20 آذر 1392

به زبان آدمیزاد

مجهول نویسی در روزنامه های ایران

20 آذر 1392

خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست :چرا بهتر است از جمله هایی که تعابیری چون «توسطِ...»، «از سویِ...»، «به وسیله ی» در آنها به کار رفته کمتر استفاده کنیم؟ کارشناسان زبان و ادبیات فارسی در پاسخ به پرسش فوق می گویند: «زیرا فارسی زبانی است معلوم.» اما معلوم بودن زبان فارسی به چه معناست؟ لطفاً به سه مثال زیر که از صفحه های 59 و 60 کتاب «به زبان آدمیزاد»* انتخاب شده، دقت کنید: «طرح ملی پیشگیری از آلودگی هوا به وسیله وزارت بهداشت تدوین می شود.»، «مجوز تولید نهصدهزار اتومبیل سواری جدید توسط وزارت صنایع صادر شد.» و «تا پایان برنامه سوم از سوی شهرداری تهران احتمالاً هفده هزار دستگاه اتوبوس دودزا از شبکه اتوبوسرانی خارج خواهد شد.» نقطه مشترک این جمله ها مجهول بودن فعل هایشان است.

رضا بهاری، نویسنده کتاب «به زبان آدمیزاد» معتقد است: «وقتی می شود خیلی از جمله ها را به صورت معلوم نوشت، استقاده از شکل مجهول، به خودی خود کار بیهوده ای است. مجهول نویسی ما را مجبور می کند از کلمات و عبارات زشت و مجهول الهویه ای از قبیل «توسطِ»، «به وسیله ی»، «از سویِ» و «از جانبِ» استفاده کنیم.»

اما مشکل کجاست؟ در زبان فارسی همه چیز (جایگاه فعل، فاعل، مفعول و ...) معلوم و معین است. ما وجه معلوم فعل را به کار می بریم و باید عامل یا فاعل هم معلوم باشد. می گویند مجهول نویسی را برای مواردی ساخته اند که فاعل یا عامل مهم نباشد یا اصلاً به ما مربوط نباشد یا عمداً قصد معرفی اش را نداشته باشیم. اما از آنجا که در جمله های ابتدای یادداشت عامل یا کننده کار برای ما (نویسنده خبر) مهم است، نوعی نقض غرض صورت گرفته است.

مجهول نویسی از چه زمانی در ایران رواج گرفت؟ بهاری می نویسد: «تمام مصیبت های مجهول نویسی و شیوع آن حروف اضافه بی ریخت، زیر سر ترجمه های تحت اللفظی دهه های اخیر است. انگلیسی ها و فرانسوی ها اگر موضوع صحبت مثلاً تاریخ آمریکا باشد، می توانند بنویسند: آمریکا در جنگ جهانی دوم مردم هیروشیما را قتل عام کرد. اگر صحبت از تاریخ هیروشیما باشد، می توانند بنویسند: مردم هیروشیما در جنگ جهانی دوم توسط آمریکا قتل عام شدند. برای انگلیسی ها و فرانسوی ها راه سومی در نوشتن این جمله وجود ندارد که ضمن حفظ اهمیت مردم هیروشیما بتوانند جمله را معلوم بنویسند. یعنی نمی توانند بنویسند مردم هیروشیما را آمریکا در جنگ جهانی دوم قتل عام کرد. چرا؟ علتش این است که در این زبان ها چیزی معادل «را» وجود ندارد و بنابراین راهی جز نوشتن به صیغه مجهول ندارند. ولی ما مجبور نیستیم که از زبان آنها عیناً گرته برداری کنیم.» (ص62)

به نوعی شاید گسترش مجهول نویسی را نتیجه برجسته سازی «عمل» در جمله دانست. اگر نویسندگان یا اصحاب رسانه به شکلی جدی با زبان آشنا بودند، چنین صورت های نادرستی رواج پیدا نمی‌ کرد. مجهول نویسی سلامت زبان را از بین برده و زبانی برساخته یا مصنوعی را پدید می آورد؛ زبانی که بافتار تصنعی آن ریشه در زبان های دیگر دارد و برآمده از کمبود آگاهی نسبت به زبان فارسی است. مجهول نویسی از مصادیق شلخته نگاری است و شلخته نگاری در کنار درازنویسی، کلیشه نگاری و عتیقه نویسی از بلاهای جان نوشتار رسانه ای به حساب می آید.

بسیار خوب! به چند مثال رایج دیگر در روزنامه های فارسی زبان برگردیم:‌ «کتاب آ توسط انتشارات ب منتشر شد.» نمونه این جمله را شاید صدها بار خوانده باشید. شکل درست آن چیست؟ «انتشارات ب کتاب آ را منتشر کرد.» شاید کسی بخواهد اسم کتاب را در آغاز خبر قرار دهد تا بازتاب بیشتری داشته باشد. در چنان صورتی شکل پیشنهادی ما چنین است: «کتاب آ را انتشارات ب منتشر کرد.» پس در واقع خلاف باور بسیاری، ناپسند بودن کاربرد «توسط» در زبان فارسی، نه عربی بودن این واژه که ناسازگار بودن آن با بافت معلوم زبان فارسی است. چرا باید به جای گفتن اینکه «فلانی در را باز کرد»، نوشت:‌ «در توسط فلانی باز شد»؟! چرا باید به جای جمله ساده «پلیس راه نقاط پرخطر جاده ها را شناسایی کرده است.» یا «نقاط پرخطر جاده ها را پلیس راه شناسایی کرده است.» نوشت: «نقاط پرخطر جاده ها توسط پلیس راه شناسایی شده است.»؟!

مورد دیگر استفاده از تعبیر «به همت» است. به همت هم شکلی مجهول به جمله می دهد. مثال هایی شبیه نمونه زیر را چندصد بار دیده اید؟ «پل فلان به همت وزارت راه افتتاح شد.»، «بیمارستان بهمان به همت وزارت بهداشت نوسازی شد.»، «کتاب آ به همت انتشارات بهمان منتشر شد.». «به همت» علاوه بر مجهول سازی جمله که شرح آن گذشت، بافت جمله را طوری می چیند که گویی منتی بر سر مردم گذاشته شده یا کاری خارج از وظایف عمومی محوله صورت گرفته است. طبیعی است وظیفه ناشر نشر کتاب باشد، وظیفه وزارت بهداشت ساختن و تجهیز بیمارستان، کار اداره آب، لوله کشی آب بهداشتی، مسؤولیت اداره برق، برق رسانی و ... وقتی کار در چارچوب وظیفه ذاتی انجام شده، دیگر به استفاده از واژه «همت» چه نیازی هست؟ آیا مثلاً اداره برق به تأسیس درمانگاهی روستایی اقدام کرده که از تعبیر همت استفاده شود؟ یا فردی خیر و نیکخواه پا به عرصه گذاشته است؟ وقتی هیچ کدام از اینها نیست، پس بهتر است برای کارهایی که در چارچوب وظایف ذاتی هر نهاد یا فرد انجام می شود، از تعابیر تعارف آمیزی چون «همت» پرهیز کرد. اگر ناشری کتاب چاپ نکند، باید چه بکند؟ یا اگر اداره شهرداری اقدام به پاکسازی جوب های آب نکند، باید چه بکند؟ اینجا کدام «همت» صورت پذیرفته است؟! شاید «همت» را روابط عمومی اداره ها اول بار به این صورت استفاده کرده باشند تا جنبه تبلیغی به کارشان بدهند، اما چرا روزنامه نگاران فارسی زبان نوشتار روابط عمومی ها را عیناً به روزنامه هاشان منتقل کرده اند؟!

..............................................

* به زبان آدمیزاد / یادداشت هایی در ستایش پاکیزه نویسی و نکوهش شلخته نگاری در متون اداری و رسانه ای/، رضا بهاری، نشر نی، چاپ دوم، 1392.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.