6 شهریور 1393

حقوق روزنامه‌نگاران به هنگام "ماموريت‌ خطیر" در مناطق جنگی، نوشته ی رضا معینی

6 شهریور 1393

نیچک

بخش مهمی از تاریخ مطبوعات جهان به ویژه در صد سال اخیر متأثر از جنگ است. این رابطه و تأثیر‌پذیری متقابل رسانه و جنگ پارادوکسی هنوز بحث برانگیز است.(١) خبرنگاران در مرکز این «رابطه» قرار دارند، رابطه‌ی که امروز محور اطلاعات جامعه جهانی از جنگ است.

راست این است که اصلی‌ترین تحولات رسانه‌ای، از رونق یافتن خبرگزاری‌های تا آغاز به کار رادیو و از تمرکز مطبوعات در کنسرسیوم‌ها، تا تشکیل سندیکاهای روزنامه‌نگاران و تدوین منشورهای حرفه‌اخلاقی همه در فردای جنگ جهانی نخست آغاز شدند. ویرانگری نخستین کشتار جهانگیر، رسانه‌ها را نیز بی نصیب نگذاشت با آنکه در آغاز و در برخی از کشورها و به ویژه در دو کشور بریتانیای کبیر و امریکا، جنگ بر تیراژ روزنامه‌ها افزود و دست‌کم در سال‌های آغازین جنگ، سانسور همه جانبه، مخاطبان را از خواندن خبرهایی که با حقایق جنگ، اشکارا در تناقض بودند، باز نداشت. اما در همان سال نخست بحران اقتصادی و اجتماعی، ناشی از جنگ، کم‌بود و گرانی کاغذ و امکان انتشار و پخش، قطع کامل آگهی‌های تبلیغاتی و نبود نیروی انسانی، به ورشکسته شدن بسیاری از روزنامه‌ها انجامید. در فرانسه و بریتانیا در طی چند ماه ده‌ها روزنامه تعطیل شدند. در کشورهای درگیر جنگ و از این میان، در فرانسه و آلمان و بریتانیا دفاتر « مطبوعات» متشکل از نمایندگان دولت و نظامیان، بر انتشار رسانه‌ها نظارت و حد دانستن مردم در باره جنگ را تعیین می‌کردند. با تسلیم مطبوعات در برابر شور فراگیر جنگ طلبی و ناسیونالیسم، و عدول از باید‌های انجام وظیفه‌ی اطلاع رسانی در برابر پروپاگاند و « شستشوی مغزی» (٢) سنگین‌ترین خسارت جنگ برای مطبوعات اعتبار روزنامه‌نگاری بود که در هم شکست.

گزارش‌گران مطبوعات، گزارش‌گران جنگی، روزنامه‌نگاران

بر خلاف تصور رایج، روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی دارای حقوق ویژه‌ای نیستند. حقوق بین‌الملل بشر دوستانه برای آن‌ها تنها به روایتی در منازعات بین‌المللی و به تعبیر دیگری در همه‌ی منازعات داخلی و بین‌المللی برخورداری از حقوق « شهروند غیر نظامی» را در نظر گرفته است. این امر که آیا خبرنگاران باید دارای حقوق ویژه‌ای باشند، بحثی است که تا امروز و هنوز ادامه دارد. طرح‌ها و پیشنهادهای نخستین سازمان ملل نیز، بر این پایه بودند، که خبرنگاران باید هم‌چون کارکنان سازمان ملل یا امدادگران پزشکی با نشانی تعریف شده از دیگران متمایز شوند. اما راست این است که کارکرد جستجو و دریافت اطلاعات و انتشار آن از سوی خبرنگار با کار امدادگر متفاوت است. این نشان دار شدن نخست برای وی که می‌تواند هدف قرار گیرد و سپس برای دیگر شهروندان غیر نظامی خطرناک است. سپس، ایجاد محدویتی در امر کسب و گردآوری آزادانه‌ی خبر نیز هست. (٣)

با آنکه در تاریخ تدوین حقوق بشر، اهمیت آزادی بیان و گردش آزاد اطلاعات و به این عنوان تاکید بر حرفه و شان روزنامه‌نگار، همزاد این حقوق محسوب می‌شود، اما در حقوق بین‌الملل بشر دوستانه که انرا حقوق بشر زمان جنگ تعریف کرده‌اند و نسبت به قدمت این حقوق، روزنامه‌نگار بسیار دیر به حق مسلم خود دست یافت. نخستین بار در ماده ٧٩ پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو در سال١٩٧٧ از خبرنگار در اسناد حقوق بین‌الملل بشر دوستانه نام برده شده است. (٤) این پروتکل و بخشی از آرای صادره در دادگاه‌های کیفری بین‌المللی، از این میان دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی(سابق) و دادگاه کیفری بین‌المللی برای روندا، به مثابه‌ رویه‌‌های قضایی و قعطنامه ١٧٣٨ شورای امنیت سازمان ملل (٢٣ دسامبر ٢٠٠٦)، نخستین قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در٢٦ نوامبر ٢٠١٣، اصلی‌ترین پایه‌های دفاع از حقوق خبرنگاران در جنگ و در مناطق جنگی هستند. پیشتر ماده ۱۳ موازین عرفی ناظر بر جنگ، ضمیمه کنوانسیون لاهه در سال‌ ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ از «گزارش‌گران مطبوعات» نیز در بخش مربوط به اسرای جنگی نام برده بود، اما در نخستین جنگ جهانی، حضور خبرنگاران در میدان‌های جنگ ممنوع بود و در برخی کشورها اطلاع رسانی خارج از «بیانیه‌های رسمی نظامیان و دولت» جاسوسی و برای آن مجازات اعدام در نظر گرفته شده بود، به طبع مساله حفظ امنیت خبرنگار در مناطق جنگی موضوعیت پیدا نکرد و در کل تا روزهای پایان جنگ هیچ خبرنگار مستقلی امکان حضور در میدان‌های جنگ را پیدا نکرد. (٥)

پس از دومین جنگ جهانگیر بود که حضور «گزارش‌گر جنگ» در میدان‌های جنگ به رسمیت شناخته شد. نخست تبصره چهار ماده ٤ سومین کنوانسیون ژنو در سال ١٩٤٩ به شکل مشخص‌تری از مصوبه ۱۹۲۹ این کنوانسیون حقوق «زندانی جنگی» را برای «گزارش‌گران جنگ»، رسمیت بخشید. گزارش‌گر جنگ در این کنوانسیون افرادی بودند که در جنگ جهانی دوم و یا جنگ کره با این عنوان در کنار نظامیان گزارش‌ از جنگ تهیه می‌کردند. «گزارش‌گر جنگ هم چون افسران یونفرم نظامی بر تن داشت و تحت امر فرمانده واحدی بود که در آن حضور داشت.» (٦)

فرهنگ حقوق بشر بین‌الملل، گزارش‌گران جنگ را چنین تعریف می‌کند: « روزنامه‌نگار متخصصی‌ست که با مجوز و حفاظت نیروی نظامی یکی از طرف‌های منازعه در صحنه عملیاتی حاضر و وظیفه‌اش اطلاع رسانی در باره رویداهای مرتبط با منازعه است.» (٧)

اهمیت حضور «گزارش‌گران جنگ» را جهان در جنگ ویتنام شاهد بود، همه‌ی توان ارتباطاتی یک قدرت‌ بزرگ جهان در پروپاگاند، نتوانست تصویر گزارش‌‌هایی خبرنگاران را از واقعیت و کشتار، جنایت و مرگ غیر نظامیان، از ذهن‌ها پاک کند. فیلیپ روشو گزارش‌گر جنگ، این رویداد را چنین تعریف می‌کند: « دورانی که می توانستیم در هلیکوپترهای ارتش آمریکا به هر کجا برویم و آزادانه از هر چه می‌خواهیم فیلم بگیریم، برای ما خوب بود اما با همین ارتش آمریکا جنگ را باخت!» (٨)

رسمیت یافتن حضور روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی

٢٨ سال پس از کنوانسیون ژنو ١٣٤٩، ماده ٧٩ پروتکل الحاقی ١ (مصوب٨ ژوئن۱۹۷۷) برای نخستین بار در اسناد رسمی حقوق بین‌الملل از «ژورنالیست» نام برد و آنها را « که در مناطق جنگی به ایفای نقش خطیر حرفه‌ای‌شان اشتغال دارند»، بعنوان افراد «غیر نظامی» معرفی کرد که از همه حقوق و مصونیت‌های غیرنظامیان به رسمیت شناخته شده از سوی کنوانسیون‌های ژنو، بهره‌مند هستند.«روزنامه‌نگارانی كه در ماموريت‌های حرفه‌ای خطیر در مناطق جنگی هستند موقعیت افراد غير نظامی را خواهند داشت، به شرط انکه از انجام هرگونه اقدام نظامی مستقیم خودداری کنند»

این پروتکل، انجام وظیفه یا رسالت خطیر، را چنین تعریف کرده است: «هر فعالیت‌ حرفه‌ای ( رسانه‌ای) انجام شده در یک منطقه‌ تحت شعاع و یا متأثر از جنگ در اساس خطیر است.» تعریف روزنامه‌نگار در ماده ٢ طرح کنوانسیون حمایت از روزنامه‌نگاران در ماموریت‌های خطیر، سازمان ملل متحد در یک اگوست سال ١٩٧٥ که مبنای تعریف روزنامه‌نگار در این الحاقیه و دیگر اسناد سازمان ملل برای تعریف روزنامه‌نگار قرار گرفته است چنین است: «روزنامه‌نگار کسانی هستند که تلاش می‌کنند اطلاعات را جستجو، دریافت و منتشر کنند و یا تحلیل و مورد استفاده قرار دهند. شامل همه «فرستادگان ویژه، گزارش‌گران، عکاسان، فیلم‌برداران، و دستیاران فنی آنها، که این حرفه را به مثابه شغل اصلی خود انجام می‌دهند.»

پروتکل الحاقی١، غیر نظامی محسوب شدن خبرنگاران در مناطق جنگی را تنها یک «تلقی» نمی‌داند « بنا بر تعریف ماده پنجاه بخش نخست این پروتکل، خبرنگار یک فرد غیر نظامی است.» و دارای حقوق مندرج در این کنوانسیون‌ها بعنوان شهروند غیر نظامی و برخوردار از مصونیت در برابر هر حمله و تهاجم نظامیان است. روزنامه‌نگار «آزاد» و گزارش‌گر جنگ هر دو بعنوان افراد غیر نظامی محسوب می‌شوند، اما تفاوت‌شان این است که گزارش‌گر جنگ از سوی یکی از نیروی نظامی درگیر دارای مجوز و در صورت اسیر شدن از سوی طرف دیگر به عنوان اسیر جنگی تلقی می‌شود. خبرنگار در صورتی که به اقدامی نظامی مستقیم دست نزند، دارای همه‌ی حقوق شهروندان غیر نظامی است. لازم به یادآوری است که خبرنگارانی که در خدمت یکی از طرف‌های جنگ انجام وظیفه می‌کنند، به عنوان اعضای نظامی و جنگجو به حساب می آیند.

اهمیت شناخته شدن به عنوان فردی غیر نظامی، برای خبرنگاران در مناطق جنگی، در حقوقی‌ست که می‌توان آن‌ها را ویژه نام نهاد. از این میان حفاظت از همه ابزارکار غیر نظامی وی،(ماده ٥١ پروتکل الحاقی ١) مصون از هر گونه تهاجم و هدف گیری مستقیم،( تبصره ٢ماده ٥١ پروتکل الحاقی ١ )، و بنا بر تبصره ٣ ماده ٨٥ در صورت «حمله عامدانه‌ای که منجر به مرگ و یا صدمه فیزیکی گردد این امر جنایت جنگی محسوب می‌شود.» باید یادآوری کرد که که خبرنگاران به دو گونه می‌توانند قربانی شوند. قربانی جنگ ، زمانی که از مخاطرات جنگ صدمه می‌بیند. برای مثال در یک واقعه بمباران در کنار دیگر شهروندان غیر نظامی آسیب می‌بیند، و قربانی جنایت در هنگام جنگ، زمانی که خبرنگار در حین انجام وظیفه «ماموریت خطیر» خود است و به شکل مستقیم بعنوان خبرنگار بودنش هدف قرار می‌گیرد.

حفاظت از خبرنگاران در منازعه ملی و بین‌المللی

در تاریخ، جنگ جهانی سومی ثبت نشده است. با این حال جنگ نخست عراق در سال ١٩٩١ معروف به جنگ خلیج فارس، آغازگر جنگ‌هایی بود که جهان دیگر نمی‌خواست آن‌ها را به نام خود بنامد. جنگ‌هایی که در یک کشور روی می‌دهند، اما اشکارا با حضور نیروی نظامی رسمی و یا حمایت شده از سوی دولت‌ها، جهانی‌‌اند. اهمیت مشخص شدن نوع جنگ را تعریف از الزام‌های طرف‌های درگیری در پایبندی به قوانین بین‌المللی و از این میان پیشگیری از ارتکاب جرائم در میدان‌های جنگ توضیح می‌دهد. بخشی از این جرایم به نام «جنایت جنگی» در نخستین دادگاه‌کیفری بین‌المللی نورنبرگ، (بند ب ماده شش اساسنامه نورنبرگ) برای محاکمه‌های نازی‌های آلمان، به عنوان اقدامی ناقض قوانین و موازین عرفی ناظر بر جنگ تعریف شده است. از این میان حمله به اهداف و تخریب امکان غیر نظامی، و کشتار غیر نظامیان و رفتار غیر انسانی و ظالمانه با زندانیان جنگی و زخمی‌ها و …

در مناطق جنگی، خبرنگار افزون بر انجام وظیفه‌اش در کشف حقیقت و اطلاع رسانی، شاهدی‌ست در مکانی که به علت اعلام «وضعیت جنگی» و وجود اضطرار‌های « قانونی» آن، طرف‌های درگیر، دستی باز در نقض همه حقوق پذیرفته شده در قوانین بین‌المللی و موازین عرفی ناظر بر جنگ و حقوق بنیادین انسانی دارند. وظیفه گزارش‌گر، دفاع از مواضع و نظر‌های طرف‌های درگیر نیست، اما روایت‌اش از واقعیت‌ها در میدان‌های نبرد، گاه شهادتی‌ست در ارتکاب جرائم و جنایت جنگی و یا جنایت علیه بشریت طرف‌های درگیر جنگ. شعبه تجدید نظر دادگاه کیفری بین المللی برای یوگسلاوی، در باره پرونده جاناتان راندال روزنامه‌نگار سابق واشنگتن پست، این نقش را چنین تعریف می‌کند: «خبرنگاران مامور در مناطق جنگی از آنجا که نقشی خطیر در جلب توجه جامعه جهانی به هولناکی و واقعیت‌های جنگ ایفا می‌کنند، با انجام وظیفه‌شان در خدمت منافع عامه هستند. اطلاعات یافته شده از سوی گزارش‌گران جنگ بارها منبع تحقیق بازرسان دادگاه‌ها بوده‌اند، همچنین کار تحقیقی و اطلاع رسانی این خبرنگاران می‌تواند در خدمت ارگان‌ها و افرادی قرار گیرد که از نقض حقوق بین‌المللی جلوگیری می‌کنند و می‌تواند منجر به تنبیه عاملان این جنایات شود. باید به کار گزارش‌گران جنگ اهمیت داد و از آن حفاظت کرد.» (٩)

پروتکل الحاقی ١ کنوانسیون ژنو ، امر حفاظت از خبرنگاران را تنها در منازعه‌های بین‌المللی تضمین می‌کند. در هیچ‌کدام از کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (ماده ۳ در باره ی حفاظت از افراد و اهداف غیر نظامی در کنوانسیون های ژنو مشترک است) و پروتکل الحاقی ۲ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو، که در باره قربانیان منازعه‌های ملی (داخلی) است، از خبرنگار نامی برده نشده است. با این حال برخی از حقوقدانان با تکیه بر رویه‌های قضایی به ویژه احکام صادره از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی «امر حفاظت از روزنامه‌نگاران» را در منازعات داخلی یا ملی همسان مخاصمه‌های بین‌المللی می‌دانند. این گروه از حقوق‌دانان، با استناد بر ماده ۱۳ پروتکل الحاقی ۲ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو، در باره «حفاظت عمومی» از غیر نظامیان در منازعه‌های داخلی، بر این باورند که «تأکید بر غیر نظامی شناخته شدن خبرنگاران در پروتکل الحاقی۱ رویه‌ای قضایی و الزام آور است» و الزامات حفاظت از حقوق شهروندان غیر نظامی شامل حال آنها هم می‌شود. اینگونه در درگیری‌ها و جنگ‌های داخلی نیز خبرنگاران برخوردار از همان حقوق در نظر گرفته شده برای آن‌ها در منازعات بین‌المللی هستند. (١٠) آن‌ها همچنین با اتکا به تعریف دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی، در تاریخ ۲ اکتبر ۱۹۹۵ که برای نخسیتن بار، تعریف جامعی از منازعه نظامی و مناطق جنگی ارائه کرده است «درگیری نظامی میان دولت‌ها، یا میان مقامات حکومتی و گروه‌های سازمان یافته مسلح به شکلی تداوم‌دار و یا میان این گروه‌هایی در درون یک حکومت به وجود آید.» و اساسنامه دادگاه جزایی بین‌المللی از منازعات بین‌المللی مبنی بر « منازعات مسلحانه که به شکل تداوم دار در تعلقات ارضی تحت کنترل یک دولت و مسوولان یک دولت با گروه‌های نظامی سازماندهی شده و یا گروه‌های نظامی سازماندهی شده میان خود» معتقدند که در عمل نباید مرزی برای درگیری‌های داخلی و جهانی برای حفاظت از خبرنگاران متصور شد.(١١) ماده ۲۹ رای دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی، «اجبار مجوز و یا تحت حفاظت یکی از طرف‌های درگیر» را برای خبرنگاران طرح نکرده است. این تعریف می‌تواند اینگونه نیز تفسیر شود که به شکل کلی همه‌ی خبرنگاران را و در هر منازعه‌ای در بر می‌گیرد.

قطعنامه ۱۷۳۸ شورای امنیت در دسامبر سال ۲۰۰۶ سند مهم دیگری است برای تضمین امنیت خبرنگاران در مناطق جنگی.(١٢) این قعطنامه از نظر حقوقی افزوده‌ای بیش‌تر از تاکیدات حقوق بین‌الملل بشر دوستانه در امر حفاظت خبرنگاران در مناطق جنگی ندارد. اهمیت‌ این قطعنامه، نخست ارگان تصویب کننده آن شورای امنیت سازمان ملل است و سپس ملزم کردن دولت‌ها در رعایت حقوق موجود و تحقیق و بررسی در باره موارد نقض این حقوق و سوم گزارش‌گری سالانه دبیر کل سازمان ملل در این باره است. در این قطعنامه که به دلیل عدم عضویت برخی از اعضای شورای امنیت در دادگاه کیفری بین‌المللی، نامی از این دادگاه برده نشده است، اما برخی جرائم علیه روزنامه‌نگاران را در صلاحیت دادگاه‌های بین‌المللی دانسته است. یکی از انگیزه‌های تصویب و این تاکید، افزایش اسفبار تعداد روزنامه‌نگاران کشته شده در مناطق جنگی در سه دهه اخیر بود.

پس از دو جنگ جهانگیر، و به ویژه در سه دهه گذشته اصلی‌ترین قربانیان جنگ‌ها غیر نظامیان بوده‌اند، « در جنگ جهانی نخست ۱۵ در صد کل قربانیان غیر نظامی بودند، این تعداد در دومین جنگ جهانگیر دوم به ۶۵ درصد رسید و امروز بدون شک در حدود ۹۰ درصد است. برای مثال در جنگ بوسنی، غیر نظامیان عامدانه به خاطر تعلقات ملی و یا مذهبی و یا حتا به نوعی سیاسی‌شان، بعنوان اینکه هوادار دولت و یا مخالف آن هستند و باید وحشت زده شوند، مورد هدف قرار می گرفتند.» (١٣) بیست سال پس از جنگ داخلی یوگسلاوی، بدون شک با جنگ‌های دیگر در عراق و افغانستان و ... می‌توان به واقعی بودن این درصد بندی «تلفات جانبی» باور کرد. به همین نسبت قربانی شدن روزنامه نگاران افزایش پیدا کرده است. از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۵ طی بیست سال جنگ ویتنام، ۶۳ گزارش‌گر جنگ کشته شد، از ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۵ در چهار سال جنگ در یوگسلاوی سابق ۴۵ خبرنگار کشته شد. این تعداد در جنگ داخلی الجزایر در فاصله ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۶ به ٧٧ نفر رسید. در رواندا از آغاز نسل کشی ۶ آوریل ۱۹۹۴ تا جولای همان سال یعنی در مدت ۴ ماه ۴۸ روزنامه‌نگار به قتل رسید. در سوریه در طی دوسال ۳۵ روزنامه‌نگار به قتل رسیده است، در افغانستان در کمتر از ۱۴ سال این تعداد ۳۱ تن است. اما عراق همچنان بزرگترین کشتارگاه روزنامه نگاران است، در ۱۴ سال گذشته تعداد روزنامه‌نگاران کشته شده از مرز ۲۵۰ نفر گذشته است! این آمار بدون ملحوظ کردن روزنامه‌نگاران به گروگان گرفته شده است. (١٤)

گروگان‌گیری خبرنگاران که در سی سال گذشته در مناطق جنگی رواج یافته، در اصل به گروگان گرفتن گردش آزاد اطلاعات است. با دهشت‌افکنی و عدم حضور خبرنگاران، برخی مناطق به نقطه‌های کور اطلاع رسانی تبدیل می‌شوند. این تجارت باجگیرانه، افزون بر لطمات جدی و جبران ناپذیر فردی بر قربانی، جنایتی عامدانه است در نقض حقوق روزنامه‌نگاران بعنوان شهروندان غیر نظامی و بنا بر تعاریف حقوق بین‌الملل در مواردی می‌تواند مصداق جنایت جنگی و در مواردی که به «ناپدید» کردن اجباری منجر شود، جنایت علیه بشریت، نیز محسوب شود.

در تاریخ معاصر گروگان‌گیری روزنامه‌نگاران با هدف اعمال فشار به دولت‌ها و یا باجگیری سیاسی را، جمهوری اسلامی ایران در جنگ لبنان رسمیت بخشید. در۷ مارس ۱۹۸۴ جرمی لوین، رئیس دفتر شبکه سی ان ان، در لبنان ربوده شد، از این تاریخ تا سال ۱۹۸۷، دو خبرنگار آمریکایی دیگر،۶ خبرنگار فرانسوی و ۲ خبرنگار بریتانیایی از سوی حزب‌الله لبنان ربوده شدند. به جز الیک کولت خبرنگار انگلیسی، که یک سال پس از ربوده شدن، پیکر بی جانش پیدا شد، و دو تن دیگر که موفق به قرار شدند، بقیه گروگان‌ها با مذاکرات مسئولان جمهوری اسلامی و در تبادل با امتیازاتی آزاد شدند. رسواترین آن‌ها مذاکرات آزادی چهار روزنامه‌نگار فرانسوی در دور دوم انتخابات سال ۱۹۸۸ فرانسه به نفع ژاک شیراک علیه فرانسوا میتران بود. در عراق از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ نزدیک به صد روزنامه‌نگار ربوده شدند، از این تعداد ۴۲ نفر به قتل رسیدند. در افغانستان ۱۳ روزنامه‌نگار ربوده که ۵ تن از آن‌ها به قتل رسیده‌اند. هم‌اکنون در جهان ٣٢ روزنامه‌نگار به گروگان گرفته شده‌اند که تنها ١٤ تن از آنها در سوریه «ناپدید» شده‌اند. (١٥)

حرفه‌ خطیر گزارش‌گری در جنگ

حقوق بین‌المللی ناظر بر حفاظت از روزنامه‌نگاران و بسیاری از موازین حرفه‌اخلاقی، مرز مشخصی میان گزارش‌دهی و همکاری به نفع یکی از طرف‌های درگیری در جنگ ترسیم کرده‌اند. تبصره ۲ ماده ۷۹ پروتکل الحاقی ١ تأکید دارد که «خبرنگاران به شرطی از موازین حفاظتی کنوانسیون بهرمند می‌شوند که هیچ اقدامی در نقض این موازین و قوانین گزارش‌گری جنگ انجام ندهند.» عدم دخالت به «شکل مستقیم» در امر منازعه نظامی، شرط به رسمیت شناخته شدن «رسالت خطیر» روزنامه‌نگاران در مناطق جنگی بعنوان شهروند غیر نظامی‌ست. اصطلاح شکل مستقیم به معنای «روال عادی کار خبرنگار در انجام وطیفه‌اش یعنی، حضور در مناطق جنگی و یا مصاحبه و یادداشت برداشتن و یا عکس و فیلم برداری و ضبط صدا و ارسال آن برای رسانه خود نیست.» ماده ۵۱-۳ پروتکل الحاقی ١ رفتار خبرنگار و اثرات آن بر روند جنگ را در این باره متذکر می‌شود و « عمل جنگی» را چنین تعریف می‌کند « اقدامی که طبعیت و هدفش ضربه وارد کردن مشخص بر فرد و ابزار نیروی مقابل باشد» این امر از همیاری تبلیغی و یا پروپاگاند به نفع یک طرف تا زمانی که « اقدام‌ رسانه» کمک ارتباطاتی به « دشمن» نباشد، متمایز شده است. اینگونه دفاتر و مقر رسانه‌ها به عنوان امکان غیر نظامی باید مصون از حملات باشند، حتا اگر این رسانه‌ها بخش عمده فعالیت‌شان پروپاگاند به نفع یک طرف منازعه باشد. بمباران وزارت اطلاعات عراق در سال ٢٠٠٣ از سوی نیروهای ارتش امریکا که دفاتر برخی از رسانه‌های جهانی نیز در آنجا مستقر بودند، با توجیه استفاده نظامیان و مسئولان حکومت عراقی از این ساختمان برای تشکیل جلسه توجیه شده بود، اما اقدامی مغایر با کنوانسیون ژنو محسوب شد. بمباران رادیو تلویزیون صربستان (RTS) در تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۹۹ از سوی ناتو، بعنوان هدفی نظامی با توجیه استفاده‌ی نظامیان از شبکه ارتباطاتی مشترک با این رسانه و انجام گرفت.

قطعنامه ۱۷۳۸ شورای امنیت « کین پراکنی و نفرت آفرینی و تشویق به نسل کشی و جنایت جنگی و نقض حقوق بین‌المللی بشردوستانه را مرز بهره‌مندی از مصونیت برای رسانه و خبرنگار می‌داند.»(١٦) یکی ازمساله برانگیز‌های امروز جهان، رشد رسانه‌های کین پراکن و نفرت آفرین و خبرنگارانی هستند که در خدمت این رسانه‌ها علیه آزادی اطلاع رسانی و عملاً در خطر قرار دادن جان خبرنگاران مستقل فعالیت می‌کنند. دادگاه کیفری بین‌المللی برای روندا به جرم «تشویق به کین پراکنی، نفرت آفرینی قومی و نسل کشی» سه روزنامه‌نگار رادیو تلویزیون هزار تپه و روزنامه‌‌ی کانگورا و وزیر اطلاعات وقت این کشور را محاکمه و در ژانویه سال ۲۰۰۳ به حبس‌های سنگین محکوم کرد. این حکم یکی از رویه‌های قضایی برای مجازات همکاران رسانه‌های کین پراکن و نفرت آفرین است. امروز در‌ واقع می‌توان نه سایت‌های بی نام و نشان که بسیاری از رسانه‌های رسمی و خبرنگاران را در شمار این مجرمان دانست. آن‌ها که بی مهابا قتل و جنایت را توجیه و گاه سلاح در دست آن را به تصویر می‌کشند و یا در نوشته‌ها خود عامدانه به اعمال خشونت علیه دیگر ملیت‌ها و قوم‌ها و مذاهب دعوت می‌کنند، آن‌ها که با پرونده سازی و یا همکاری با سرویس‌های امنیتی در عمل به بازداشت و زندانی و شکنجه شدن روزنامه نگاران کمک می‌کنند، تنها پروپاگاندیست های اجیر شده در خدمت یک نظم سیاسی یا مذهبی نیستند که از سوی حقوق بین‌الملل بشر دوستانه تحمل می‌شوند. این «خبرنگاران» در عمل افسران جنگی هستند که در تباهی و کشتار شرکت «مستقیم» دارند. با اتکا به همین حقوق بین‌الملل بشردوستانه و رویه‌های قضایی می‌توان و باید آن‌ها را مجازات کرد.

سخن آخر

افزایش تعداد روزنامه‌نگاران کشته شده را تنها با تئوری «جامعه پر خطر» و یا « انقلاب فنآوری تازه» نمی‌توان توجیه کرد. این درست است که امروز در جامعه تحولات ناگهانی ناشی از مدرنیت گاه بر خلاف قرن‌های گذشته خطر و خبر از این خطر بیشترشده است. این نیز درست است که سرعت فناوری ارتباطاتی می‌تواند خبرنگار را به شکل مستقیم در معرض خطر انتشار گزارشش قرار دهد. امروز بر خلاف گذشته که خبرنگار گزارش را تهیه می‌کرد و در بیشتر موارد زمانی که از منطقه بحرانی دور شده بود، پخش و انتشار می‌یافت، گاه همزمان و به شکل مستقیم جنگ گزارش می‌شود و طرف‌های درگیر نیز از آن مطلع می‌شوند و می‌توانند ناخرسندی خود را از «طرق» مختلف به اطلاع خبرنگار و رسانه برسانند. با این حال اصلی‌ترین عامل در خطر قرار گرفتن خبرنگاران عدم پایبندی هر چه بیشتر طرف‌های درگیر از نیروهای چریکی کوچک تا ارتش‌های کشورهای دمکراتیک به رعایت حقوق شهروندان غیر نظامی و از این میان روزنامه نگاران است. در اصل امروز در حقوق بین‌المللی به انداره کافی امکان برای حفاظت از خبرنگاران وجود دارد معظل اصلی اجرایی کردن قانون است و پایان دادن به مصونیت از مجازات عاملان و آمران این جنایات.


زیر نویس

۱-گزارش‌گری از جنگ قدمتی به تاریخ بشریت دارد، از توارات و انجیل تا ایلیاد و از تاریخ هرودت تا قرآن و شاهنامه «جنگ» روایت شده است. برخی از صاحب نظران به وجود آمدن برخی از ساختار‌های رسانه‌ای را نیز متأثر از جنگ دانسته‌اند. برای مثال Christoph Chamboust بر این باور است که «گزارش‌گری میدانی و در محل، با جنگ داخلی آمریکا متولد شد.» (La presse anglo-saxonne et la prédominance des faits : un constat toujours d’actualité ? », Cahiers de l’APLIUT,)

و یا Michael Schudson بر این باور است که نخستین گزارش‌گران ویژه در جنگ کرمیه در سال‌های ۱۸۵۴-۱۸۵۵ به وجود آمدند و سپس در جنگ داخلی آمریکا بکار گرفته شدند. ( Schudson, M. 1978. Discovering the News, A Social History of American Newspapers. New York : Basic Books)

تقریباً در همین زمان در اروپا دو نخستین آژانس خبری متولد می‌شوند، رویترز و هاواس در سال‌های ۱۸۵۱ و ۱۸۷۷ (که بعدها پس از جنگ جهانی دوم ملی شد و به خبرگزاری فرانسه تغییر نام داد) هر دو این خبرگزاری‌ها بخش عمده توسعه خود را وام‌دار خبرهای ارسالی از جنگ بودند. مارک کراوتیز (Marc Kravetz) گزارش‌گر سرشناس جنگ در مقاله خود به نام «در ستایش از گزارش‌گران بزرگ» (ٍEloge du garnd reporter) از اولویه پان (Olivier Pain) روزنامه‌نگار و یکی از کموناردهای پاریس نام می‌برد که همزمان از وقایع جنگ پروس و فرانسه در آن روزها گزارش‌تهیه می کرد.

۲- تاریخ مطبوعات پیر البرت انتشارات دانشگاهی فرانسه- ( -PUF- Histoire de la presse – Pierre albert)

۳- نخستین بار درسال۱۹۷۰ مجمع عمومی سازمان ملل طی قعطنامه ۲۶۷۳ از شورای اقتصادی و اجتماعی و کمیته حقوق بشر سازمان ملل خواهان پیشنهاد طرحی برای حفاظت از روزنامه‌نگاران در «ماموریت‌های خطیر» شد. مجموعه این مباحث تا سال ۱۹۷۵ ادامه اما در نهایت نه در یک طرح مشخص که بخشی از این مباحث و پیشنهادها در پروتکل الحاقی ۱ کنوانوانسیون ژنو گنجانده شد.

Actualisation de la protection des journalistes en mission perilleuse dans les zones de confit- Jean pilippe Petit

۴ - پروتکل الحاقی ١ (۱۹۷۷) کنوانسیون ژنو- توضیح : برگردان کاملی دست کم به صورت انلاین از کنوانسیون‌های ژنو به فارسی پیدا نکردم – بخشی هایی از این کنوانسیون در «مجموعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر» زیر نظر اردشیر امیر ارجند از سوی دانشگاه شهید بهشتی منتشر شده است. اما برای این نوشته سایت صلیب سرخ را به عنوان مرجع برای همه موارد نقل از کنوانسیون ژنو و این پروتکل معرفی می‌شود.

http://www.icrc.org/fre/war-and-law...

و یا http://www.icrc.org/fre/assets/file... ۵- به زیر نویس ۲ مراجعه شود.

۶- Les Rôre des médias et L’accés des journalistes sur le terreain Hostilités- Aexander Balguy- Galois

۷- Jean Salmon (dir.), Dictionnaire de droit international public , Bruylant, Bruxelles, 2001, p. 275.

۸ - مقاله La croix – Risque et dérives du journalisme de guerre 11,10,2013

در این باره باید متذکر شد که در جنگ خلیج فارس اصطلاح تازه‌ای برای نوعی از گزارش‌گران جنگ باب شد به نام خبرنگار «همراه» نیروهای ارتش آمریکا و بریتانیا این خبرنگاران را در زره‌پوش‌ها «همراه» خود کردند. ۸ آپریل ۲۰۰۳ در پی حمله تانک‌های آمریکایی به هتل فلسطین محل تجمع خبرنگاران در عراق و کشته شدن دو خبرنگار خبرگزاری رویترز و تلویزیون کانال ٥ اسپانیا، سخنگوی ارتش آمریکا در مرکز فرماندهی این نیرو در دوحه اعلام کرد:« ما نمی‌دانیم در منطقه جنگی خبرنگاران کجا هستند، تنها آن‌هایی را می‌شناسیم که در عملیات‌ها با ما همراه هستند.» اینگونه برخی از خبرنگاران « همراهان» را «کمکی‌های نظامیان» در جنگ معرفی کردند. اما این خبرنگاران از نظر حقوقی حتا دارای مصونیت «گزارش‌گران جنگ» هم نیستند. عملاً بعنوان همراه تنها از سوی ارتش‌های برخی کشورها از حق اسیر جنگی برخودار شده‌اند.

(The Iraq War: The Heaviest Death Toll for the Media" Since World War II, March 2003 – August 2010 http://en.rsf.org/irak-the-iraq-war...

۹ - جاناتان رندال خبرنگار سابق روزنامه واشنگتن پست، در رابطه با مصاحبه‌هایش با دو تن از رهبران صرب بوسنی در سال ۱۹۹۲ برای شهادت به دادگاه احضار شده بود که از این کار سر باز زد. دادگاه با این ادله حق نپذیرفتن شهادت در برابر دستگاه قضایی را بعنوان حفاظت از "حرفه و منبع خود برای خبرنگاران به رسمیت شناخت"، که تا امروز رویه‌ای قضایی بین‌المللی مهمی در شناسایی کار خبرنگاران در مناطق جنگی و حفاظت از داده‌ها و منابع است.

برای اطلاعات بیشتر

TPIY - Procureur c. Radoslav Brdjanin et Momir Talic (IT-99-36), Décision relative à l’appel interlocutoire 11 décembre 2002 http://en.rsf.org/pays-bas-le-journ...

۱۰- Dictionnaire Paratique du droit Humanitaire – Francoise Bouchet - Saluliner

۱۱- Philippe Petit- protection des journaliste dans les zones de conflit arme.

۱۲- ترجمه فارسی قعطنامه http://rsf-persan.org/article17212.html

۱۳-Actualisation de la protection des journalistes en mission perilleuse dans les zones de confit- Jean pilippe Petit

۱۴ - آمار از سایت سازمان گزارش‌گران بدون مرز

۱۵ - همان

۱۶- همان

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • رزیتا لطفی رئیس بی‌بی‌سی فارسی شد

    22 دی 1394
    بی بی سی فارسی رزیتا لطفی، سردبیر خبر تلویزیون و رادیوی بی‌بی‌سی فارسی به عنوان رئیس جدید بخش فارسی بی‌بی‌سی انتخاب شده است و به زودی جای صادق صبا را می‌گیرد. خانم لطفی از سردبیرانی بود که در سال ۲۰۰۹ در راه اندازی شبکه تلویزیونی بی‌بی‌سی فارسی نقش داشت. او از روز بیست و پنجم ژانویه مسئولیت بخش فارسی را به عهده خواهد گرفت و جایگزین صادق صبا می‌شود که پس از بیش از بیست و پنج سال فعالیت در بی‌بی‌سی تصمیم گرفته از سمت خود کناره‌گیری کند و در پی چالش‌های دیگری برود. آقای صبا گفت: "ترک کردن سازمانی که از صمیم قلب به اهدافش اعتقاد دارم کار آسانی نیست، ولی وقت (...)
  • فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول، نوشته ای از مینو بدیعی

    22 دی 1394
    مینو بدیعی، روزنامه نگاری که سالها در روزنامه های مختلف قلم زده است، در یک پست فیس بوکی به ذکر ویژگی های فریدون صدیقی روزنامه نگار قدیمی پرداخته است. به گزارش خبرنگاران ایران، متن کامل این یادداشت فیس بوکی به شرح زیراست: فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول ساعت 5و 20 دقیقه بامداد است و حسی گنگ مرا از خواب پرانده تا از روزنامه نگار ، انسانی شریف ، مردی لایق و شرافتمند و صاحب روحی بزرگ و...همچون فریدون صدیقی بنویسم . این حرفها درمورد او اغراق نیست زیرا سالهای طولانی با او همکار بوده ام واز نزدیک دقایق روح او را لمس کرده ام . من حتی گاهی به این انسان (...)
  • هک شدن رمز آیفون در کمتر از ۱۷ ساعت

    9 دی 1394
    وب سایت الف :شرکت اپل همواره ادعا کرده است که آیفون یکی از قوی‌ترین و بهترین سیستم‌های ایمنی در جهان را دارد. ولی گزارش‌های جدی نشان می‌دهد که سیستم امنیتی این گوشی هوشمند هم به راحتی هک می‌شود. یک شهروند آمریکایی این هفته به دادگاه نیویورک شکایت کرد و در پرونده قضایی خود توضیح داد گوشی هوشمند‌ آیفون به راحتی هک می‌شود و اطلاعات او را به خطر می‌اندازد. او درخواست کرد که اپل می‌بایست هرچه سریع‌تر اقداماتی را در این زمینه انجام دهد. «دیوید بایوئر» پس از طرح این پرونده قضایی روشی را برای هک کردن آیفون بیان کرد که تا قبل از آن هیچ کس مطلع نبود. او گفت دستگاهی (...)