12 مهر 1392

درباره تئاتر روزنامه

تماشاچیانی که بازیگر می شوند و روزنامه ها را زیر و رو می کنند

12 مهر 1392

خبرنگاران ایران- علی رضا بهجت: تئاتر روزنامه شيوه اي نمايشي است كه در آن اجراي نمايش به خود مردم واگذار مي شود و بيرون از سالن هاي تئاتر اجرا مي شود . شيوه اي كه مردم در آن دروغ پردازي هاي روزنامه ها و انحرافات و غفلت هايشان را به رخ آنها مي كشند و افشاء مي كنند . در اين نوع نمايش همه مي توانند نقش داشته باشند حتي اگر هنرمند و بازيگر نباشند . در واقع نیازی به تربیت بازیگر نیست و هر كسی می‌تواند وارد اجرا شود ‌ و در همه جا نيز می‌تواند اجرا شود. زیرا اساسا هدف از اين گونه نمايش جنبه هاي هنری و زیبایی شناسي نیست. ‌ بررسي و مطالعه آگاهانه روزنامه، شناخت تناقضات موجود در فضای رسانه ای و واكنش و ايستادگي در برابر جریان سازیهای رسانه ای ازاهداف این تکنیک محسوب می شوند.

اين شيوه ي نمايشي برگرفته از نوعي تئاتر بنام تئاتر شورايي ( تئاتر مردمي ) بود كه از اواخر دهه پنجاه تا شروع دهه ي هفتاد میلادی‌ در سائوپائولو برزیل ‌ ‌بوجود آمد و به سرعت در امریكا‌ی لاتین رشد كرد‌. این شیوه جدید نمايشي را اگوست بوآل بوجود آورد. بوآل به ‌دنبال تكنیكی تئاتری بود كه در آن تماشاگر هم به مثابه ي يك مخاطب و هم اينكه در اجرا نقش داشته باشد . این شیوه به تئاتر محرومان نيز معروف شد. چيزي كه این شیوه نمایشی را از شیوه‌هاي ديگر متمایز می‌كند‌، این است كه موضوع آن مطالبات، دغدغه ها و خواست مردم است و خود زندگی آنان را به صحنه می‌كشد.

اگوستوبوآل‌ متولد‌ 1931 ریودوژانیروی برزیل ‌و تحصيل كرده ي رشته هاي شيمي و تئاتردر دانشگاه كلمبیای نیویورك است. او از‌ 1956 تا 1971 مسئول‌ Teatro de Aren در شهر سائوپائولو بود. ا‌و در‌ 1971 در بوینس آیریس زندگی می‌كرد و در‌ ‌1978 تا 1979 در دانشگاه سوربن پاریس ‌استادیار دانشگاه بود و ‌در همان سال نیز آموزشگاه بوآل را تأسیس ‌كرد. در آموزشگاه بوآل نمایشنامه به صورت گروهی نوشته و اجرا می‌شد. این نمایشنامه‌ها كه اكثراً داستان زندگی مردم‌زحمتكش بود، بیشتر در روستاها و محله‌ها‌ی فقیرنشین و برای بی‌سوادان اجرا می‌شد.

بوآل ، خود در باره اين شيوه ي نمايشي می‌گوید‌"این شیوه نشان می‌دهد مردمی كه از راه كار، عادات و تاریخشان فریب می‌خورند چگونه می‌توانند زندگی خودرا تغییر بدهند‌؛ زیرا هر چیزی در تغییر كردن معنا می‌یابد‌. مردم باید برای این تغییرات در زندگی روزمره آماده بشوند" . بوآل برای این آماده شدن از نمایش استفاده می‌كرد .

بعد از كودتای 1968 دربرزیل‌، گروه‌های تئاتری امكان فعالیت به شیوه سابق را نداشتند و همین موجب شد كه شیوه‌ای جدید برای ارتباط گیری به‌وجود آورند ‌كه نمایش روزنامه‌ای یكی از آن شیوه‌هاست‌....درنمایش روزنامه‌ای مرز بین بازیگر و تماشاگر برداشته می شود و بازیگر رودررو حقیقت را برای مخاطب آشكار و به او منتقل می‌كند.

در شیوه روزنامه که پس از کودتای 1968 در برزیل توسط بوآل و گروهش به کار گرفته شد، هدف، افشای دروغ‌های شرم آوري بود که روزنامه‌ هاي دولت کودتا به خورد مردم می‌دادند. کافی بود که در اتوبوس یا اداره یا کارخانه یا مدارس و دانشگاه‌ها و مزارع، متن خبرها به گونه‌ای خوانده شود که حالت نمایش به خود بگیرد تا با بازی دادن کلمات و جمله‌های دروغین ضمن آگاه شدن تماشاگر، او را واداشت تا در افشای حقایق و انتقال آن به دیگران بکوشد. این شیوه، نمایشی را تولید می‌کند که نقطه ي عزيمت آن هرجاي عمومي مي تواند باشد و تا خلوت آدم‌های دیگر کشانده خواهد شد. این روزنامه خواندن در یک پارک یا اتوبوس می‌تواند از شکل جدی و رسمی بیرون بیاید و به شکل نمایشی وارد زندگی عموم مردم شود و چون نیازی به تربیت بازیگر نیست و هر كسی می‌تواند نقشی داشته باشد‌ و در هر مكانی می‌تواند اجرا شود.

روش تئاتر روزنامه

مطالعه آگاهانه و دقيق روزنامه، شناخت تناقضات موجود در فضای رسانه ای و مقاومت در برابر جریان سازیهای رسانه ای ازاهداف این تکنیک محسوب می شوند.

تئاتر روزنامه كه گونه اي تئاتر شورایی است به جای عرضه تئاتر به مردم شرایطی را ایجاد می کند که مردم خودشان تئاترشان را خلق کنند و درواقع مردم هم توليدكننده و هم مصرف كننده اند، هم فرستنده و هم گيرنده اند.

از منظر تئاتر شورایی اساسا همه ي انواع تئاترهای مردمی چهارسويه هایي به خود مي گيرند : از منظر مردم و برای مردم، از نگاه مردم و خطاب به مسئولین، از منظر ضد مردمی ولی خطاب به خود مردم که به تئاتر پوپولیستی یا عوام گرا معروف است و تئاتر روزنامه. سه رده اول همان تئاتر معمول است که فضا و مكاني وجود دارد و مردم در سالنی جمع می شوند و به تماشاي تئاتر مي نشينند .اما تئاتر روزنامه زمانی به وجود می آید که دست همه از تئاتر کوتاه باشد و مردم به تئاتر دسترسی نداشته باشند. بنابراین نوع دیگری از تئاتر خلق می شود که به جای این که مردم، تماشاگر یا مصرف کننده و یا حتی منبع الهامی برای نویسنده و کارگردانان باشند، خودشان منبع خلاقیت می شوند و ابزار تئاتر را به دست می گیرند و خودشان تئاتر خودشان را خلق می کنند.

در تئاتر روزنامه، تئاتر بهانه ای است برای نقد روزنامه و ژورنالیسم و روزنامه نگاری بهانه ای برای دیدن تئاتر که نقد و اجرا، همزمان در آن اتفاق می افتد. اهداف تئاتر روزنامه می تواند اینها باشد:

1. نحوه و اجراي نمايش به مردم واگذار می شود.

2. اخبار و تحليل دروغين روزنامه ها و اشتباهاتش افشاء می شود

3. همه می توانند تئاتر اجرا کنند، حتی اگر هنرمند نباشند.

در تئاتر روزنامه هدف این است که اساس خبررساني روزنامه ها بهم ریخته شود . چون تئاتر روزنامه معتقد است که روزنامه و ژورنالیسم صفحاتش را طوری آرایش داده است که حقیقت را آن خود كند و همان طور که خودش می خواهد آن را جلوه دهد و این همه ي حقیقت نیست. گاهی مخاطب دوست ندارد چنین خبری که تیتر روزنامه امروز است، تیتر باشد! بنابراین از این روش ها استفاده می کند تا همه چیز را به روزنامه خودش تبدیل کند و آن چیزی را که به او عرضه می کند تحمیلی نباشد و آن فرم عرضه یک طرفه شکسته شود و مطالب مکتوب روزنامه را تعاملی تر و انعطاف پذیر تر کند.

احتمال دارد این شبهه به وجود بیاید که کجای این کار تئاتر است؟! تئاتر روزنامه در حالتی اتفاق می افتد که امکان دیدن تئاتر نیست و تئاتر روزنامه، نقد روزنامه ها را بهانه ای می کند برای اجرای تئاتر و اجرای تئاتر را بهانه ای می کند برای نقد روزنامه ها. باید به خاطر بیاوریم که تئاتر شورایی یک هدف غایی دارد و آن ترویج اندیشه ی انتقادی در میان مردم است. بنابراین چه ابزاری دم دست تر از روزنامه که هر روز تمامی رویدادهای زندگی ما را از اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و … به خورد ما می دهد. پس بهتر است برای این که اندیشه انتقادی ما تقویت شود به نقد روزنامه بپردازیم. به علاوه در یک محیط زیبایی شناختی به اسم تئاتر کاری را انجام می دهیم که در هر جایی می تواند اتفاق بیافتد.

تئاتر روزنامه ۱۱ روش دارد که چند روش آن از این قرارند:در روش اول که «خوانش ساده» نام دارد،‌ تماشاگران نظم روزنامه را به هم می ریزند. یک روزنامه با تنظیم دلبخواه تیترها، ستون ها، عکس ها و… چیزی را قالب می کند. در این روش تماشاگران در روزنامه هایی که در دست دارند – بهتر است روزنامه ها متفاوت و از جناح های مختلف باشد – دنبال خبری می گردند که به نظرشان خبر مهمی است اما در گوشه ای بی انصافانه و زیرکانه پنهان شده است و دیده نمی شود و برعکس، تیتری درشت شده که آنقدرها مهم نیست. ممکن است همین خبر به صورت دیگری در روزنامه دیگری مطرح شده باشد.

در روش دیگری به نام «خوانش متقاطع»، می شود به دنبال خبرهایی گشت که یکدیگر را نقض می کنند و جالب این جاست که این تناقض تنها در دو روزنامه ی متفاوت دیده نمی شود. گاهی درون یک روزنامه هم بعضی خبرها یکدیگر را نقض می کنند!

در روش «خوانش کامل» تماشاگران ناقص ترین خبرها را پیدا می کنند. خبری که دروغ و یا غلط نگفته است اما محافظه کارانه همه حقیقت را هم بازگو نکرده است. ممکن است تماشاگر دیگری درروزنامه ای دیگر کامل شده همین خبر را پیدا کند یا خود آن را تکمیل کند.

برخی روش های تئاتر روزنامه تنها مبتنی بر دیالوگ های نمایشی است. اما روش هایی نیز دارد که می شود وارد ژست و حرکت نیز شد. مثلا در روش «بازی همزمان»، تماشاگران به دنبال مضحک ترین خبرها می گردند. یک نفر خبر مربوط را می خواند و یک یا چند نفر دیگر با لال بازی موقعیتی را نمایش می دهند که می تواند بُعد جدیدی به آن خبر بدهد، ‌کاملش کند، طعنه بزند و یا حتی در تضاد با آن باشد.

در روش «خوانش موزیکال»، تماشاگران خبری را انتخاب می کنند و برای خوانش آن از موسیقی و یا خوانش موزون و ریتمک استفاده می کنند و به این وسیله به آن خبر بُعد دیگری می دهند، مفاهیم ضمنی آن را آشکار می سازند و یا مسائلی را که در آن خبر موذیانه پنهان شده است افشا می کنند.

در روش «بداهه پردازی» یا خوانش همراه با بداهه،‌ خبری خوانده می شود و گروهی آن را اجرا می کنند اما با ایده و شکلی که آن چه را که می خواهند به ما انتقال بدهند.

شاید باز هم این سوال پیش بیاید که کجای تئاتر روزنامه تئاتر است؟ چیزی که خیلی از منتقدان آن را مطرح می کنند اما تئاتر روزنامه بسیار سابقه دارد. در استفاده از تئاتر روزنامه می شود کارهای ماکس راینهارت، کارهای اروین پیسکاتور و حتی برتولت برشت را در استفاده از روزنامه و خوانش خبر نام برد. همچنین در دوره ای که امریکا دچار بحران اقتصادی شده بود، این روش اجرا می شد و تا به امروز روش های مختلفی از آن ابداع شده است. ولی مشخصه اصلی اش همین است که به مردم تئاتر عرضه نمی کند، بلکه باعث می شود تا خود مردم تئاترشان را خلق کنند و وقتی مردم لذت خلاقیت را بچشند قطعا بیشتر تئاتر می بینند، نمایشنامه می خوانند و فرهنگ تئاتر را به خانواده شان وارد می کنند.

اما آيا اين روش در همه ي كشورها و در شرايط سياسي و در زمينه هاي فرهنگي متفاوت خروجي يكساني دارد و حتي وضعيت خطرناكي را دچار نمي كند و همچنين در دوره هاي زماني متفاوت بازتاب هاي دلخواه را خواهد داشت.

آگوستو بوال وقتی با این پرسش مواجه شد که آیا استفاده از روشهایی که برای یک مجموعه شرایط فرهنگی طراحی شده اند، در فضایی دیگر خطرناک نیست؟چنین پاسخ داد که : « راستش، وقتی خطرناک است که به وحی منزل تبدیل شود، به دستور العملی که تو را ناچار کند این تجربه را دقیقاً آنطور که در برزیل به انجام رسیده، اجرا کنی و آن را به همان شکل به ایرلند شمالی انتقال دهی. وقتی ناچار شوی همان کار را اینجا نیز انجام دهی، بله این خطرناک است. اما آنچه در برزیل به انجام رسیده می تواند به افراد اینجا ایده بدهد تا برای اجرای تئاتر روش کشف کنند.آگوستو بوال در سال 2009 در گذشت.

برخی منابع استفاده شده :

- www.fa.to-tehran.ir / سایت تئاتر شورایی تهران / گزارش کارگاه آموزشی تئاتر شورایی / الهام ابراهیم زاده

- www.theater.ir / سایت ایران تئاتر / بررسی سبک ها و شیوه های اجرایی آگوستو بوآل به بهانه درگذشت او/ رضا آشفته

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.