1 تیر 1392

لزوم تعهد اطلاع رسانی در فضای مجازی

وقتی شبکه های اجتماعی بازتاب جامعه می شوند

1 تیر 1392

علیرضا بهجت

خبرنگاران ایران -تعهد و پایبندی به مرزهای اخلاقی و اصولی معضل اساسی شبکه های اجتماعی است که رسالت آنها را به عنوان منابع خبری مورد تردید قرار می دهد .

رسالت خبررسانی در شبکه های اجتماعی مبتنی بر انتشار حقایق و حق عمومی آگاهی است که بواسطه ی عدم وجود نقش نظارتی بر آن و فارغ از شرایط محدود کننده ای همچون امنیت ملی ، حریم خصوصی افراد و پرداختن به مسائل حساسیت برانگیز اجتماعی محدودیت رسانه های رسمی و مطبوعات را ندارد. اما مردم چگونه باید در برابر اطلاعات گمراه کننده و تحریف شده محافظت شوند؟ شبکه های اجتماعی معمولا در برابر اخباری که منتشر می کنند پاسخگو نیستند و حول یک محور مراقبتی نمی چرخند . شبکه های اجتماعی گرچه به دور از ترس مشغول خبررسانی هستند اما معمولا تابع منفعت های شخصی و گروهی هستند و همچنین کمترین مسئولیت را نسبت به دقت و درستی اطلاعاتی که در دسترس عموم قرار می دهند؛ دارند . اما مساله اساسی این است که چه ناظری بر این خبررسانانی که هر کدام خود را مسئول و پاسدار دموکراسی می دانند وجود دارد ؟ واقعا پاسخگویی ومسئولیت در شبکه های اجتماعی به چه میزان است ؟

چرا به شبکه های اجتماعی متعهد نیازمندیم ؟ جواب ساده است . چون دموکراسی به جریان آزاد ، دقیق ، پاسخگو و قابل اطمینان اطلاعات نیاز دارد . آگاهی مهم ترین مولفه برای رسیدن به جامعه ای مستقل و قدرتمند است و مردم محتاج دستیابی به اطلاعات هستند . به عبارتی تداوم دموکراسی وظیفه ی مردمی است که به دنبال اطلاعات هستند وبه آن نائل می گردند و در عرصه ی عمومی نسبت به مسائل گوناگون حساسیت به خرج می دهند و اشتراک مساعی دارند.

. کسب اطلاعات به مثابه ی کسب قدرت است . بنابراین آنان که اطلاعات را از آن خود می کنند ، قدرت را به دست می گیرند . در واقع آنها در موضع قدرتند و قدرت نیز همیشه بصورت پاره گفتارهای متناقض وجود دارد. درهر جامعه ای ما با پاره ای از حقایق روبروایم . و البته این حقایق چیزی نیستند جز برساخته های یک جامعه که برای ساخت آنها نیروهای بسیاری تلف شده است .

یعنی حقیقت در جوامع بواسطه ی الزام ها و اجبارهای گوناگون ساخته می شود. در واقع هر جامعه ای « سیاست های کلی » حقیقت خود را دارد . هر جامعه ای رژیم حقیقت خود رادارد . حالا چرا رژیم ، به این جهت که موقتی بودن در واژه ی رژیم مستتر است ، یعنی اینکه این حقایق می توانند تغییر کنند . و این رژیم حقیقت چه چیزی است ، در واقع انواع گفتمان هایی است که آن جامعه در دامن خود می پروراند و آنها را وامی دارد که نقش حقیقت را بازی کنند . بنابر این حقیقت آن چیزی است که جوامع برای تولید آن باید کار بکنند و تلاش بکنند و هزینه بکنند، نه آن چیزی که به شیوه ی استعلایی ظاهر می شود .

شبکه های اجتماعی نقشمندی های مهمی را بر دوش می کشند : آنها راهبردهایی همچون رهبری برخی حرکتهایی سیاسی را دارا هستند (همچون نقشمندی که در تحولات مصر ودرگیری های سال هشتاد و هشت و یا حتی انتخابات اخیر ایران داشتند )، تصمیمات سیاسی نابه خردانه وشایع نشده را انعکاس می دهند ، عامل تکثیر قدرت اند، در مرزهای حریم اخلاقی جامعه حرکت می کنند، خرده روایت ها را توسعه می دهند ، نقش مهمی دراسطوره سازی دارند، عامل اختلال و یا انضباط اجتماعی هستند ، بیان کننده ی آوار روح یک ملت اند و صدای قدرت های پراکنده و در حاشیه اند. در شبکه های اجتماعی هر پاره گفتاری یک گوینده و یک شنونده را مسلم فرض می کند و نیز این را که قصد گوینده این است که طرف دیگر را به نحوی تحت تاثیر قرار دهد که ما به آن گفتمان می گوییم و در واقع شبکه های اجتماعی محمل گفتمان ها هستند . در شبکه های اجتماعی هر کسی فرصت و موقعیتی را دارد که گفتمانی را طرح بکند ، فرصتی دارد برای اعمال قدرت خود ، حالا چه رغبت داشته باشد که از این موقعیت استفاده کند و چه اینکه بی رغبت باشد و فعالان در شبکه ی اجتماعی فکر می کنند چون که قدرتهای بزرگی تری در جهت مخالف او حرکت می کنند پس او نیز باید از این فرصت استفاده کند . این اعمال قدرت اصلا به معنای چیزی منفی نیست . قدرت نه صرفا به مثابه ی یک نیروی منفی و سرکوبگربلکه شرط تولید هر گفتاری تلقی می شود . یعنی قدرت یک چیز متناقض و نامتقارن هست و نه یک چیز یکپارچه . در واقع در شبکه های اجتماعی و مجازی همه ی پاره گفتارها بطور بالقوه پخش و پراکنده خواهند بود و به لحاظ صوری در معرض کاربردهای متضاد اند . یعنی اینکه قدرت در سراسر روابط اجتماعی و از جمله شبکه های اجتماعی پخش شده و در کنار محدود کردن رفتارها ، شکل های ممکن رفتار را هم تولید می کند . پس در اینجا بر مولد بودن قدرت تاکید می شود . در شبکه های اجتماعی قدرت ( مولد گفتمانها) و آگاهی بخشی رابطه ی بسیار تنگاتنگی با هم دارند بطوریکه میتوان گفت اطلاعاتی که ما کسب می کنیم نتیجه یا پیامد جنگ های قدرت است . در شبکه های اجتماعی ما با این مساله مواجهیم که بین کسانی که روایتی از رویدادها به دست می دهند ، روایت چه کسی موثق است . یعنی آگاهی و اطلاعات محصول انقیاد یا مسلط شدن بر ابژه ها و یا موضوع های شناسایی است .

شبکه های اجتماعی نقشمندی های کاملا دو سویه دارند آنها در عین حالی که می توانند باعث سوءتفاهم ها شوند در جهت عکس آن نیز می توانند حرکت کنند و باعث تفاهم شوند . شبکه های اجتماعی به راحتی می توانند تنش های اجتماعی – سیاسی را موجب شوند و یا تنش زدایی کنند و نیز می توانند در هنگام فجایع و رخداد ها نزدیک بینانه ترین اخبار را انعکاس دهند (مثل آنچه که در زلزله آذربایجان رخ داد) . در کشور های توتالیترعملکرد شبکه های اجتماعی مغایر با مقاصد وسیاست های حکومتی است . آنها معمولا تحلیل ها ، اخبار ، آگاهی هایی ارائه می دهند که با اهداف حکومت همخوان نیست و نیز به سمت تکثرگرایی معطوف اند که دگرگونی های فرهنگی ، نژادی ، زبانی و قومی را بروز می دهند .

عدم رعایت اصول حرفه ای و نیز عدم وجود پیش شرط برای ورود به عرصه ی خبر رسانی مرزهای اخلاقی را در این شبکه ها به شدت متزلزل می کند . آنها به مثابه ی رسانه های جانشین در کمترین زمان ممکن اطلاعات را انتقال می دهند. در کشورهای توتالیتر مردم به دنبال راه هایی برای انتشار اطلاعات از طریق این رسانه های جانشین هستند چرا که گمان می کنند رسانه های رسمی منطبق با خواست ها و انتطارات آنها نیست . اساسا طبیعت این رسانه ها این است که گارد مخالف داشته باشند و رویکردی نقادانه داشته باشند چرا که اگر همسو با رسانه های رسمی باشند نمی توانند مخاطبان بی شمارشان را جذب و حفظ کنند .

گرچه شبکه های اجتماعی درکشورهای پیشرفته با علایق اقلیت ها و گروههای کوچک سرو کار دارند اما در کشورهای توتالیتر این رویه با گرایش اکثریت همخوان است . شبکه های اجتماعی با پیشگیری یک تم رادیکال ،زیباشناسی متفاوت و بیان خلاقانه موضع دیگرگونه ای را نسبت به رسانه های رسمی و اصلی دارند. شبکه های اجتماعی به دلیل رویکرد و نظرگاهی متفاوت قله هایی را فتح کرده اند و مقبولیت اجتماعی چشمگیری را بدست آورده اند، گرچه این اعتبار واین مقبولیت همچنان بحث برانگیزاست . امروزه شبکه های اجتماعی به منبع اصلی اطلاعات بدل شده اند ، چنان که نسل جوانتر جامعه شهری ، سازمان های مردمی ، مخالفان سیاسی و حتی نخبگان حکومتی به مانند قشر بزرگی از جامعه به این رسانه ها رجوع می کنند . اما به هر رو در بیشتر کشورهای در حال توسعه هنوز اکثریت مردم به اینترنت دسترسی ندارند .

خبررسانی مبتنی بر اخلاق حرفه ای آن سیستم راهبردی است که لازمه کار اطلاعات بخشی است ؛ سنجه ای که بر اساس آن درست و غلط ، خوب و بد ،پاسخگو و غیر پاسخگو ارزیابی می شوند . در بسیاری از موارد نقض این میزان اخلاقی تبعات قانونی ندارد. پیامد آن البته برای نقض کنندگان ناخوشایند خواهد بود و موجب از دست رفتن حیثیت و آبروی آن پایگاه بود. کسانی که به این اصول اخلاقی گردن می نهند ، برای خود دورنمایی روشن می سازند چرا که اطلاعات و اخبار معطوف به یک اراده ی نیت مند ، دروغین و مسئولیت ناپذیر بیش از آنکه مورد اقبال عموم قرار گیرند ،موجب کینه و عداوت می شوند و برای برگرداندن این آبروی از دست رفته باید زمان زیادی را صرف کرد .

صحت اطلاع رسانی و دقت خبرپراکنی و دسترسی به منابع قابل اعتماد مهمترین عامل حفظ اعتبار رسانه ای است . برای به دست آمدن چنین اعتباری رعایت اصولی که بر اساس انگاره های رسانه ای شکل گرفته باشد ، ضروری است ؛گزارش هایی که با جست و جو و تحقیق از مستند ترین منابع به دست آمده باشند .

این موارد برای شبکه های اجتماع هم تا حدی ضروری است چرا که در نظر داشتن انتفاع مردمی در جمع آوری و گزارش اطلاعات و عشق و علاقه به مردم عاملی است که در این شبکه ها باید به آنها توجه کرد .یعنی کاربران این شبکه ها نیز به نوعی متعهدند .

بسیاری براین باورند که تحلیل همراه با وجدان ، آن چیزی است که مخاطبان آن را با پوست و خون خود درک و احساس می کنند. بی شک جامعه ای که وجدان بیداری ندارد و به واسطه ی استبداد حاکم بر آن سیه روزی و کینه و عداوت در آن موج می زند و جامعه ای که ویژگی های یک جامعه در حال گذار را دارد شبکه های اجتماعی و اساسا مالکیت افزار انفورماتیک آن بازتابنده و بازتولید کننده ی روح و روان کاربران اینترنتی است، وضعیتی کاملا انعکاسی و بازتابی از جامعه .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.