19 خرداد 1393

توئیت‌هایی که می‌تواند شما را از کار بیندازد

19 خرداد 1393

رادیو زمانه- مهدی جامی

توئیت ها پیام های کوتاهی مرکب از ۱۴۰ حرف اند. معمولا یک یا دو جمله. اما این کوتاهی و محدودیت حروف و کلمات اصلا به این معنا نیست که قدرت شان هم محدود است. توئیت مثل پیام کبوتر نامه‌بر یا “ملطفه” به قول بیهقی با همه کوتاهی کارساز است. ولی این قدرت را دارد که “کارسوز” باشد و شما را از کار بیندازد!

این یادداشت را به خاطر اخراج احسان نوروزی می نویسم. روزنامه نگار با استعدادی که به خاطر یکی از توئیت هایش از کار برکنار شد – پیامدی سنگین برای رفتار او در شبکه های اجتماعی. هم به خاطر او و هم به خاطر همه روزنامه نگاران. خوب است در این موضوع تامل کنیم. پیشاپیش امیدوارم او بتواند بخت بازگشت به کارش را پیدا کند.

اخراجی ها

“اخراج” برای روزنامه نگار جماعت مفهوم آشنایی است. خبرنگاران بسیاری مرتبا از کار خود اخراج می شوند. می شود گفت روزنامه نگاری چنانکه در ایران می شناسیم کار پرخطر و بی ثباتی است. کافی است به انبوه کسانی که به اندک بهانه ای اخراج می شوند نظر کنیم. بهانه ها حتی روزنامه نگارانه هم نیست و می توانید به خاطر رعایت نکردن حجاب هم اخراج شوید. و سازمان شما نه یکی دو تا که می تواند ۶۰ نفر را یکجا تهدید به اخراج کند.

تصور رایج در مورد اخراج این است که ستمی در حق روزنامه نگار صورت گرفته است. اخراج معمولا از سوی مدیری صورت می گیرد که از چشم روزنامه نگار عامل سانسور مقامات سیاسی است یا خدمت به جناح و حزب خود را بالاتر از حفظ حقوق همکارانش می داند. گاهی هم یک توفان سیاسی بر سر خبرنگاران آوار می شود و در زد و خوردهای سیاسی جناحها گزارشگران قربانی می شوند.

گاه نیز اخراج روزنامه نگاران از کار و سازمان ایشان نیست از کشوری است که برای گزارش به آن سفر کرده یا موقتا در آنجا اقامت گزیده اند. خبرنگاران مرتبا از چشم کشورهایی که از آن گزارش تهیه می کنند به عنصر نامطلوب تبدیل می شوند و به بهانه یا اتهامی عذرشان خواسته می شود.

اما اخراج هایی هم هست که حکم آن را خود خبرنگار امضا کرده است. خود را در موقعیتی قرار داده که مدیرانش حتی اگر به حسن کار او هم اعتقاد داشته اند ناچار دست به اخراج او زده اند. توئیت کردن یکی از دلایل اخراج در رسانه های بین المللی در سالهای اخیر بوده است.

اخراج احسان نوروزی آخرین نمونه از این دست اخراج ها ست. ولی بر سر دلایل اخراج او توافق بیشتری وجود داشت. در سال ۲۰۱۰ اوکتاویا نصر، سردبیر خاورمیانه ای سی ان ان، با یک توئیت در ستایش محمدحسین فضل الله که گفته می شد با ترورهای زیادی مرتبط بوده از کار اخراج شد.

زبان و بیان او خیلی محترمانه بود اما موضعگیری او و اصولا همین حس احترام اش به یک رهبر حزب الله چنان بود که سیاستهای رسانه او را مخدوش می کرد یا منافع آن را به خطر می انداخت. در مقابل، احسان نوروزی در توئیت های خود که در شبکه ای از دوستان دیده و نادیده اش رد و بدل می شد زبان و بیانی بی پروا اختیار کرده بود. آزاد از هر قید و بندی. و همین بی قیدی و نفرت نهایتا کار دست اش داد.

نهاد ناآرام توئیتری

احسان نوروزی در دو دنیا زندگی می کرد. یکی دنیای آرام شخصی و کاری که آن را بسیار دوست می داشت و دیگری دنیای ناآرام اش در شبکه های اجتماعی. این دومی سرانجام آرامش زندگی شخصی اش را به هم ریخت.

او در توئیت هایش چهره ای میلیتانت از خود معرفی می کند. کسی که با سرکوبگران آزادی بیان به هر بیان و زبانی که باشد مقابله می کند و ایده هایی را مطرح می کند که گویی برای ریختن آوار واژه ها بر سر حریف مرزی نمی شناسد. احسان نوروزی به همان سیاستی روی می آورد که امثال وحید یامین پور در جبهه مقابل از آن پیروی و آن را تئورِیزه می کنند.

اما نوروزی فراموش می کند که او در سرزمینی زندگی می کند که در آن قانون حاکم است و مرزهای نوشته و عرف های نانوشته ای دارد. او در کشور “آزادی مطلق” که یامین پور در آن زندگی می کند، زندگی نمی کند.

آیا نوروزی تنها روزنامه نگاری است که از این ادبیات استفاده می کند. البته نه! روزنامه نگاران زیادی هستند که کار خبری خود را با موضعگیری های حاد همراه می کنند و از هر تهمت و اهانتی هم پرهیز ندارند. همه آنها اخراج می شوند. البته نه! منتها نوروزی در موقعیتی قرار داشت که کسانی بالاتر از او می توانستند در باره اخلاق حرفه ای او قضاوت کنند و به او نشان دهند که خطای مهلکی کرده است و پایش را از عرف و اخلاق و قانون بیرون گذاشته است و باید هزینه اش را بپردازد. اما بسیاری از خبرنگاران دیگر در چنین موقعیتی نیستند. یا سردبیران شان اهمیتی به مواضع آنها در عرصه عمومی نمی دهند یا اصولا خودشان سردبیر اند! و یا در سرزمینی زندگی می کنند که در آن قانون و اخلاق مبتنی بر منافع عمومی اعتباری ندارد.

آزادی مطلق نیست

اما مگر آزادی مطلق نیست؟ آیا آزادی بیان بدون حد و مرز و شرط همان آزادی نیست که همه ما به دنبال آن ایم؟ آیا احسان نوروزی حق نداشت نظر خود را به صورت عمومی اعلام کند؟

در این مورد بحث های زیادی وجود دارد. در مورد اخراج خانم نصر با سابقه 20 ساله در سی ان ان همدلی های زیادی دیده می شود. زیرا او با زبانی محترمانه در باره یکی از رهبران حزب الله حرف زده است و از مرگ او اظهار تاسف کرده است. بسیاری چنین اظهارنظری را مردود نمی شمارند و واکنش سی ان ان را نامتناسب با “خطا” ارزیابی می کنند.

اما مورد احسان نوروزی متفاوت است. کسی با او همدلی نکرده است و نمی تواند بکند. احسان تنها ماند. زیرا اگر در مساله ای مثل حزب الله و اسرائیل دست کم دو گروه مخالف و موافق وجود دارد در مورد “آدم سوزی” اصولا کسی نیست که موافقت داشته باشد یا جسارت علنی کردن آن را پیدا کند. بعلاوه، کسانی که بی حجاب هم هستند با زنان باحجاب مخالفتی ندارند. آنها با اجباری بودن حجاب مخالف اند نه با کسانی که به دلیل مذهب یا سنت و انتخاب فردی حجاب خود را حفظ می کنند. احسان نوروزی موضعی چنان افراطی برگزیده بود که کسی نمی توانست با تکیه بر قانون و اخلاق و عرف در کنار او بایستد. قانون و اخلاق و عرف در مقابل او بود نه در کنار او.

روزنامه نگار و نمایندگی

در واقع، اگر در مورد توئیت خانم نصر بحث از حدود آزادی بیان معناداشته باشد در مورد احسان نوروزی اصولا بحثی از آزادی بیان مطرح نیست. اگر این موضوع را در کنار روزنامه نگار بودن احسان نوروزی بگذاریم جنبه دیگری هم مطرح می شود: حتی اگر موضوع آزادی بیان باشد روزنامه نگار نمی تواند هر چیزی را بیان کند. روزنامه نگار همیشه نمایندگی می کند. و در موضوع فرضی “سوزاندن معتقدان به حجاب” او نماینده کسی نبود. ناچار تنهایی و انزوای شدید نصیب اش شد.

مصالح عمومی دو نوع نمایندگی را پیش می آورد. یکبار شما نوعی گرایش آشکار و صاحب اتوریته اجتماعی را نمایندگی می کنید و صدای آن گرایش در رسانه می شوید و یکبار هم نماینده مهمترین و عام ترین توافقات جامعه هستید. بنا به هر دوی اینها روزنامه نگار خویشتندار است. مهمترین مصلحت او حفظ آزادی برای همگان است زیرا بدون آزادی برای همگان، آزادی برای او و گرایشهایی که نمایندگی می کند هم وجود نخواهد داشت.

روزنامه نگار از نظر حرفه ای به قیود ادیتوریال سازمان خود هم مقید است. اما نه تنها به دلیل اصول ادیتوریال بلکه به دلیل جایگاهش در دفاع از آزادی همگانی باید نمونه ای از رفتار ازادیخواهانه و مداراگر باشد.

ولی مشکل در مورد احسان نوروزی این است که توئیت های او اساسا خصلتی حذفی و خشونتگرایانه دارد؛ او آدمها را به دو دسته قابل زندگی و قابل سوزاندن و قتل تقسیم می کند. و این خطرناک ترین ایده و رویه ای است که روزنامه نگار می تواند داشته باشد: آدم سوزی، گرایش به فاشیسم، تحمیل یکسویه عقیده، و کشتار جمعی.

سنت ناسزا

احسان نوروزی ممکن است بگوید در زمانی که توئیت می کرده حس خشم و نفرت از سرکوب در ایران بر او غلبه کرده است. آیا این استدلال خوبی است؟ البته نه! اما اگر رشته ای از ادبیات حذفی بر توئیت های او حاکم نبود شاید می شد خشم آنی را پذیرفت. ولی او ادبیات خشونتگرا را به ادبیات اصلی خود تبدیل کرده بود. او در خشم زندگی می کرد. این خشم ناآرام پیش از همه پای زندگی آرام خود او را گرفت.

خشم و خشونت دست کم یک دهه است در ادبیات رسانه ای فارسی آشکار شده است. از کامنتدونی وبلاگها شروع شد و امروز به توئیتر رسیده است. در آغاز می شود با اندکی اغراق گفت همه فحش می دادند! کامنتدونی ها سرشار از ناسزاگویی و یقه درانی و چاقوکشی واژگانی بود. بعد این نهضت آرام گرفت. کامنت اولین سوراخ در سد سرکوب و نخستین روزن در آوار فشارهای اجتماعی بود. وقتی این روزن باز شد وقتی همه امکان پیدا کردند حرف بزنند به جای حرف زدن فحش می دادند. عقده های فروخورده را می گشودند. مدتی که گذشت و وبلاگ جا افتاد و روشهایی برای مدیریت کامنتها پیدا شد و همه فحاشان فحشهایشان تمام شد و از نفس افتادند یا اصلا فحش دادن رنگ باخت و بالاخره نوبت به استدلال و اطلاعات رسید فضا عوض شد. فیسبوک که آمد چون بسیاری باید با چهره و نام واقعی شان کامنت می گذاشتند باز هم فضا بهتر شد. گرچه فیسبوک هم در آغاز زد و خوردهای کامنتی بسیار داشت. با رواج توئیتر و خاصه شناسه های مستعار نهضت فحش به توئیتر نقل مکان کرد.

اما در همه این مراحل، وبلاگها و صفحه های روزنامه نگاران در فیسبوک و حسابهای توئیتری آنها با دیگران فرقی اساسی داشته است. روزنامه نگاران که هر یک به سهم خود چهره ای عمومی هستند معمولا با ادبیات فرهیختگان بیشتر نزدیک بوده اند تا ادبیات کسانی که قیدی برای رعایت زبان و بیان نمی شناخته اند. چون زبان آنها باید ارتباطی باشد و با بیشترین افراد ارتباط برقرار کند. احسان نوروزی در این میان از معدود استثناها بود. میان آنچه او برای رسانه ها می نوشت و آنچه برای رسانه شخصی خود می نوشت پیوندی نبود. احسان نوروزی گویی دو شخصیت داشت.

از حوزه عمومی به حوزه خصوصی

آیا روزنامه نگار ناچار است حوزه خصوصی در زندگی خود را از حوزه عمومی دور نگه دارد یا هر دو را به هم نزدیک سازد؟ ایا می شود روزنامه نگار در رسانه اش چهره ای فرهیخته و خویشتندار و به قول بیهقی “آهسته” و اندیشیده داشته باشد ولی در چهره ای که از او در شبکه اجتماعی می بینیم ادامه همان چهره رسانه ای اش نباشد؟

نمی توان گفت روزنامه نگاران فحاشی نمی کنند. چه بسا در برخورد با خبرهایی که آنها را خشمگین می کند ناسزایی هم حواله شخص و گروه خبرساز کنند اما نمی توانند این رفتار خود را در عرصه عمومی هم دنبال کنند. عرصه عمومی برای روزنامه نگار محلی است که زیر ذره بین است. باید هم باشد. این حق طبیعی مخاطب رسانه است که اهالی رسانه را دیدبانی کنند. این بخشی از سلامت رسانه است که اعضای رسانه نشان دهند مسئولانه رفتار می کنند. این رفتار اعتماد به آنها و رسانه را قویتر می کند. و بدون این اعتماد رسانه هیچ پیامی را نمی تواند منتقل کند و تاثیری بگذارد.

حوزه خصوصی روزنامه نگار مستقل از حوزه عمومی اش نیست و همچنان به رسانه اش و رفتارهای رسانه ای اش پیوند دارد. با رواج رسانه های شخصی این مرز گاه مخدوش شده است اما آن اصل پیوند دو حوزه خصوصی و عمومی برقرار است. در معنای عام هر کسی که سهمی از چهره عمومی بودن دارد این قید را باید داشته باشد که میان چهره عمومی اش و چهره خصوصی ترش پیوندی منطقی برقرار باشد. هر نوع ضدیت میان این دو پیش از همه خود روزنامه نگار را تخریب خواهد کرد. حوزه خصوصی روزنامه نگار مثل حوزه خصوصی نظامیان است که همچنان به ارتش مربوط خواهند بود حتی اگر در لباس ارتش نباشند.

طبیعت ثانوی روزنامه نگار

آفت حوزه خصوصی ناسزا و توهین است. چرا که راه را برای گفتگو می بندد. رسانه های عمومی نمی توانند در این مسیر حرکت کنند. آنها و روزنامه نگاران شان باید مقید به گفتگوی عمومی و تسهیل آن باشند. ناچار اخلاق کاری و حرفه ای و شخصی شان هم باید با این اصول همبسته باشد. اگر کسی نتواند وحدت شخصیت خود را حفظ کند و از کار که بیرون آمد فکر کند می تواند مسیری خلاف گفتگو طی کند ناچار به کار رسانه نخواهد آمد. وحدت و انضباط شخصیتی لازمه کار با رسانه است. کسی که آزادی هایی خارج از آن می طلبد اشتباهی به رسانه آمده است.

ناسزا و توهین سیاهچاله ای است که در آن هر کوششی بی ثمر می شود خاصه اگر آن کوشش از جنس رسانه باشد. نوروزی می گوید زندگی من خوش و آرام بود. یک بخش اش احتمالا به این خاطر بوده که هر چه می خواست می گفت و می نوشت! این خطرناک ترین مشی است برای روزنامه نگار.

در رسانه همه چیز را نمی توان گفت. رسانه پرداز همیشه خویشتندار است. زیرا می داند که همیشه منافع مختلف و گرایشهای متضاد وجود دارد و او نمی تواند جانبی از مردم را بگیرد و جانب دیگری از مردم را رها کند. رسانه پردازی سیاست شناسی سخن است. خودآگاهی دایمی از حضور تنوع مردمان و عقاید ایشان است. یعنی درک مصالح عمومی طبیعت ثانوی روزنامه نگار است. روزنامه نگار مثل فوتبالیست نیست که فقط باید گل بزند. اخلاق میدان او هم به اندازه گل زدن اش اهمیت دارد. ولی خشونت امروز در فوتبال هم محکوم است. و ناسزای روزنامه و روزنامه نگار صورت دیگر خشونت است.

وقتی عصبانی هستید سراغ اینترنت نروید!

احسان نوروزی ممکن است روزی دور یا نزدیک دوباره به عالم رسانه بازگردد. من امید دارم عذرخواهی خودش و تدبیر مدیران دویچه وله بخت دیگری در اختیار او بگذارد. اما آنچه برای او پیش آمد یا خود برای خودش پیش آورد اصلهای ساده ای را به ما یادآوری می کند. می شود آنها را در این چند توصیه بیان کرد:

احسان نوروزی خشمگین بوده است. بهترین توصیه ای که به رسانه پردازان و روزنامه نگاران می شود کرد این است که وقتی عصبانی هستیم برویم قدم بزنیم. چای و قهوه ای بنوشیم. خود را آرام کنیم و بعد به کار نوشتن برگردیم. البته کار مشکلی است ولی ممکن است. سودهای نوشتن خویشتندارانه آنقدر هست و زیانهای نوشتن خشمگینانه آنقدر که بعید است روزنامه نگاری که عمر طولانی در حرفه خود را بخواهد به آن بی اعتنا بماند.

احسان نوروزی از کسانی شکایت می کرد که گاف او را گرفته اند و توئیت حذف شده او را دست به دست می چرخانند. اما در عصر دیجیتال باید بدانیم وقتی نوشتیم دیگر حذف کردن دردی دوا نمی کند بخصوص اگر رقبایی داریم که منتظر اند از ما گاف بگیرند. کارشان اخلاقی است یا نیست مهم نیست. مهم این است که ما گاف داده ایم. حتی اگر برای ما شوخی باشد برای دیگران جدی است.

مضمون نوشته احسان نوروزی اصولا قابل دفاع نیست. می گویید شوخی بوده است؟ درست آن است که با هیچ چیزی که در مقوله جنایتهای بشری طبقه بندی می شود شوخی نکنیم. نه تنها از ذوق سلیم دور است بلکه خلاف آداب روزنامه نگاری است.

حمله و توهین چیزی است که در یک حد و اندازه نمی ماند و هر بار که اتفاق افتاد باید بر غلظت اش افزود تا خشم شما را تشفی بخشد. برای مخالفت خود با دیگران مرزی بشناسیم و از آن فراتر نرویم. به سراشیبی تند توهین نرانیم. توهین اصولا حمله کردن به چیزهایی است که برای گروههایی از مردم بسیار جدی و محترم و مقدس است. گول روزنامه نگاران بی پروا را نخورید. آنها پشت شان به جایی بیرون از رسانه گرم است! ما در رسانه در خانه شیشه ای نشسته ایم.

به دیگری فکر کنیم. راه حل ساده و باستانی که همچنان کاربرد دارد این است که آنچه را برای خود می خواهیم برای دیگران هم بخواهیم. نمی شود برای بی حجاب ها آزادی بخواهیم و برای باحجاب ها کوره آدم سوزی!

دیدبانی کنیم. در برابر توهین سکوت نکنید. از همکار باشد بدتر است و واجب تر که موضع بگیریم. دیدبانی مساله مهمی در حفظ سلامت اجتماعی است. و حرفه ای. دوست ما و شما ست؟ باشد. «چو دوستی بد کند چه چاره از بازگفتن؟» حفاظت از منافع عمومی مهمترین اولویت است. به نفع ما ست که در کنار منافع عمومی بایستیم تا در کنار منافع رفاقتی و گروهی. ما در جامعه زندگی می کنیم و باید به اصول همزیستی وفادارانه و سرسختانه پایبند باشیم و این پایبندی را نشان دهیم و بگستریم. رسانه کارش همین است.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • رزیتا لطفی رئیس بی‌بی‌سی فارسی شد

    22 دی 1394
    بی بی سی فارسی رزیتا لطفی، سردبیر خبر تلویزیون و رادیوی بی‌بی‌سی فارسی به عنوان رئیس جدید بخش فارسی بی‌بی‌سی انتخاب شده است و به زودی جای صادق صبا را می‌گیرد. خانم لطفی از سردبیرانی بود که در سال ۲۰۰۹ در راه اندازی شبکه تلویزیونی بی‌بی‌سی فارسی نقش داشت. او از روز بیست و پنجم ژانویه مسئولیت بخش فارسی را به عهده خواهد گرفت و جایگزین صادق صبا می‌شود که پس از بیش از بیست و پنج سال فعالیت در بی‌بی‌سی تصمیم گرفته از سمت خود کناره‌گیری کند و در پی چالش‌های دیگری برود. آقای صبا گفت: "ترک کردن سازمانی که از صمیم قلب به اهدافش اعتقاد دارم کار آسانی نیست، ولی وقت (...)
  • فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول، نوشته ای از مینو بدیعی

    22 دی 1394
    مینو بدیعی، روزنامه نگاری که سالها در روزنامه های مختلف قلم زده است، در یک پست فیس بوکی به ذکر ویژگی های فریدون صدیقی روزنامه نگار قدیمی پرداخته است. به گزارش خبرنگاران ایران، متن کامل این یادداشت فیس بوکی به شرح زیراست: فریدون صدیقی روزنامه نگاری برای تمامی فصول ساعت 5و 20 دقیقه بامداد است و حسی گنگ مرا از خواب پرانده تا از روزنامه نگار ، انسانی شریف ، مردی لایق و شرافتمند و صاحب روحی بزرگ و...همچون فریدون صدیقی بنویسم . این حرفها درمورد او اغراق نیست زیرا سالهای طولانی با او همکار بوده ام واز نزدیک دقایق روح او را لمس کرده ام . من حتی گاهی به این انسان (...)
  • هک شدن رمز آیفون در کمتر از ۱۷ ساعت

    9 دی 1394
    وب سایت الف :شرکت اپل همواره ادعا کرده است که آیفون یکی از قوی‌ترین و بهترین سیستم‌های ایمنی در جهان را دارد. ولی گزارش‌های جدی نشان می‌دهد که سیستم امنیتی این گوشی هوشمند هم به راحتی هک می‌شود. یک شهروند آمریکایی این هفته به دادگاه نیویورک شکایت کرد و در پرونده قضایی خود توضیح داد گوشی هوشمند‌ آیفون به راحتی هک می‌شود و اطلاعات او را به خطر می‌اندازد. او درخواست کرد که اپل می‌بایست هرچه سریع‌تر اقداماتی را در این زمینه انجام دهد. «دیوید بایوئر» پس از طرح این پرونده قضایی روشی را برای هک کردن آیفون بیان کرد که تا قبل از آن هیچ کس مطلع نبود. او گفت دستگاهی (...)