16 شهریور 1393

در نقد نظام صنفی رسانه ای

صندلی ویژه دولت در تحریریه‌ها

حمید مافی

16 شهریور 1393

حمید مافی *

خبرنگاران ایران -جمهوری اسلامی میانه خوبی با نهادهای مدنی و جامعه مدنی ندارد. حتی در سال‌های حکومت خاتمی که به بهار مطبوعات و نهادهای مدنی شهره شد، مطبوعات و نهادهای مدنی زیر فشار و ضرب و شتم بودند. دولت جامعه مدنی کُش است و می‌خواهد با نهادهای شبه مدنی، عرصه عمومی را هم در اختیار بگیرد. به سرنوشت کانون وکلا، کانون صنفی معلمان، خانه کارگر و ده‌ها نهاد مدنی و غیردولتی نگاه کنید. کدامشان از دخالت دولت در امان مانده‌اند و توانسته‌اند به معنای واقعی مستقل و غیردولتی و صنفی باقی بمانند؟ هر کجا که دولت توانسته، نهادهای مدنی را تسخیر کرده و هرکجا که نتوانسته است، نهاد موازی ساخته و نهاد مدنی واقعی را زمین‌گیر کرده است.

حالا هم پس از سال‌ها کلنجار رفتن با روزنامه‌نگاران و رسانه‌ها، طرح کهنه را آماده اجرا کرده است. طرحی که به روایت روزنامه سلام، راهکار سعید امامی برای کنترل بر مطبوعات و روزنامه‌نگاران بود و هست.

حالا اگر سعید امامی زنده نیست و سعید مرتضوی منفصل از خدمت قضایی و توقیف مطبوعات و بازداشت روزنامه‌نگاران است، حسین انتظامی پروژه ناتمام را پیش می‌برد. نهادهای شبه مدنی متعدد می‌سازد تا اعضای انجمن صنفی را در نهادهای موازی و کوچکتر پراکنده کند و نظام صنفی رسانه‌ای را عملیاتی می‌کند تا روزنامه‌نگاری هم تنها با تائید صلاحیت و عبور از صافی‌های نامحسوس دولتی امکان پذیر باشد.

همین حالا هم نظام صدور مجوز نشریه در ایران غیرعادلانه، بسته و رانتی است. دولت به هرکس که صلاح بداند مجوز نشر می‌دهد و هر کجا هم که صلاح بداند، مجوز نشر را ابطال می‌کند. هیات نظارت بر مطبوعات و هیات منصفه دادگاه مطبوعات محل تصمیم‌گیری دیگران در باره مطبوعات است. دولت با توزیع رانت از طریق سهمیه کاغذ و آگهی‌های دولتی هم صاحبان رسانه‌ها را هرکجا که لازم بداند، تطمیع و تهدید می‌کند.

علاوه بر این‌ها، فضای رسانه‌ای را هم با صدور مجوز نشریه برای نهادهای حکومتی و شخصیت‌های مورد اعتماد حکومت تسخیر کرده است. سپاه پاسدارن، آستان قدس رضوی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، قوه قضائیه، دولت، سازمان تبلیغات اسلامی، هلال احمر، سازمان گسترش و نوسازی صنعت و معدن و ... نهادهایی هستند که مجوز روزنامه و خبرگزاری دارند.

اما دولت به این همه کنترل رضایت نمی‌دهد و یک نگرانی عمده دارد؛ روزنامه‌نگاران که به آزادی بیان باور دارند و با همه مشقت‌ها و تنگنا‌ها برای گردش آزاد اطلاعات و خبررسانی کوشش می‌کنند و دولت نتوانسته است با همه فشارهای امنیتی مانع کارشان شود.

راهکار چیست؟ انداختن روزنامه‌نگاران و خبرنگاران در تور قانونی و خالی کردن تحریریه‌ها و فضای رسانه‌ای از روزنامه‌نگاران واقعی با قانون سازمان نظام صنفی رسانه‌ای.

بر اساس این پیش‌نویس، قرار است یک نهاد شبه مدنی جایگزین انجمن صنفی روزنامه‌نگاران شود. نگاهی به ترکیب اعضای شورای عالی این سازمان به خوبی میزان غیردولتی بودن و صنفی بودن این سازمان را نمایان می‌کند.

اگرچه اعضای مجمع عمومی این سازمان را روزنامه‌نگاران تشکیل می‎دهند، اما شورای عالی سازمان که وظیفه نظارت و تعیین خط مشی این نهاد را برعهده دارد، در تصرف مقام‎های دولتی و حکومتی است. آن‌گونه که در پیش‌نویس این قانون آمده است، از 16 عضو شورای عالی سازمان، حداقل هشت نفر دولتی و حکومتی هستند.

یک نماینده مجلس که عضو هیات نظارت بر مطبوعات نیز هست، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی یا نماینده تام‌الاختیار او، نماینده حوزه علمیه، یک قاضی دادگاه مطبوعات، یک کارشناس خبره حوزه رسانه که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی منصوب می‌شود و یک کارشناس حوزه وب که او هم باید از صافی شورای عالی فضای مجازی عبور کند به همراه رئیس سازمان که حکمش باید به امضای وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برسد، اعضای دولتی- حکومتی شورای عالی هستند. به این جمع یک خبرنگار رادیو و تلویزیون را هم اضافه کنید. در غیاب شبکه‌های رادیو و تلویزیون غیردولتی، این عضو هم از جمع خبرنگاران صدا و سیمای دولتی انتخاب خواهد شد.

به زبان ساده تنها هفت روزنامه‌نگار شانس این را دارند که به عضویت شورای عالی سازمان نظام صنفی رسانه‌ای درآیند. اما همین هفت روزنامه‌نگار هم در مراحل پیشینی برای عضویت در سازمانی که به نام آنان تشکیل می‌شود، مانعی به نام حق بیمه و کارت خبرنگاری دارند.

در این پیش‌نویس، وظیفه صدور کارت خبرنگاری هم به یک هیات واگذار شده که رئیس سازمان و یک روزنامه‌نگار به انتخاب مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی و یک روزنامه‌نگار منتخب هیات مدیره سازمان استانی اعضای آن هستند. علاوه بر این، روزنامه‌نگاران متقاضی پروانه خبرنگاری باید یک سال سابقه بیمه داشته باشند.

حال تصور کنید که این قانون و این نهاد دست ساز دولت که قرار است جایگزین انجمن صنفی روزنامه‌نگاران شود، هیچ مغایرت قانونی با قوانین بالادستی و حقوق مطبوعات ندارد، چند روزنامه‌نگار را در شهرهای مختلف ایران می‌توان پیدا کرد که از حق بیمه و قرارداد کار ثابت برخوردار باشند، جز خبرنگاران رسانه‌های دولتی و حکومتی؟

به گمان من، در شرایطی که روزنامه‌نگاران امیدوار بودند که وعده‌های مدیران دولتی برای بازگشایی انجمن صنفی روزنامه‌نگاران عملی شود، پیش‌نویس قانون نظام صنفی رسانه‌ای دو پیام آشکار دارد؛ نخست این که انجمن صنفی را به فراموشی بسپارید و دیگر هم؛ دایره دخالت و نفوذ دولت و نهادهای حکومتی در حوزه فعالیت‌های رسانه‎ای گشترش می‌یابد و دولت تشخیص می‌دهد چه کسی صلاحیت روزنامه‌نگار شدن را دارد. ساده و کوتاه این که دولت با این قانون به دنبال میز و صندلی‌های تحریریه‌ها و روزنامه‌نگارهای اهلی است.

*روزنامه نگار

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.