20 شهریور 1392

آیا شکل جدیدی از خبر نویسی در روزنامه نگاری ایران رایج شده

وقتی خبر قربانی قصه پردازی خبرنگاران می شود

20 شهریور 1392

خبرنگاران ایران-نیکی آزاد: آیا شکل جدیدی از خبر نویسی و گزارش نویسی در روزنامه نگاری ایران رایج شده است؟ شیوه ای که میان خبر نویسی و مقاله نویسی قرار دارد و اغلب خبرها و گزارش ها با حاشیه های بلند نوشته می شوند؟در این شیوه معمولا روزنامه نگار تحلیل و نظر خودش را در خبر و گزارش خبری اش وارد می کند؟

آیا این فرم این روزها رایج در روزنامه نگاری ایران همان سافت نیوز است که هرم وارونه را به کناری زده است؟ یا پیشینه و سابقه مطبوعاتی دیگری دارد؟ آیا این نوع خبرنویسی مطابق شرایط روز کشور ایجاد شده است؟ آیا واقعا این فرم با نرم نویسی یا همان سافت نیوز نسبتی دارد یا شیوه ای جدید و اختراع شده توسط روزنامه نگاران جوان ایرانی است؟ برای ملموس شدن بهتر این موضوع از تاریخ ۳۰ مرداد تا ۶ شهریور ماه به مدت یک هفته خبرها و گزارش های اصلی تولیدی صفحات سیاسی دو روزنامه بهار و شرق را رصد کردیم و از کارشناسان عرصه خبر درباره آنها پرسیدیم.

خبرها و گزارش های زیر فقط چند نمونه از مطالبی است که در این مدت بررسی شدند. روزنامه بهار بیشتر از این فرم خبر نویسی در تهیه گزارش های خود استفاده کرده است .اما بیشتر مطالب روزنامه شرق از این الگو پیروی نکرده اند و طبق قواعد مرسوم روزنامه نگاری نوشته شده اند. این گزارش فقط برای نمونه مطالب این دو روزنامه را بررسی کرده و گرنه برخی دیگر از رسانه های ایران نیز از این شیوه خبر نویسی استفاده می کنند برخی کم و برخی زیاد .

خبرهایی با حاشیه بلند دیگر طرفداری ندارند

امیر عظیمی از سردبیران خبر تلویزیون بی بی سی یکی از کارشناسانی است که به سوالهای ما پاسخ می دهد. از او می خواهیم که نظرش را درباره شیوه خبر نویسی روزنامه های ایران بگوید و قواعد خبر نویسی در رسانه ای مثل بی بی سی را برای مان توضیح دهد .

او می گوید :« مواردی بوده که خبرهای روزنامه ها یا خبرگزاری ها و همینطور گزارش های تلویزیونی،‌ به نظرم طولانی آمده اند و یا در آنها به موضوع هایی پرداخته شده که کمکی به اصل خبر نمی کند.متاسفانه چون سالهاست که در ایران کار نمی کنم، اطلاع دقیقی از اینکه شیوه نگارش در روزنامه ها به چه شکل تعیین می شود ندارم . در گذشته هر روزنامه ای کتابچه ای داشت که در آن رسم الخط مورد پذیرش خود را برای خبرنگاران توضیح می داد که بسیار مفید بود.»

در شیوه خبر نویسی که این روزها در برخی روزنامه های ایران متداول شده است .گاه خواننده خبر را تا نیمه می خواند اما سوالات زیادی برایش باقی می ماند . آیا چنین خبر نویسی صحیح است ؟آیا خواننده مطلب در همان سطور ابتدایی نباید پاسخ سوالهای اساسی اش را دریافت کند ؟

امیر عظیمی در این باره هم توضیح می دهد :«اگر خبری را تا نیمه خواندید و هنوز سوالات زیادی برایتان باقی مانده بود و چه بسا سوالات تازه ای نیز در ذهنتان شکل گرفته بود،‌ آن وقت می توان گفت سبک نگارشی آن خبر یا گزارش تلویزیونی یا رادیویی ایرادهای اساسی داشته است.»

آیا شیوه ای که در خبر نویسی روزنامه های ایران متداول شده همان سافت نیوز است؟

این کارشناس عرصه خبر درباره تعریف این فرم خبر نویسی می گوید :« تعریف رایج برای سافت نیوز این است که موضوع آن،‌ درباره رویدادهای جدی و رسمی نیست. اگرچه موضوع می تواند در حاشیه یک رویداد جدی رخ داده باشد. مثلا اگر در جریان یک سخنرانی مهم در مجلس یک کشور، چند نماینده چرت بزنند و تصویر آن منتشر شود، یک سافت نیوز است. نحوه نگارش سافت نیوز هم با نحوه نگارش خبر عادی متفاوت است. در خبرنویسی عادی، روزنامه نگار سعی می کند هرچه بیشتر و سریعتر به سوالاتی که در ذهن مخاطب وجود دارد پاسخ دهد. در نتیجه بدون حاشیه رفتن های کسل کننده و یا بازی با کلمات، نکاتی را در خبر میاورد که مخاطب در کوتاه ترین زمان،‌مفیدترین اطلاعات را بدست آورد. (تاکید می کنم که مفیدترین اطلاعات و نه بیشترین اطلاعات).»

قواعد خبر نویسی در بی بی سی

عظیمی درباره قواعد خبر نویسی در رسانه بی بی سی هم می گوید :« در رسانه بی بی سی نحوه نگارش خبر باید به زبانی ساده باشد تا مخاطب خسته نشود و علاقه اش را به مطلب از دست ندهد. ساده نویسی با شیوه نگارش سافت نیوز متفاوت است. یک مطلب بسیار جدی سیاسی یا اقتصادی را میتوان ساده نوشت بدون اینکه از جدیت موضوع کاسته شود یا اطلاعات مفید آن حذف شود. سافت نیوز هم باید به زبانی ساده و روشن نوشته شود. یک اشتباه که در برخی رسانه ها رخ می دهد این است که بعضی خبرنگاران گمان می کنند که با استفاده از شیوه و سبک سافت نیوز می توانند مخاطب بیشتری برای خبرهای عادی جذب کنند در حالی که با این کار بسیاری از اطلاعات ضروری را از خبر حذف می کنند و بسیاری حاشیه های غیر ضروری به خبر اضافه می کنند و به این ترتیب هم مخاطبِ علاقمند به خبر جدی را از دست می دهند و هم مخاطب علاقمند به خبرهای سافت را سردرگم می کنند.در بی بی سی نیز قاعده کار همین است. چه در تلویزیون،‌چه رادیو و چه آنلاین. در سالهای اخیر نیز با توجه به رواج روز افزون شبکه های اجتماعی مثل تویتر یا فیس بوک که فقط در چند کلمه یا جمله اخبار و رویدادها بین کاربران منتشر می شود،‌ دیگر به سختی می توان همچنان مخاطبان را به خواندن یا دیدن مطالب بلندی که در آن حاشیه های بی دلیل باشد تشویق کرد.»

او در پایان سخنانش می گوید :«در رسانه بی بی سی برای اینکه از شیوه های درست نگارش برای هر سبک خبر استفاده شود،‌ دوره های آموزشی مختلفی برای خبرنگاران برگزار می شود. محور مشترک همه این شیوه ها هم ساده نویسی و نزدیک کردن آن به محاوره است در حدی که هم فهم آن راحت باشد و هم قواعد زبانی به درستی رعایت شود.»

از ریمون آرون تا پیام امروز و روزنامه های اصلاح طلب

مسعود بهنود، روزنامه نگار و نویسنده یکی دیگر از کارشناسانی است که سوالهایمان را با او در میان می گذاریم.

او درباره این فرم خبر نویسی و پیشینه اش در روزنامه های ایران می گوید :«در روزنامه نگاری فرانسوی، یک نوع روایت خبری وجود دارد که بهترین کار ریمون آرون بود. من در سال های دور با گزارش های ماهنامه پیام امروز همین نگرش را مطرح کردم. در دوران اخیر بهترین نمونه اش گزارش های محمد قوچانی است که مقلدان و پیروان بسیار دارد. به گمانم آنچه اکنون در برخی روزنامه ها وجود دارد همان سبک است که با تغییری در محتوا و نه شکل به این صورت درآمده که الان در صفحات خبری بهار و شرق و اعتماد می خوانیم.»

او گفته هایش را این گونه توضیح می دهد :«اگر انتخاب گزارش های من و محمد قوچانی به خاطر شکل و نیاز جامعه ای بود که ده سالی ارتباطش با پیشینه روزنامه نگاری قطع شده بود و هر خبری را با پیشینیه می خواست و خلاصه از یک نیاز برآمده بود، اما از همان اول انقلاب جناح راست از نقطه دیگر به همین جا رسید. در ذهن کارکنان نشریاتی مانند کیهان و جوان و نیروی حاکم بر صدا و سیما، گزارش خبری یک وظیفه انقلابی است و پخش خبر بدون آن که قلعه بانی شود مضر است. یکیشان تعبیری به کار برده و گفته همان طور که باید جلو عرضه ی کنسرو سمی را در مغازه ها گرفت باید جلوی نفوذ اخبار خارجی را هم گرفت. با این استدلال هر کدام از خبرنویسان صدا و سیما و نشریات راست به خود اجازه می دهند که خبر را با تحلیل خود قاطی کنند و بعد منتشر کنند. این قاطی کردن در شکل پیشرفته اش همان گزارش خبری نوع فرانسوی است که اشاره کردم منتها معکوس به نیتی دیگر.»

او ادامه می دهد :« وقتی سی سال است که این نوع نگهبانی و قلعه بانی و تولید اصل شده است می ماند ذوق از جانب روزنامه نگاران اصلاح طلب که همان نگاه را با ذوق درآمیزند و خط محمد قوچانی را دنبال کنند. گیرم با یک خطا. اگر در پیام امروز چنان گزارش هایی بود و محمد قوچانی در همشهری ماه و شهروند امروز و حالا در مهرنامه چنین می نویسد، این ها همه مجله اند. در مجله اصلا بیان همین است و درست همین است. اما در روزنامه این دخالت دقیقا همان دروازه بانی است . منتها این بار دروازه بان ها موجودات ظریفی هستند مانند ریحانه طباطبایی و اعظم ویسمه که خبر را به قالب گزارش خبری می برند و می آرایند خوش خوراک می کنند و ای کاش می توانستند بی طرفی ذات خبر را حفظ کنند و نظرشان را با مستند و منبع بنویسند و جلو احساسات خود را بگیرند و تبدیل به مقاله اش نکنند. حالا وقتی این خبرهای خوب نوشته شده را هم می خوانی می توانی نظر گزارشگر را بفهمی. و این مثل لباسی است که همه بخیه ها و درزهایش پیدا باشد. »

این روزنامه نگار در پایان سخنانش را این گونه جمع بندی می کند :«حاصل این که به ضرورت زمان فرم تازه ای پدید آمده که شبیه به نیوز استوری است و به جای خبر در صفحات خبر می نشیند و تمایل روزنامه نگاران جوان را به نوشتن مقاله هم جواب می دهد . من نمی پسندم اما چه بسا دارند از سر ناچاری سلیقه ای می سازند. همانگونه که فرم های متداول و موجود هم هر کدام از پیشینه و نیازی سر بر آورده اند.»

رسم قصه گویی به جای خبرنویسی

«مشکل از ماست که چیزی را تقدیم مخاطب می‌کنیم که دوست دارد بخواند. انگار جزو واجبات است که قصه بنویسیم و چند لینک پایش بگذاریم، اسمش را هم بگذاریم خبر. اگر از خواننده‌های مختلف تعریف روزنامه خوب را بپرسید. آن موقع خواهیم دانست که ما خوانندگان را به خبر عادت داده‌ایم یا داستان نویسی هدف‌دار؟»

اینها گفته های نیک آهنگ کوثر،روزنامه نگار و کاریکاتوریست است درباره سبک خبر نویسی رایج شده در برخی روزنامه های ایران .

او می گوید :« وقتی رسانه، از خبر و گزارش برای تاثیرگذاری روی مخاطب استفاده می‌کند به جای آن‌که اطلاعی به او برساند، سبک و نگاه کلی خبرنگارانش هم تدریجا با تغییر ارزش‌ها، دیگرگون می‌شود. بخش عمده‌ای از همکاران در سالیان اخیر، تلاششان کاستن از ضربه به نهاد یا حزب و یا سازمانی است که به آن وابسته‌اند یا حامی‌اش هستند، و از سوی دیگر، خواسته‌اند نقطه تمرکز فشار را روی حریف متمرکز کنند و رسانه، اهرمی برای این کار بوده است.»

به گفته کوثر این روزها قصه گویی به جای خبرنویسی بیشتر تبدیل به یک رسم شده. ابزاری برای توجیه یک نگاه. وقتی هم نویسنده‌ای، «شیرین» بنویسد، مخاطب خیال می‌کنند که همین است و جز این نیست.

او به موضع گیری خبرنگار در نوشتن خبر هم اشاره می کند و می افزاید :« می‌توانم بگویم که بعضی از همکاران در درجه اول فعال سیاسی‌اند و بعد روزنامه‌نگار. به این ترتیب اولویت برای آنها اطلاع‌رسانی برای آگاه‌سازی نیست،بلکه برای تاثیرگذاری است.»

وقتی خبر قربانی نرم نویسی می شود

یکی دیگر از روزنامه نگارانی که با او در این باره صحبت می کنیم. سابقه طولانی روزنامه نگاری دارد، دبیری سرویس بسیاری از روزنامه های اصلاح طلب از جمله فعالیتهای اوست . او به دلیل مشکلات سیاسی از ما می خواهد تا نامی از او در این گزارش نبریم .

این روزنامه نگار می گوید :«من مدتهاست متوجه این شیوه خبر نویسی در روزنامه های ایران شده ام و با دقت بر این موضوع تمرکز کرده ام. روزنامه های اصلاح طلب خیلی بیشتر از این فرم خبر نویسی استفاده می کنند . هر چند روزنامه های راست همیشه خبر نویسی شان همین بوده است اما من اینجا منظورم بیشتر روزنامه هایی هستند که داعیه حرفه ای بودن دارند یا دست کم روزنامه نگاران شان چنین ادعایی دارند .ظاهرا این روزنامه نگاران فکر می کنند سافت نیوز یعنی خبر نویسی با مقدمه های نرم و حتی داستانی به همین دلیل گاه خبرها و گزارش هایشان خیلی شبیه داستان می شود و مطلب اصلی در میان آن گم می شود .گاه چند پاراگراف از یک خبر را می خوانم و نمی فهمم که خبر در باره کدام رویداد حرف می زند؟ اصلا خبر چیست؟مکان کجاست؟روز واقعه کی بوده است ؟

این روزنامه نگار اضافه می کند :« من با نرم نویسی مخالف نیستم اما به نظر می رسد گاه خبر واقعی فدای این نرم نویسی می شود و بدتر اینکه خبرنگار فکر می کند در این شیوه می تواند نظر شخصی اش را اعمال کند گاهی به یک گزارش خبری نگاه می کنم اما نمی توانم بفهمم؟ واقعا این گزارش خبری است یا یادداشت .اگر یادداشت است چرا توسط خبرنگاری که کاملا عقیده سیاسی اش معلوم است نوشته شده و اگر گزارش خبری است چرا حاوی خبر و نکته ای جدید نیست .مگر نه اینکه باید در گزارش خبری در همان چند خط اول به خواننده خبر داد .»

او به تجربه شخصی اش در مواجهه با این خبرها اشاره می کند:« گاه دیدن این گزارش ها کلافه ام می کند انگار برخی روزنامه نگاران داستان یا رمان می نویسند و قصد دارند خواننده را در تعلیق نگه دارند تا در پایان شگفت زده شان کنند و بگویند عجب !خبر این بود. یاد گرفته ام موقع خواندن این گزارشها که با خواندن شان به خبر نمی رسم پاراگرافهای ابتدایی را نخوانم،چون هرچه به پایان نزدیک می شوم بیشتر معلوم می شود که خبر چیست؟»

او تاکید می کند :« این گونه گزارش نویسی با شیوه نرم نویسی مغایرت دارد و با اصول حرفه ای خبرنویسی نمی خواند . در گزارش خبری خواننده باید خیلی زود اصل مطلب را بداند نباید او را سردرگم کنیم و مطالب زائد در خبر بریزیم تا مثلا جذاب بشود.در رسانه های حرفه ای دنیا به بهانه سافت نویسی و یا جذاب نویسی، این گونه خبر نمی نویسند به گونه ای که در یکی دو پاراگراف اول، حرف و خبراساسی خود را به مخاطب نگوییم و به صورت قطره چکانی در اواخر مطلب اطلاعات اساسی را به او بدهیم .»

رواج شیوه جدید خبر نویسی در میان همه رسانه ها

عبدالرضا تاجیک، روزنامه نگار اما در پاسخ به سوالات ما به گفتن همین جملات اکتفا می کند :« من این موضوع را قبول دارم اما این شیوه خبر نویسی فقط مخصوص روزنامه های اصلاح طلب نیست و در بین خیلی رسانه ها رایج شده شده است یعنی خبرنگار به جای دادن اطلاعات و خبر در تلاش است تا تحلیل خود را ارائه دهد. در صورتی که بهتر است با چیدن خبرها و اطلاعاتش کار خود را انجام دهد.»

قواعد جهانی خبر نویسی؛ ویژگی های سخت خبر و نرم خبر

اما قواعد جهانی درباره نوشتن گزارش های خبری چه می گویند ؟یعنی گزارشها توسط رسانه های حرفه ای دنیا به چه شیوه ای نوشته می شوند ؟

جواب این است: خبر سخت (Hard news)،خبر نرم (Soft news).

در این تعریفها خبر سخت وابسته به اخبار و گزارش های اتفاق هایی است که در لحظه اتفاق می افتند و می بایست بلافاصله و بدون اتلاف وقت آنها را به سمع و بصر شنودگان و بینندگان برساند. در واقع ترکیب سرراست، ساده، بی پیرایه و خالی از اتلاف وقت در ساختار کلماتی که جمله های خبر سخت را می سازند، جزء لاینفک چنین ساختاری است و یکی از عوامل تمیز دادن سخت خبرها از نرم خبرهاست. این در حالی است که نرم خبرها ریشه در پیشینه، سابقه، زمینه و اطلاعات تکمیلی، توصیفی و تفصیلی دارند. نرم خبرها اغلب وقتی ساخته می شوند و به وجود می آیند که عامل و فاکتور مهمی به نام «علاقه خواننده، شنونده یا بیننده» در تولید آن دخیل باشد. علاقه را شاید بتوان با واژه دیگری به نام جذابیت خبری هم ترکیب کرد. به همین دلیل هم هست که بسیاری خبرهای نرم را با داستان ها و گزارش های جذاب اما خالی از عناصر خبری اشتباه می گیرند.

داستان یا گزارش نرم ؟

«سیاست»، «جنگ»، «اقتصاد»، «حوادث» (جرم و جنایت) از جمله موضوعات و مسائلی هستند که معمولا اخبار و گزارش های مرتبط با آنها را به شیوه سخت خبرها به نگارش در می آورند؛ این در حالی است که «هنر»، «سرگرمی» و «سبک زندگی» در زمره موضوعاتی قرار می گیرند که اخبارشان با قلم خبر نرم نوشته و ارائه می شوند.

با این حال به طور فزاینده ای خطوط آغازین برخی از گزارش ها با ابهام در تصمیم نویسنده آن در نوع نگارش نرم یا سخت به سمت و سویی پیش می رود که به سادگی نمی توان فرق میان داستان یا گزارش نرم را از آن متوجه شد.

اگر شیوه درستی در استفاده از خبر نرم و سخت بکار گرفته نشود؛ مثلا در مواردی که داستانی درباره زندگی شخصی یک سیاستمدار نوشته می شود، تشخیص این که چنین گزارشی مربوط به حوزه «سیاست» است یا «سرگرمی»، می تواند خواننده یا شنونده را به اشتباه بیاندازد؟ همچنین شیوه نگارش (نرم یا سخت) مقاله ای در مورد اهمیت سرمایه گذاری برای دوران بازنشستگی نیز می تواند خواننده، شنونده یا بیننده را بین این که مخاطب یک داستان (گزارش) اقتصادی یا سبک زندگی قرار گرفته است، سردرگم کند. در واقع باید گفت نوع بیان داستان می تواند قضاوت درباره هدف نویسنده را با دشواری هایی همراه کند. یکی از تفاوت های بارز میان خبر سخت و نرم خبر، لحن و آهنگ ارائه آن است. خبر سخت بی واسطه و مستقیم به سراغ اهداف و رویکردهای آن می رود و سعی می کند به سوالاتی همچون «چه اتفاقی افتاده است؟»، «چه کسی دخیل است؟»،«کی و کجا اتفاق افتاده است؟» و «چرا؟» پاسخ دهد.اما خبر نرم سعی در بیان رویدادها با ایجاد نوعی فضا، لحن و ضرب با آهنگی جذاب و سرگرم کننده دارد.

درک و تشخیص تفاوت میان خبر سخت و نرم می تواند به روزنامه نگاران کمک کند تا با دانش بهتر و عمیق تری اخبار و رویدادهای مختلف را پوشش دهند و شاهد اثرگذاری بیشتر آنها بر جامعه باشند.

منبع استفاده شده در این گزارش :

www.media-awareness.ca / 2010 media Awareness Network

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail

1 پيام

پاسخ به اين مقاله

  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.