26 خرداد 1393

نگاهي به قديمي‌ترين چاپخانه فعال ايران با ۱۰۷ سال قدمت

26 خرداد 1393

روزنامه اعتماد-حمیدرضا محمدی

مي‌گويند تا روزنامه‌نگار نباشد، روزنامه‌يي در كار نيست اما شايد بهتر باشد اين قيد را هم اضافه كنيم كه اگر چاپخانه و كارگرش نباشد هم روزنامه‌يي نمي‌تواند بيرون بيايد. روزنامه‌نگاري كه مطلبي مي‌نويسد اگر روند حك شدن آن روي صفحه سفيد كاغذ رخ ندهد، چيزي به نام رسانه مكتوب و چاپي به دست مخاطب نخواهد رسيد. اگرچه گفته مي‌شود عباس ميرزا، نايب‌السلطنه قاجار پس از سفر به فرنگ، چاپخانه و ماشين چاپ را با خود به ميهن آورد و «ميرزا زين العابدين تبريزي» مامور ايجاد آن شد، اما پيش‌تر از آن، اين ارامنه كوچانده شده به اصفهان توسط شاه عباس صفوي بودند كه چاپخانه را به ايران (اصفهان) آوردند.

اما پس از ورود چاپ به ايران، بالطبع امكان انتشار روزنامه هم پديد آمد. «ميرزاصالح شيرازي»، مردي بود تحصيلكرده انگليس كه همت گمارد و «كاغذ اخبار» را به عنوان نخستين روزنامه ايراني در روز دوشنبه ۲۵ محرم ۱۲۵۳ (۱۱ ارديبهشت ۱۲۱۶) انتشار داد و در شماره نخست نوشت: «... همت ملوكانه اولياي دولت عليه مصروف بر اين گشته است كه ساكنين ممالك محروسه تربيت شوند...» اين روزنامه كه البته به شكل ماهانه انتشار مي‌يافت كمي بعد به تعطيلي كشيده شد. ۱۳ سال بعد، در روز جمعه پنجم ربيع الثاني ۱۲۶۷ (۱۸ بهمن ۱۲۲۹) اميركبير ايران، «وقايع اتفاقيه» را نشر داد كه البته هفتگي، چهار تا هشت صفحه در هر شماره، بيرون مي‌آمد و تا ۵۷ سال بعد دوام آورد. انتشار اين روزنامه در ميان مردم و طبقات عامه تاثير بسزايي داشت. همين اتفاق هم سبب شد تا در دربار «دارالطباعه مباركه» تاسيس و محمد حسن خان اعتماد السلطنه هم وزير انطباعات دربار ناصري شود.

حالا ديگر قفل چاپ و روزنامه در ايران باز شده بود و انتشار روزنامه به تدريج به ساير شهرها نيز تسري يافت. پس از تهران كه چاپخانه دربار را در اختيار داشت، شيراز صاحب روزنامه و چاپخانه شد و روزنامه «فارس» به شكل هفتگي از روز ۲۰ جمادي الثاني ۱۲۸۹ (چهارم شهريور ۱۲۵۱) به طبع رسيد. البته موج روزنامه‌هاي دولتي همچنان ادامه يافت. سپس در اصفهان روزنامه «فرهنگ» را «ميرزا تقي خان سرتيپ» زير نظر مسعود ميرزا ظل السلطان نشر داد. هرچند تبريز نيز از اين قافله عقب نماند و مظفرالدين ميرزا در عهد ولايتعهدي «تبريز» را به مديريت «حسين كمال» منتشر ساخت. از آنجا كه اين روزنامه‌ها، در راستاي منويات حكومت بود، جرايدي چون «اختر» در استانبول، «حبل‌المتين» در كلكته و «ثريا» در قاهره به منظور تنوير افكار عمومي انتشار يافتند.

در عصر مظفري اجازه انتشار روزنامه‌هاي غيردولتي صادر شد كه «ميرزا محمد حسين خان فروغي» ملقب به ذكاءالملك، روزنامه «تربيت» را به بوته نشر سپرد كه در اين ميان با ايجاد سبك و روشي تازه در نگارش مطالب و انتشار روزنامه، از حالت روزنامه‌هاي درباري خارج شد. پس از تربيت، روزنامه «مظفري» در بوشهر بود كه با ذكر عبارت «مظفري جريده‌يي آزاد است» بر دولتي نبودنش تاكيد كرد و از معدود جرايدي بود كه در سال‌هاي استبداد پيشامشروطه در بيداري مردم كمك شاياني كرد. شماره نخست اين روزنامه هفتگي، در ۱۵ شوال ۱۳۱۹ (پنجم بهمن ۱۲۸۰) به مديريت «ميرزا عبدالحميد خان متين السلطنه» و سپس لبيب‌الممالك شيرازي انتشار يافت. در دوره مظفرالدين شاه، نزديك به ۷۰ روزنامه انتشار يافت اما نخستين روزنامه به معناي انتشار روزانه، «مجلس» بود كه پس از پيروزي مشروطه‌طلبان، در هشتم شوال ۱۳۲۴ (سوم آذر ۱۲۸۵) با مديريت «ميرزا محمد صادق طباطبايي»، بيرون آمد.

اما انصراف محمدعلي شاه از حمايت مشروطه، خون روزنامه نگاران را به جوش آورد و «سلطان?العلما خراساني»، «سيد محمدرضا مساوات» و «ميرزا جهانگير خان صور اسرافيل» در روزنامه متبوع مطبوع خود به ترتيب روح القدس، مساوات و صوراسرافيل، از خجالت شاه درآمدند و با مقالات تند و گاه طنزآميز او را نواختند. همان گونه كه اشاره رفت، رسانه و چاپ بدون شك لازم و ملزوم يكديگر هستند و تا چاپخانه نباشد، هيچ خبري نشر نمي‌يابد.

نخستين چاپخانه‌هاي ايران پس از اصفهان، در تبريز، تهران، شيراز ، اروميه، يزد و بوشهر احداث شد. اما در ميان اين اولين‌ها، تنها چاپخانه‌يي كه پس از گذشت ۱۰۷ سال، همچنان استوار و پابرجا مانده است، «مطبعه مباركه علوي بوشهر» است كه در روز دوشنبه نيمه شعبان سال ۱۳۲۵ (۳۱ شهريور ۱۲۸۶)، توسط «سيد عبدالله علوي بهبهاني» ايجاد شد. به بهانه سالگرد تاسيس اين چاپخانه با مدير نسل چهارم آن «سيد مهدي علوي» گپ و زديم و در چاپخانه‌اش قدمي زديم.

او در ابتدا از جد خود گفت كه نخستين بار چاپ سنگي را كه تا آن زمان در ايران بود، از هند وارد كرد و چهار كارگر هندي را هم به كار گمارد: «ايشان از گذشته به كار صحافي مشغول بود و به «سيد عبداللهِ صحاف» شهرت داشتند. اما عشق و علاقه به چاپ و البته تحولات عميق جامعه چون وقوع انقلاب مشروطه، سبب شد تا به اين كار روي آورد و چنين شد كه در اين خاندان موروثي شد. سپس پدر من، مرحوم سيد محمد علوي بهبهاني، به مديريت چاپخانه رسيد. اين علاقه تا به آنجا بود كه در سن ۸۲ سالگي كه ديگر كمتر توان راه رفتن داشت، همچنان حروفچيني مي‌كرد و من كه بچه بودم برايش حروف را از گارسه درمي‌آوردم و ايشان فرم‌بندي مي‌كرد. خاطره‌يي هم بگويم. وقتي ايشان در منزل استراحت مي‌كرد هيچ كس جرات نداشت صدايي و سخني از خود صادر كند. اما به من مي‌گفت اين صداي عظيم دستگاه چاپ براي من، بهترين موسيقي عالم است. حاضرم همين جا رختخواب پهن كنم و به راحتي بخوابم. «سيد ابوالقاسم علوي» اخوي بزرگ من، مدير بعدي بود كه قريب ۷۰ سال از عمر خود را مشغول در اين كار بود تا آنكه از سال ۱۳۸۰ كه به سبب بيماري، توان اداره چاپخانه را نداشت، من به اينجا آمدم. كار‌هاي ديگر را رها كردم زيرا نمي‌خواستم چراغ اين خانه يكصد ساله خاموش شود. اين علاقه البته اكنون به فرزندان ما نيز به ارث رسيده و اميدوارم همچنان پايدار بماند.»

او از سودآور نبودن صنعت چاپ گفت و اينكه تنها عشق و علاقه بوده كه تا به حال اين چاپخانه را زنده نگه داشته است. اما چاپخانه علوي در همه اين سال‌ها، جز كتاب كه يكي از آنها قرآن نفيسي با حاشيه مطلا در ۹۰ سال پيش بوده است، از انتشار روزنامه هم غافل نمانده است. سيد محمدعلي علوي در سال ۱۳۰۹ «نورافشان» را به صورت هفتگي و در چهار تا شش صفحه و تيراژ ۳۰۰ تا ۴۰۰ نسخه، با مديريت خودش منتشر ساخت كه نكته برجسته آن در اين ميان، سردبيري «شوكت سلامي» از بانوان فرهيخته بوشهر و مدير مدرسه دخترانه شاهدخت در آن زمان است. اين روزنامه تا سال ۱۳۱۷ ادامه مي‌يابد.

شش سال بعد اما مرحوم سيد محمدعلي علوي علاوه بر مديريت، سردبيري روزنامه «نداي جنوب» را هم عهده‌دار مي‌شود كه هفتگي در چهار صفحه و تيراژ ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ نسخه با حروف سربي منتشر مي‌شد. اما با كودتاي سياه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به تعطيلي اجباري كشانده شد. اگرچه بعد از اين، در همه اين سال‌ها، برخي روزنامه‌هاي محلي بوشهر از جمله خليج ايران، درياكنار، آئينه جنوب و صداي بوشهر در اين چاپخانه انتشار يافت اما با وجود صدمه‌ها و فراز و نشيب‌ها همچنان استوار مانده است. «در زمان دولت موقتِ مهندس بازرگان قرار شد به هر يك از استان‌ها، درآمد يك روز نفت كشور داده شود. همان زمان به بسياري از چاپخانه‌هاي ديگر نقاط كشور از سوي استان‌هايشان، مبلغي داده شد و به سرعت رشد كردند اما به علوي كه شاخص فرهنگ استان است، هيچ توجهي نشد و حتي در همين سال‌هاي گذشته، سنگ‌اندازي‌هايي شد. با نداشتن سفارش و مشكلات فني زيادي روبه‌رو بوديم اما مهم آن است كه به قول نظامي «نهنگ آن به كه در دريا ستيزد/ كز آب خرد ماهي خرد خيزد». از آنجا كه در شهرستان هستيم، بايد همه امكانات را مهيا سازيم. ماشين ليتوگرافي را از فنلاند وارد كرديم. ماشين صحافي داراي امكانات چسب گرم و تازني است اما متاسفانه مجبور شده‌ايم، قسمت ليتوگرافي را تعطيل كنيم.

در دوران رياست‌جمهوري سيد محمد خاتمي، شبي اصحاب فرهنگ، افطارِ ماه رمضان را مهمان ايشان بودند. وقتي به رييس جمهور رسيدم و خود را معرفي كردم تعجب بسيار كرد از عمر بيش از ۱۰۰ ساله يك چاپخانه در بيش از هزار كيلومتر دور از پايتخت. گفتم نكته‌يي دارم. گفت: «مي‌خواهيد بگوييد صنعت چاپ مظلوم واقع شده است؟ مي‌دانم. ان‌شاءالله بهتر خواهد شد.» صنعت چاپ پيشرفت قابل توجهي كرده است. چاپ سنگي به زحمت به ۱۰۰ برگ در ساعت مي‌رسيد كه من به اواخر آن رسيدم كه سيستم كار كردن نورد‌هاي چاپ روي سنگي كه مركب بود و قبلش روي چاپ سنگي نوشته مي‌شد ماده‌يي مي‌ريختند كه نوشته‌ها برجسته و بعد هم چاپ مي‌شد. سپس چاپ سربي آمد. نوردهايي كه ژلاتيني بود و مركب را از مخزن مي‌گرفت و به فرم مي‌داد كه چاپ شود. در واقع ژلاتين را در ديگ مي‌گذاشتند تا زير آتش در بخار آب شود. بعد در قالب مي‌گذاشتند كه ميله‌يي وسط آن بود. ژلاتين كه آب مي‌شد از بالا در اين قالب ريخته مي‌شد و مي‌گذاشتند شب تا صبح در پشت‌بام كه سفت شود. اما به خاطر گرمايش و سرعت كار، بعد از چند ساعت دوباره آب مي‌شد و اين روند بايد دوباره تكرار مي‌شد كه بازده كمي داشت. تا امروز كه الكترونيكي شده است. كارگر زير كولر مي‌نشيند و سي‌دي را مي‌گذارد. همه چيز حتي رنگ را هم تنظيم مي‌كند و در ساعت حدود هفت هزار برگ مي‌زند.»

وقتي به چاپخانه كه رفتيم، در كنار ماشين برش كاغذ از خاطرات خود گفت كه در آن زمان، بايد اهرم را مي‌چرخانديم كه علاوه بر دشواري برش كه ممكن بود درست انجام نشود، امكان قطع شدن دست را داشت. اما امروز، با وجود چشم الكترونيكي، حتي اگر دست هم برود، تيغِ گيوتين مانند دستگاه پايين نمي‌آيد. «جدا از آنكه چاپ سربي، خطرات جسمي براي كارگر چاپخانه داشت اما اگر بنا باشد انتخاب كنم حتما انتخابم چاپ سربي خواهد بود زيرا اگرچه سرعت و بازده‌اش كم و هزينه و زمانش بالاست اما اطلاق صفت چاپ به منزله هنر را حفظ مي‌كند و من اين را ارزشمند مي‌دانم.»

در ادامه از شيوه چاپ و توزيع روزنامه در چاپخانه‌يي محلي گفت: «روزنامه‌هاي متعددي كه چاپ كرديم همه در اين سا‌لها بود. طبيعتا صفحات بزرگ‌تر روزنامه نسبت به كتاب، شكل كار را متفاوت مي‌كند. از سوي ديگر كتاب تاريخ مشخصي ندارد اما حساسيت مادر روزنامه اين است كه بايد به سرعت انجام شود. در آن دو دوره‌يي ما خود، روزنامه داشتيم، كار توسط «موزع» انجام مي‌شد. هر روزنامه‌يي اين گونه بود كه روزنامه را با دوچرخه به محل كار افراد و تجارتخانه‌ها مي‌برند. خبري از دكه‌هاي روزنامه فروشي نبود.»

«هميشه حفظ محيط زيست، عامل محدودكننده صنعت چاپ بوده است. اكنون با پيشرفت الكترونيكي، دنياي صنعت چاپ، با تهديد مواجه است. با وجود آنكه ابزار نشر فرهنگ به شمار مي‌رود اما رو به افول است. با همه اين احوال و اوضاع اما همچنان عموما ترجيح مي‌دهند كتاب و روزنامه دست‌شان باشد بخوانند تا در سايت‌هاي خبري دنبال كسب اطلاع باشند زيرا تا عنصر چاپ نباشد هيچ خبري از سوي هيچ خبرنگاري نشر نمي‌يابد.» اين آخرين جمله‌يي بود كه سيد مهدي علوي در روزي كه چاپخانه پدري‌اش، ۱۰۷ ساله شد، بيان كرد.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • رزیتا لطفی رئیس بی‌بی‌سی فارسی شد

    22 دی 1394
    بی بی سی فارسی رزیتا لطفی، سردبیر خبر تلویزیون و رادیوی بی‌بی‌سی فارسی به عنوان رئیس جدید بخش فارسی بی‌بی‌سی انتخاب شده است و به زودی جای صادق صبا را می‌گیرد. خانم لطفی از سردبیرانی بود که در سال ۲۰۰۹ در راه اندازی شبکه تلویزیونی بی‌بی‌سی فارسی نقش داشت. او از روز بیست و پنجم ژانویه مسئولیت بخش فارسی را به عهده خواهد گرفت و جایگزین صادق صبا می‌شود که پس از بیش از بیست و پنج سال فعالیت در بی‌بی‌سی تصمیم گرفته از سمت خود کناره‌گیری کند و در پی چالش‌های دیگری برود. آقای صبا گفت: "ترک کردن سازمانی که از صمیم قلب به اهدافش اعتقاد دارم کار آسانی نیست، ولی وقت (...)
  • فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول، نوشته ای از مینو بدیعی

    22 دی 1394
    مینو بدیعی، روزنامه نگاری که سالها در روزنامه های مختلف قلم زده است، در یک پست فیس بوکی به ذکر ویژگی های فریدون صدیقی روزنامه نگار قدیمی پرداخته است. به گزارش خبرنگاران ایران، متن کامل این یادداشت فیس بوکی به شرح زیراست: فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول ساعت 5و 20 دقیقه بامداد است و حسی گنگ مرا از خواب پرانده تا از روزنامه نگار ، انسانی شریف ، مردی لایق و شرافتمند و صاحب روحی بزرگ و...همچون فریدون صدیقی بنویسم . این حرفها درمورد او اغراق نیست زیرا سالهای طولانی با او همکار بوده ام واز نزدیک دقایق روح او را لمس کرده ام . من حتی گاهی به این انسان (...)
  • هک شدن رمز آیفون در کمتر از ۱۷ ساعت

    9 دی 1394
    وب سایت الف :شرکت اپل همواره ادعا کرده است که آیفون یکی از قوی‌ترین و بهترین سیستم‌های ایمنی در جهان را دارد. ولی گزارش‌های جدی نشان می‌دهد که سیستم امنیتی این گوشی هوشمند هم به راحتی هک می‌شود. یک شهروند آمریکایی این هفته به دادگاه نیویورک شکایت کرد و در پرونده قضایی خود توضیح داد گوشی هوشمند‌ آیفون به راحتی هک می‌شود و اطلاعات او را به خطر می‌اندازد. او درخواست کرد که اپل می‌بایست هرچه سریع‌تر اقداماتی را در این زمینه انجام دهد. «دیوید بایوئر» پس از طرح این پرونده قضایی روشی را برای هک کردن آیفون بیان کرد که تا قبل از آن هیچ کس مطلع نبود. او گفت دستگاهی (...)