13 فروردین 1392

پشت میز نویسی ؛ فاصله انتخاب تا اجبار

بهروز صمدبیگی

13 فروردین 1392

بهروز صمدبیگی*:

دنبال جملاتی می‌گردم که هم منظورم را به طور کامل برساند و هم تعبیر به دفاع از روزنامه‌نگاری پشت میزی نشود. اصطلاح روزنامه‌نگاری پشت میزی لااقل برای من آنقدر مبهم و پردامنه است که حرف زدن درباره‌اش را بسیار سخت می‌کند. به نظرم وقتی از روزنامه‌نگاری پشت میزی حرف می‌زنیم همزمان از چند ضعف و آفت صحبت می‌کنیم. تازه بر فرض اگر به توافق برسیم که نام این مجموعه از کمبود‌ها را روزنامه‌نگاری پشت میزی بگذاریم، باز خودش یک معلول است؛ چه برای روزنامه‌نگار ایرانی که در داخل مرزهای ایران کار می‌کند و چه برای آن‌ها که خارج از مرز‌ها از ایران و ایرانی به زبان فارسی می‌نویسند.

با این مقدمه، این اجازه را به خودم می‌دهم که از اصطلاح روزنامه‌نگاری پشت میزی فاصله بگیرم و آن را به چند زیر مجموعه دیگر تقسیم کنم؛ زیرمجموعه‌هایی مثل روزنامه‌نگاری کپی پیستی (احتمالا معادل چورنالیسم)، روزنامه‌نگاری غیرتحقیقی، روزنامه‌نگاری ایدئولوژیک و سازمانی و.... در مورد هرکدام از این‌ها می‌شود به طور جداگانه بحث کرد و البته دیگر اصلا سخت نیست که آن‌ها را مورد رد و نکوهش قرار داد.

در واقع معتقدم اگر روزنامه‌نگاری پشت میزی اگر نه از سر انتخاب، بلکه از سر اجبار به شیوه کار روزنامه‌نگاری تبدیل شده باشد، به خودی خود مذموم نیست و صحت و کیفیت کار روزنامه نگار را یکسره زیر سوال نمی‌برد. کافیست که همین شیوه را هم به بهترین شکل ممکن انجام داد و از آفت‌هایی مثل چورنالیسم دور ماند.

شاید در مورد رسانه‌های داخل ایران، هنوز امیدی به رفع مشکلات اقتصادی، امنیت شغلی و... باشد تا کماکان بشود بین روزنامه‌نگار پشت میزی و روزنامه‌نگار میدانی فرق گذاشت اما لااقل در شرایط فعلی، برای اکثر روزنامه‌نگاران ایرانی در رسانه‌های فارسی زبان فرامرزی، تحقق روزنامه‌نگاری میدانی به معنای واقعی کلمه نشدنی است.

از گله قدیمی‌های روزنامه‌نگاری ایران باخبرم که از نسل جدید ایراد می گیرند؛ چون مقهور اینترنت شده و از پشت میز روزنامه‌نگاری می‌کنند. همین طور از آموزه‌های آکادمیک روزنامه‌نگاری و گفته‌های روزنامه‌نگاران موفق روز دنیا که در مذمت اتکای بیش از حد به اینترنت و دور شدن از اتمسفر وقوعِ خبر، بسیار گفته‌اند و می‌گویند. مثل سارا گنیم، یکی از برندگان پولیتزر ۲۰۱۲ که معتقد است: «باید به سراغ مردم رفت. باید با آن‌ها رودررو گفت‌وگو کرد؛ در خانه‌شان را زد و در اتاق نشمینشان نشست. این چیزی نیست که بتوان در توییتر انجام داد.» اما یکی لطفا بفرماید چاره چیست؟ رسانه‌ای که حق داشتن خبرنگار در ایران را ندارد؛ حق ارتباط با همکاران داخل کشور را ندارد تا مبادا آن‌ها را دچار اتهامات امنیتی کند چگونه باید در مورد سوژه‌های روز، گزارش میدانی تهیه کند؟

من سابقه فعالیتم به این شکل و در رسانه‌های خارج از ایران زیاد نیست، اما دیده‌ام که همکارانم در سال‌های گذشته سعی کرده‌اند به روشی بینابینی دست پیدا کنند؛ یعنی در واقع به نوعی ارتقای‌‌ همان روزنامه‌نگاری پشت میزی که اسمش هم حسابی بد رفته است.

من هم به تبعیت از این دوستان و همکاران، در تهیه گزارش‌های نیمچه میدانی از پشت میز، سعی می‌کنم از طریق اینترنت به نظرات مردمی دسترسی پیدا کنم. بسیاری از خبرگزاری‌ها و وبسایت‌های داخلی، دارای بخش درج نظرات هستند که با وجود اعمال نظر در انتشار آن‌ها، برآورد خوبی از نظرات کاربران را به دست می‌دهند. وبلاگ‌ها و گزارش‌های شهروند-روزنامه‌نگاران هم منبع بسیار خوبی است که اهمیتش نیاز به تاکید ندارد.

حضور مستمر و گسترده در انواع شبکه‌های اجتماعی هم راه دیگری است که به کار می آید. در شبکه‌های اجتماعی می‌شود هم نظرات حاضران در مورد سوژه‌های روز را جمع‌بندی کرد و هم به طور مشخص سوالی را طرح کرد و از جواب‌های رسیده در تهیه گزارش بهره گرفت.

گفت‌وگوهای روزمره با دوستان و آشنایان در مورد مسایل مختلف و نت برداری از آن‌ها هم روزی به کار خواهد آمد و بخشی از سلیقه و برداشت عمومی را منتقل می‌کند.

گاهی از نظرات به دست آمده به طور مستقیم در گزارش استفاده می‌شود و در مورد صحت و سقمش قضاوتی نمی‌شود اما اگر قرار بر استناد باشد، مجموعه روش‌هایی را برای سنجش صحت و سقم باید درنظر گرفت:

- ویژگی‌ها و سابقه فرد منتشر کننده خبر در شبکه‌های اجتماعی و یا طرف صحبت شخصی با روزنامه‌نگار؛

- چک کردن میزان صداقت یا اطلاع فرد راوی از روی افراط و تفریط در فرعیات روایت؛

- چک‌ کردن شنیده‌ها و اخبار با اشخاص مختلف، به خصوص با تکیه بر روی جزییات؛

- انتخاب درست و دقیق المان‌های نظرسنجی‌های صورت گرفته در فضای مجازی مانند جامعه آماری، جامعه هدف و....

- در صورت امکان همراه شدن یک مصاحبه در قالب تاییدیه یا ردیه بر نظرات کاربران اینترنت؛

و چندین و چند روش دیگر. با این همه اما این شکل و شیوه از گزارش‌نویسی از خطا مصون نیست و چه بسا نویسنده دچار فریب بشود. البته از آنجایی که محیط کار او هم یک رسانه آنلاین است، بلافاصله امکان تصحیح گزارش و یا جمع‌بندی بازخورد‌ها وجود دارد. اما ایراد مهم آنجاست که روزنامه‌نگار تنها به نظرات کاربران اینترنت دسترسی دارد و نظرات سایر اقشار جامعه را با واسطه دریافت خواهد کرد.

تجربه شخصی من از واکنش‌ها به این شکل گزارش‌ها عموما تاییدآمیز بوده است. چرا که وقتی وارد حوزه تحلیل و تعمیم نشوی، مخاطب هم کمتر در موضع پاسخگویی و یا تکذیب برمیاید. درواقع قصد از گزارش، ارائه برشی از واقعیت است و نه اجبار به پذیرش صد درصدی آن. پس اگر اختلاف نظری هم باشد، مخاطب مخالف سعی می‌کند تماس برقرار کرده و نظرات خودش را انتقال بدهد. همین مخالفان در گزارش‌های بعدی به یکی از مراجع و منابع خبری برای گزارش‌نویسی تبدیل می‌شوند.

*روزنامه نگار روزنامه اینترنتی روزآنلاین

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.