5 مرداد 1392

چگونه فرهنگ رسانه ها را محدود مي كند

5 مرداد 1392

علي رضا بهجت

خبرنگاران ایران- هميشه اهرم و لينك هايي هستند كه در مكانيزم پوشش دهي اخبار ، رسانه را به سمت خروجي معين و محدودي سوق ميدهند و حد و عرفي را براي سيستم خبر رسانی تعيين مي كنند .

مولفه هاي محدود كننده معطوف به پايگان هاي سياسي ، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي هستند كه اگر اين پايگان ها را همچون تابعي از متغيرهاي گوناگون در نظر بگيريم هر چه كه اين متغيرها كمتر باشد ،استقلال رسانه بيشتر خواهد بود . اما آنچه كه قطعي خواهد بود اين است كه بالاخره مولفه هاي محدود كننده وجود خواهند داشت . اساسا نگاه به هر امر واقعي از يك زاويه ديد خاص صورت مي گيرد . همانطور كه يك فرد به مثابه ي يك فاعل شناسا( سوژه ) وقتي كه يك موضوع شناسايي ( ابژه) را مطمح نظر دارد مجموعه اي از مولفه هاي هرمنوتيكي نظير موتيف هاي فرهنگي ،جغرافيايي ،جنسيتي و نيز ناخودآگاه وخوانده ها و ... در تاويل ، خوانش و دريافت او موثرند. در مورد رسانه ها نيز به همين صورت است و االبته در مورد رسانه ها اين مساله خودآگاهانه است اما در فرد بصورت ناخوداگاه ست .

هر بنگاه خبرپراكني در يك زمينه فرهنگي مشغول فعاليت است و آن زمينه فرهنگي نقش بسيار تعيين كننده اي در نحوه ي پوشش دهي خبر دارد. معمولا رسانه ها نسبت به مباني فرهنگي مردم منفعل عمل مي كنند و سعي مي كنند پذيراي موتيف هاي فرهنگي باشند ؛ بنابراين در پوشش خبري، مساله فرهنگي بسيار اهميت دارد و رسانه هاي خبري بسيار مراقبند كه انگاره هاي فرهنگي را مورد هجمه قرار ندهند و مواظب باشند كه در اين راستا تنش سازي نكنند .

رسانه ها سعي مي كنند خود را بخشي از همان فرهنگ نشان بدهند و هيچ كنشي را غيرمنطبق با فرهنگ موجود انجام ندهند . بنگاههاي خبري به شدت ملاحظه ي امور فرهنگي را مي كنند كه به نوعي دستاورد قرن هاي متمادي است .

يكي از تعاريفي كه براي فرهنگ ارائه مي شود اين است : « معرفت و شناختي كه مردم جهت تعبير و تفسير رفتار اجتماعي به كار مي گيرند . اين معرفت اكتسابي است و تا حدي در ميان افراد مشترك است .» . رسانه ها هيچوقت هم و غم خود را بر تغيير تعبير و تفسير رفتار اجتماعي نمي گذارند آنها اين معرفت اكتسابي را همچون يك نظام دلالت مي پذيرند و دال هاي خود را در بستر اين نظام دلالت قرار مي دهند و مدلول هاي يكه و خاصي را مدنظر دارند.

يك رسانه بايد مفهوم صحيح زمينه هاي فرهنگي و اجتماعي را بشناسد. زمينه هاي فرهنگي معرفتي است كه رسانه ها در شرايط اجتماعي از آنها استفاده مي كنند . مشاهده ي دقيق موقعيت اجتماعي ، يكي از راهبردهاي اساسي در جهت شناخت مباني فرهنگ عمومي است كه البته اين فرهنگ شايد بطور ماكروسكوپي و كل نگر، انگاره هاي مشترك داشته باشد اما بطور ميكروسكوپي و جزئي نگرانه خود واجد نگرش هاي متفاوتي باشد . شرايط اجتماعي متفاوت باعث مي شود كه زمينه هاي فرهنگي خاص و پيچيده اي وجود داشته باشد .

بطور مثال در كشور لبنان ، مردم از 18 فرقه مذهبي كه همگي به رسميت شناخته شده اند ، تشكيل یافته اند كه همگي آنها از حيث لبناني بودن داراي فرهنگ هاي مشتركي هستند ولي مذاهب و تعليمات گوناگون فرهنگ هاي خاصي را در آنها به وجود آورده است كه آنها را از سايرين متمايز مي كند . حالا با اين اوصاف و با توجه به اينكه لبنان هميشه از مناطق تنش زا در خاورميانه ست مي بايستي متوجه باشيم كه چه ميزان حساسيت در پوشش هاي خبري در اين منطقه لازم است .

براي مثال شبكه خبري فارسي بي بي سي كه كشورهاي ايران ، افغانستان و تاجيكستان را پوشش مي دهد ، هر چند كه به نقد و تحليل سياستهاي دولت هاي مذكور مي پردازد اما بسيار مراقب است كه از لحاظ فرهنگي هيچگونه تنش واسترسي را موجب نشود بلكه حتي اين شبکه خبری سعی در ایجاد همگرايي فرهنگي نيز دارد . و یا مثلا آلمان نمي تواند بر سياستهاي نازيسم صحه بگذارد يا كشور فرانسه به دليل داشتن جمعيت بالاي مسلمان نسبت به ديگر كشور هاي اروپاي غربي نمي تواند در زمان تنش هاي ميان دول قدرتمند با يك كشورمسلمان همچون رسانه هاي آلماني يا ايتاليايي يا انگليسي عمل كند . يا در ارتباط با مساله هولوكاست اگرچه مثلا رسانه هاي رسمي جمهوري اسلامي ايران به راحتي آن را مورد تشكيك قرار مي دهند اما كشورهاي غربي مجاز به چنين امري نيستند . در كشورهايي مثل ايران كه واجد فرهنگ هاي متنوع است معمولا يك سياست چندفرهنگ گرايي توسط رسانه ها اتخاذ مي شود تا مبادا اختلافي بين فرهنگ اكثريت و فرهنگ هاي متنوع و متمايز گروههاي اقليت پيش بيايد .

مسائل فرهنگي در ايران بسيار پيچيده هستند و محدوديت هاي چند فرهنگي دامنگيراصحاب رسانه است. در اين راستا طنزپردازان و كارتونيست ها معمولا مشكلات بيشتري دارند. مثلا همين چند سال پيش مانا نيستاني كارتونيست ايراني بواسطه ي يك كاريكاتور كه بي جهت انگ قومي به آن خورد دچار مصائب زيادي شد . خود او در اين باره مي گويد :

« سال هزار و سیصد و هشتاد و پنج، بعد از جریان هفته نامه ایران جمعه کودک و نوجوان که چاپ طرحی موجب سو تعبیر و دلگیری بخشی از ترک های آذری و ناآرامی های خیابانی شد به زندان افتادم. پس از سه ماه حبس به طور موقت آزاد شدم. فضا را برای ادامه زندگی و کار ناممکن دیدم و از ایران خارج شدم.»

اين كارتونيست حتي ريشه هاي محدوديت هاي سياسي را هم در محدوديت هاي فرهنگي مي بيند و در همين ارتباط مي گويد : « من ریشه موانع و محدودیت های سیاسی را هم در محدودیت های فرهنگی و اجتماعی مان می دانم و نمی توانم فارغ از آن بررسی اش کنم. به نظر من محدودیت ها اول جایی در ذهن های مردم ساخته می شوند بعد در قالب قوانین رسمیت می یابند.»

گرچه سايت هاي خبري مستقل به جهت فارغ بودن از بيشتر مولفه هاي محدود كننده همچون نهادها ،سازمان ها ، گروهها و افراد ، بيشتر از رسانه هاي نوشتاري و چاپي باب طبع مردم هستند اما يكي از معدود مولفه هاي محدود كننده رسانه هاي مستقل همين مساله فرهنگي است چرا که سايت هاي خبري مستقل نیز باید مسائل فرهنگي را رعایت کنند .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.