‌های اجتماعی است. اما در عرف رسمي چنین موردی مطرح نیست بلکه عرف اجتماعی ماست. امروز شما هر جا سر بزنید به غیر از ایمیل، آدرس وایبر یا شبکه‌های اجتماعی دیگر شما را هم می‌گیرند. اما هنوز عرف رسمی کشور ما نیست. برای موردی که غیر رسمی است، چگونه می‌توانیم قانون مدون در نظر بگیریم؟ بلکه باید به این سمت حرکت کنیم که هویت شبکه‌های اجتماعی برای مخاطب ایرانی یا کاربر ایرانی تعریف شود و پس از آن به دنیال قوانین آن برویم.

آیا صرفا پابلیک منتشر کردن مطالب توسط خبرنگار، دلیل موجهی است که دیگران آن را در سایر رسانه‌ها منتشر کنند و نیازی به اجازه‌ی فرد نداشته باشند؟

شبکه‌های اجتماعی، فضای اجتماعی و به اشتراک‌گذاری(share) و فضای بازانتشار هستند. وقتی مطلبی را در شبکه‌ی اجتماعی منتشر می‌کنیم یعنی آن محتوا را با ديگران به اشتراک گذاشته‌ایم. یعنی کامنت از حالت فردی به حالت اجتماعی تبدیل شده است. ما برای تحویل فضای شبکه اجتماعی نمی‌توانیم با جامعه‌شناسی فردمحور وارد شویم بلکه باید از جامعه‌شناسی شبکه‌محور به موضوع نگاه کنیم. من به عنوان فرد وقتی وارد شبکه‌ی اجتماعی می‌شوم، وارد یک فضایی شده‌ام که این فضا، فضای انتشار و باز انتشار است. حال زمانی من این محتوا را با اسم خود منتشر می‌کنم که اینجا مسوولیت آن به عهده‌ی من است و گاهی با اسم مستعار نیز منتشر می‌کنم. اینجا هویت و مسوولیت را از خود سلب کردم پس نمی‌توانیم برای این مساله محدودیتی در نظر بگیریم. وقتی وارد فضای شبکه محور می‌شویم، باید ملزومات آن را نیز بپذیریم.

آیا از نظر حقوقی وقتی در رسانه‌ی ایرانی قاعده‌ای برای انتشار و نحوه‌ی حضور در شبکه‌ی اجتماعی تعریف نشده است، امکان برخورد با خبرنگار از طرف رسانه وجود دارد؟

البته پیش از آن که رسانه برخوردی داشته باشد، نهادهای نظارتی برخورد می‌کنند. اگر روزنامه‌نگار با رسانه‌اي کار می‌کند، قطعا باید تابع سیاستهای آن رسانه باشد. اگر مطلبی را به اسم آن رسانه بگذارد که تابع سیاست‌ها نباشد از طرف آن رسانه قابل بررسی است. مدیر مسوول می‌تواند اعتراض کند و بگوید چرا این مطلب را خبرنگار گذاشته است.

از نظر مراجع قضایی هم آیا قابل پیگیری است؟

باید بپذیریم فضای شبکه اجتماعی خارج از فضای فیزیکی نیست. شاید در سالهای گذشته اكثر كاربران با هویت های غیر واقعی در چت، ایمیل و ... می‌آمدند. اما امروزه هویت های مجازی در حال تبدیل شدن به هویت های واقعی است. یعنی من با هویت خود و با مسوولیت خودم صفحه فیس بوک خود را ایجاد می‌کنم. اینجا یک فضای اجتماعی است و فضای اجتماعی بدون قانون و بدون نظام‌های اجتماعی از هم می‌پاشد و از هم گسیختگی دارد پس اگر من با هویت واقعی وارد شبکه‌های اجتماعی می‌شوم و فعالیت می‌کنم، باید قوانین آن را نیز قبول کنم. به نظر می‌رسد این فضا نیاز دارد که قانونمند باشد.

گاهی خبرنگاران در حساب کاربری‌شان نام رسانه‌ی محل کار خود را هم نمی‌نویسند، اگرچه برخی از دوستانشان در این شبکه‌ها از این مساله مطلع هستند. آنها دلیل این کار را برخوردهایی می‌دانند که از طرف رسانه یا مراجع قضایی با آنها می‌شود. آیا ذکر نکردن محل کار می‌تواند مصونیت برای خبرنگار ایجاد کند و آزادی او را در اظهار نظرهای شخصی بیشتر کند؟

وقتی خبرنگار اسم رسانه خود را نمی‌نویسد یعنی هویت حقوقی خود را نشان نمی‌دهد و تنها هویت فردی را نشان می‌دهد.

شما با هویت خود آمدید، حرفی زدید و این حرف به هر دلیلی اگر با قوانین کشور ما مخالف باشد و نقض موضوعی بوده باشد شما قابل پیگیری هستید. ممکن است فردی از شما شکایت کند. این بحث درباره‌ی فرد حقیقی است. اسم رسانه که می‌آید حقوقی می‌شود. وقتی شما با هویت خود وارد می‌شوید شهروند هستید، این مساله برای شما مصونیت ایجاد نمی‌کند؛ هنگامی که با اسم خود می‌آیید، دیگر ارتباطی با رسانه ندارید.

در پایان باید بگویم که در شبکه‌های اجتماعی اگر بخواهیم تحلیل انجام بدهیم، باید قبول کنیم که امروز در شبکه‌های اجتماعی مخاطب ما همان کاربر است. نگاه ما به شبکه‌های اجتماعی باید از دیدگاه جامعه‌شناسي شبکه محور باشد. اگر با نگاه جامعه‌شناسی فرد محور و دیدگاه‌های سنتی نگاه کنیم، نمی‌توانیم این فضا را تحلیل کنیم. این فضا، فضای شبکه‌ای است. فضای شبکه‌ای قدرت را از رهبران فکری به همه‌ی افرادی که در شبکه هستند منتقل کرده است. امروز در شبکه‌های اجتماعی، کسی قدرت دارد که بیشتر به اشتراک می‌گذارد و بیشتر بازانتشار می‌دهد و فعال‌تر است. کاربر فعال‌تر قدرت بیشتری دارد. امروز بین روزنامه‌نگار با یک شهروند از لحاظ امکانات و دسترسی تفاوتی نیست. اگر یک فرد عادی بیشتر از شما مطلب منتشر کند و بیشتر از شما لایک داشته باشد؛ آن فرد در این حوزه موفق‌تر از شماست. ما نمی‌توانیم بگوییم یک روزنامه‌نگار در شبکه اجتماعی دارای حریم خصوصی است. حریم شخصی روزنامه‌نگاران و کاربران در شبکه‌های اجتماعی، در یک ردیف قرار دارد. امروز شبکه‌ی اجتماعی، رسانه را به سمت مخاطب آورده است. یعنی به جای آن که مخاطب به سمت رسانه برود، رسانه به سمت مخاطب آمده است. بر این اساس روزنامه‌نگار ما با یک شهروند فرقی نمی‌کند. اما وقتی یک روزنامه‌نگار با یک رسانه‌ی حرفه‌ای قرارداد می‌بندد، می‌گویند تولید محتوا متعلق به آن رسانه است و باید برای ما منتشر کنید. این یک رفتار سازمانی است که تعریف شده است و باید در آن راستا کار کرد.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • رزیتا لطفی رئیس بی‌بی‌سی فارسی شد

    22 دی 1394
    بی بی سی فارسی رزیتا لطفی، سردبیر خبر تلویزیون و رادیوی بی‌بی‌سی فارسی به عنوان رئیس جدید بخش فارسی بی‌بی‌سی انتخاب شده است و به زودی جای صادق صبا را می‌گیرد. خانم لطفی از سردبیرانی بود که در سال ۲۰۰۹ در راه اندازی شبکه تلویزیونی بی‌بی‌سی فارسی نقش داشت. او از روز بیست و پنجم ژانویه مسئولیت بخش فارسی را به عهده خواهد گرفت و جایگزین صادق صبا می‌شود که پس از بیش از بیست و پنج سال فعالیت در بی‌بی‌سی تصمیم گرفته از سمت خود کناره‌گیری کند و در پی چالش‌های دیگری برود. آقای صبا گفت: "ترک کردن سازمانی که از صمیم قلب به اهدافش اعتقاد دارم کار آسانی نیست، ولی وقت (...)
  • فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول، نوشته ای از مینو بدیعی

    22 دی 1394
    مینو بدیعی، روزنامه نگاری که سالها در روزنامه های مختلف قلم زده است، در یک پست فیس بوکی به ذکر ویژگی های فریدون صدیقی روزنامه نگار قدیمی پرداخته است. به گزارش خبرنگاران ایران، متن کامل این یادداشت فیس بوکی به شرح زیراست: فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول ساعت 5و 20 دقیقه بامداد است و حسی گنگ مرا از خواب پرانده تا از روزنامه نگار ، انسانی شریف ، مردی لایق و شرافتمند و صاحب روحی بزرگ و...همچون فریدون صدیقی بنویسم . این حرفها درمورد او اغراق نیست زیرا سالهای طولانی با او همکار بوده ام واز نزدیک دقایق روح او را لمس کرده ام . من حتی گاهی به این انسان (...)
  • هک شدن رمز آیفون در کمتر از ۱۷ ساعت

    9 دی 1394
    وب سایت الف :شرکت اپل همواره ادعا کرده است که آیفون یکی از قوی‌ترین و بهترین سیستم‌های ایمنی در جهان را دارد. ولی گزارش‌های جدی نشان می‌دهد که سیستم امنیتی این گوشی هوشمند هم به راحتی هک می‌شود. یک شهروند آمریکایی این هفته به دادگاه نیویورک شکایت کرد و در پرونده قضایی خود توضیح داد گوشی هوشمند‌ آیفون به راحتی هک می‌شود و اطلاعات او را به خطر می‌اندازد. او درخواست کرد که اپل می‌بایست هرچه سریع‌تر اقداماتی را در این زمینه انجام دهد. «دیوید بایوئر» پس از طرح این پرونده قضایی روشی را برای هک کردن آیفون بیان کرد که تا قبل از آن هیچ کس مطلع نبود. او گفت دستگاهی (...)