6 آبان 1392

در نشست تخصصی ترویج علم و رسانه چه گذشت

نشریات حوزه سلامت؛ از سانسور تا روزنامه نگاران غیرمتخصص

6 آبان 1392

خبرنگاران ایران- بابک موحدی:نبود خبرنگاران تخصصی ،کم سوادی خبرنگاران حوزه سلامت ،سانسور ، وجود مدیران نا آگاه و ناشناس ماندن مخاطب در حوزه های علمی از مهم ترین مشکلاتی است که خبرنگاران حوزه علم و سلامت در نشست تخصصی ترویج علم و رسانه به آن اشاره می کنند .

روز شنبه چهارم آبان ماه اولین روز هفته ترویج علم آغاز شد. انجمن ترویج علم نیز روز اول را به ترویج علم و رسانه اختصاص داد . نشستی تخصصی با عنوان ترویج علم و رسانه که برخی از استادان رشته ارتباطات از جمله حسن نمک دوست و جمع زیادی از روزنامه نگاران فعال در مجلات علمی حاضرند. جلسه ای که بیشتر حالت درد دل دارد. روزنامه نگارن حوزه علم پشت تریبون می آیند و از مشکلات شان در چگونگی انتشار مطالب علمی و موانع موجود سخن می گویند. اینکه کسانی ژورنالیست های حوزه علم می شوند که رشته تخصصی شان نیست؛ بیشتر اخبار علمی که در رسانه های ایران منتشر می شود با زبانی آکادمیک طرح می شود و زبانی نیست که بتواند برای مخاطب جذابیت داشته باشد .جایگاه مخاطب در مجلات علمی کجاست و آیا هنگامی که مطلبی در حوزه علم و دانش تولید و یا ترجمه می شود نیم نگاهی به مخاطب اش دارد یا نه؟ و در یک کلام اینکه جایگاه ترویج علم در رسانه های علمی کجاست؟

کم سوادی ژورنالیست های حوزه سلامت

محمد رضا رجبی شکیب، سردبیر سابق مجله «سیب سبز» و سردبیر مجله همشهری تندرستی همانی است که شماره آخر مجله اش را در دست دارد و قرار است درباره محدودیت های روزنامه نگاری سلامت در ایران بگوید. ابتدا ژورنالیست سلامت را تعریف می کند:"روزنامه نگارانی که به طور تخصصی در حوزه سلامت قلم می زنند. و جای خالی ژورنالیسم سلامت در ایران حس می شود."

اما به گفته این پزشک روزنامه نگار تعداد خبرنگارانی که به طور تخصصی در حوزه سلامت کار می کنند از تعداد انگشتان دست کمتر است: " هشتاد درصد خبرنگاران از رشته های بی ربط به حوزه سلامت وارد شده اند. این ویژگی مطبوعات ما شده که خبرنگار افخار می کند هم در قسمت حوادث،هم ورزشی و هر حوزه ی دیگری می نویسد ."

می گوید:" ژورنالیسم سلامت در ایران شبیه دندانسازهای تجربی است و کم سوادی جاری میان روزنامه نگاران سلامت بسیار آزارنده است."

به باور او در ژورنالیسم ایران، جریان مدونی برای تربیت نیروی انسانی متخصص وجود ندارد:" برای این موضوع نمی دانم چه باید کرد؟ دانشگاه های ما روزنامه نگار تربیت نمی کنند،رسانه های علمی و پزشکی ما به مخاطب شان توجهی ندارند و متخصصان هم ارتباط با رسانه را به چشم تجارت نگاه می کنند."

او یکی از مسائلی که رسانه های سلامت را درگیر کرده است؛ناشناخته ماندن مخاطب عنوان می کند:" ما هیچ چیز درباره مخاطب نمی دانیم. میلیون ها تومان صرف تولید رسانه می شود اما درصدی از آن برای شناسایی مخاطب خرج نمی شود و نمی دانیم که این رسانه برای کدام دسته از مخاطبان می نویسد و تولید می شود؟ وقتی ندانیم با چه کسی حرف می زنیم احتمالا نخواهیم دانست که آیا حرف های ما موثر است یا نه."

می گوید:" اخبار سلامت در خبرگزاری ایسنا ،بی بی سی و یا دیلی میل کاملا متفاوت است. اینها حتی به یک سوژه یکسان رویکردهای متفاوتی دارند. دیلی میل می داند که محصولش را برای چه کسی تولید می کند اما من که درتندرستی همشهری هستم واقعا نمی دانم برای چه کسی مطلب تولید می شود و برهمین اساس هر آنچه در مجله سیب سبز انجام می دادم در همشهری تندرستی هم انجام می دهم."

وی ادامه می دهد:"همیشه به من انتقاد می شد که مجله تندرستی مانند هفته نامه سلامت نیست و جواب من هم این بود که مخاطب این دو مجله فرق می کند و مقایسه پذیر نیست. مشکل اینجاست که استانداردی وجود ندارد. یک مدیر ، دبیر و یا دبیر سرویس بر اساس تجربه های شخصی اش کار می کند و هیچ متن مدونی هم وجود ندارد."

ترجمه های غیر قابل اعتماد اخبار علمی

رجبی شکیب یکی دیگر از گلایه هایش را عدم اعتماد به ترجمه و اصطلاحات پزشکی و علمی در رسانه ها و به ویژه خبرگزاری های ایران می داند:" هیچ یک از خبرگزاری های داخلی کلمات علمی را درست نمی نویسند و قابل اعتماد نیستند و این مایه ی آبروریزی است.این موضوع زمانی اصلاح می شود که روشی برای تربیت نیروی انسانی داشته باشیم."

به گفته او یکی دیگر از مشکلات مجلات تخصصی در حوزه سلامت این است که وقتی از منابع خارجی زیاد استفاده کنیم به این متهم می شویم که چرا با وجود علم داخلی از علم خارجی استفاده می کنیم؟

او همچنین به نگاه تجارتی متخصصان برای ارتباط گیری با رسانه ها اشاره می کند:" بیشتر متخصصان زمانی با خبرنگاران مصاحبه می کنند و با رسانه همکاری دارند که سودی برایشان داشته باشند. در حالی که وظیفه ذاتی شان را که آموزش و ارتقای سلامت است فراموش کرده اند."

دکتر زارع، استاد ارتباطات نیز گلایه ای از متخصصانی دارد که با رسانه ها فعالیت می کنند:" مخاطب نیازمند مطالب شسته و رفته ای است که پیام را خلاصه و مفید برساند درحالی که بیشتر متخصصانی که با رسانه ها ارتباط دارند حرف هایشان مبهم و طولانی است ."

مقامات و مدیران مانع ترویج علم هستند

به عقیده رجبی شکیب یکی دیگر از مشکلات، موانعی است که مدیران و مقامات ایجاد می کنند. مدیران مانع ترویج علم هستند:" مثلا سال 1384 آنفلوآنزای پرندگان شایع شد. همه کشورهای همسایه موارد ابتلای انسانی را گزارش دادند اما مقامات ایرانی همچنان اصرار می کردند که هیچ پرنده آلوده ای نداریم. من واقعا نمی دانم که درک این مقامات از علم چیست؟ اینها خود مانع علم هستند و تهدید محسوب می شوند. ترجیح می دهم مدیران بی کفایتی روی کار باشند که کاری به کار ما نداشته باشند."

او پشت تریبون شماره آخر تندرستی را نشان حضار می دهدهمان شماره ای که چند ساعت بعد از توزیع از تمامی دکه های روزنامه فروشی جمع آوری شد:" دلیل جمع آوری چه بود؟ به خاطر انتشار مطلبی درباره اینکه چرا میل جنسی در میان خانم های ایرانی کم شده است؟ به خاطر این تیتر موسسه همشهری همه مجلات را جمع کرد. در حالی که ما در این مطلب کاملا علمی از متخصصان به نام استفاده کردیم و به جای تقدیر از ما ، ما را ملامت کردند."

یکی از روزنامه نگارانی که خود را صارمی فر معرفی می کند اشاره به جمع آوری این نسخه از مجله می کند. او می گوید:" سانسورچی های همشهری همان سانسورچی های صدا و سیما هستند."

یکی از حاضران که دانشجوی دکترای شیمی است و در نشریه دانشمند نیز فعالیت دارد ؛ درد دلهایش را بازگو می کند:" نگاه دانشگاهیان به مجله های علمی- عمومی بسیار منفی است و آنها را سطح پایین می دانند. حتی برای دانشجویانی که در این نوع مجلات مطالب علمی می دهند؛ سابقه مثبتی در نظر گرفته نمی شود."

اما یکی دیگر از دغدغه های مجلات حوزه سلامت این است که چه بنویسند که سطح آگاهی مخاطب را بالا ببرد و باعث خوددرمانی آنها نشود. رجبی شکیب در این باره می گوید:" باید به مخاطب بفهمانیم که اخبار علمی ارائه نگاهی علمی به سبک زندگی آنهاست نه اینکه این نتایج علم وحی منزل و امری ثابت باشد. "

با ملاحظه و تامل حرکت کردن از نکاتی است که این روزنامه نگار سلامت به آن اشاره می کند:" معمولا در اخبار مربوط به سلامت مثلا تولید یک دستگاه جدید پزشکی یا دارویی جدید و یا معرفی داروها مخاطب را به این می رساند که خودش عالم است و گاه خوددرمانی می کند و یا به پزشک خود داروهایی را برای مصرف معرفی می کند که آنها را در اخبار علمی و پزشکی خوانده است. و این خیلی خطرناک است. بیشتر مجلات پزشکی و سلامت درباره تدابیر حفظ سلامتی است و روی این حوزه مانور می دهیم."

او همچنین می گوید:" تجربه نشان داده که مجلات سبک زندگی مخاطب تیپیک اش ، زنان دیپلم تا کارشناسی هستند که دغدغه های نظام سیاست گذاری را در حوزه سلامت ندارند و این نوع اخبار برای آنها جذابیتی ندارد."

به گفته او بیشتر اخبار و گزارش های علمی از زبان آکادمیک استفاده می شود در حالی که زبان آکادمیک کمترین ارتباط را می تواند با مخاطب برقرار کند. زبان آکادمیک در اخبار علمی اثرگذار نیست. همچنین تجربه من نشان داده که اخبار فناوری های پزشکی در حوزه سلامت در ایران نادیده گرفته می شود و به نظر رسانه ها این حوزه جذاب نیست .

شهرام یزدان پناه یکی از دبیران روزنامه جام جم نیز از دیگر سخنرانانی است که باور دارد اخبار علمی ای که در رسانه های ایران منتشر می شود بدون در نظر گرفتن ابعاد مختلف است و تنها انتشار مطلبی بدون توجه به اکوسیستم کافی نیست.

نمک دوست: برچسب زنی کار روزنامه نگار نیست

اما محمد جواد ترابی، سردبیر مجله نجوم است که به خاطر تامین معاش در روزنامه ای غیر از حوزه تخصصی اش کار می کند؛ تحقیقش درباره بررسی جغرافیایی وضعیت روزنامه نگاری علمی است. تحقیقی که مورد سوال حاضران از جمله حسن نمک دوست ، استاد دانشگاه در رشته ارتباطات قرار گرفت. در جایی که سخنران در اسلایدی ژاپن را بهشت انتشار اخبار علمی یاد کرد و نمک دوست در اعتراض گفت که روزنامه نگار و محقق باید بی طرف باشد و شما از کجا می توانید اثبات کنید که آنجا بهشت اخبار علمی است؟ روزنامه نگار از برچسب زدن باید پرهیز کند."

این استاد ارتباطات خاطره ای را برای حاضران تعریف می کند:" با دکتر شکرخواه به دیدار یکی از استادان ارتباطات به نام و مشهور ژاپن رفتیم. در میان حرف ها متوجه شدیم او هابرماس را که ما ایرانی ها خوب میشناسیمش، نمی شناسد. او فوکو را هم نمی شناخت. خب بر اساس همین دو داده، آیا ما حق برچسب زنی به او را داشتیم و آیا می توانستیم بگوییم او استاد بی سوادی است؟"

البته به دلیل کمبود زمان قرار بر این شد داده های به دست آمده ترابی در جلسه ای جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد و منابعی که او استفاده کرده بررسی شود.

ترابی بخشی از پژوهش خود را به بررسی اخبار علمی در سه رسانه خبرگزاری مهر، خبرگزاری ایسنا و جام جم آنلاین اختصاص داده است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که ایسنا بیشترین اخبار علمی را منتشر می کند.اما در این رسانه ها 90 درصد مطالب علمی خبر هستند . 2.6 درصد گزارش ،1.4 مصاحبه و کمتر از یک درصد یادداشت هستند. اما به گفته ترابی بیشتر اخبار علمی این سه رسانه ترجمه هستند .

صارمی فر، روزنامه نگار قرار بود درباره تعهد روزنامه نگاری سخن بگوید و اینکه روزنامه نگار چقدر حق بازگویی حقیقت را دارد. اما وقتی نوبت به این روزنامه نگار رسید او از سانسور گلایه کرد و از سانسورچی هایی که به گفته او یکی از مهم ترین موانع انتشار اخبار علمی هستند.

نشست تخصصی ترویج علم و رسانه که در یکی از سالن های همایش برج میلاد برگزار شده بود؛ فرصتی را برای روزنامه نگاران و دست اندرکاران حوزه علم و دانش فراهم کرد تا از درد دل هایشان بگویند به این امید که انعکاس این صحبتها و گلایه ها ، کمی از محدودیت های انها را کاهش دهد.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.