21 بهمن 1391

قیف، الماس یا تونل؛

روش های سوال پرسیدن در یک مصاحبه چیست

21 بهمن 1391

سارا محسنی- خبرنگاران ایران: شاید اگر به طور جدا واژه‌های «قیف»، «قیف وارونه»، «الماس» و «تونل» را بشنویم متوجه ارتباط آن‌ها با دنیای روزنامه نگاری نشویم اما این‌ها سبک‌هایی هستند که در کلاس‌های روزنامه نگاری نوین برای بخش مصاحبه معرفی می‌شوند.

می‌گویند مصاحبه کردن یک هنر است و فردی که این هنر را به خوبی بتواند ثبت کند یک هنرمند. خبرنگار باید در زمان مصاحبه تمام هنرمندی خود را به کار بندد تا مصاحبه شونده را ترغیب به دادن اطلاعات کند. اطلاعاتی که افشای آن می‌تواند تاثیر گذار باشد.

در دنیا خبرنگاران چهره‌ای وجود دارد که تنها با مصاحبه‌هایشان معروف شده‌اند. گویی اوج هنرمندی خود را در یافتن سوژه یا مصاحبه شونده و در ‌‌نهایت نحوه سوال پرسیدن خرج کرده‌اند. اوریانا فالاچی، لری کینگ حتی کریستین امانپور و... خبرنگارانی هستند که هنر مصاحبه کردن را دارند. در ایران هم افرادی مانند نوشابه امیری، فریدون صدیقی و... از جمله افرادی هستند که از آن‌ها مصاحبه‌های به یاد ماندنی بسیاری باقی مانده است. مصاحبه‌هایی که هر یک برای خود کلاس درس است.

اما در این گزارش قرار نیست کل موضوع «مصاحبه» بررسی شود که آن برای خود کتابی است اما یک بخش از تکنیک‌های مصاحبه که سبک سوال پرسیدن است تشریح می‌شود. پیش از این باید دو نوع سوال در مصاحبه توضیح داده شوند که به سوال‌های باز و سوال‌های بسته معروف هستند.

در سوالات باز سه عنصر اساسی از شش عنصر خبری در طراحی سوال نقش دارند که شامل عناصر «چه؟»، «چرا؟» و «چطور یا چگونه؟» می‌شوند.

در سوالات باز، مصاحبه شونده هر چه می‌خواهد اجازه دارد بگوید. این سوالات مصاحبه شونده را ترغیب می‌کند تا موضوع را به طور کامل شرح دهد و به نوعی سوالات باز جواب مفصل می‌خواهد.

اما در مقابل سوالات بسته، سوالاتی هستند که مصاحبه شونده می‌تواند با جواب بله یا خیر از آن‌ها گذر کند و یا به یک جواب کوتاه چند کلمه‌ای اکتفا کند.

سبک قیف در یک مصاحبه چیست؟

«احمد توکلی» روزنامه نگار پیشکسوت سبک سوالات مصاحبه به صورت قیفی را در وبلاگش اینگونه شرح می‌دهد: «الگوی قیفی مرسوم‌ترین و درعین حال ساده‌ترین نوع مصاحبه هم برای مصاحبه شونده و هم مصاحبه کننده است. زیرا مصاحبه با سوال‌های ساده شروع و در پایان به سوال‌های سخت‌تر منتهی می‌شود. این سبک برای مصاحبه‌های سخت و مصاحبه‌هایی که چالش در آن زیاد است و یا اصولا با مصاحبه شونده تند خو روبرو هستیم بهتر جواب می‌دهد. چون هر دو طرف مصاحبه درست مثل فوتبالیستی که قبل بازی به گرم کردن خود می‌اندیشید نیازمند این گرم شدن با طرح سوال‌های ساده در ابتدای مصاحبه هستند.»

اگر بخواهیم ساده‌تر این موضوع را توضیح دهیم در واقع خبرنگار با سوالات عمومی‌تر و سوالات باز مصاحبه را شروع می‌کند تا مصاحبه شونده احساس صمیمیت کند و سپس خبرنگار با او وارد چالش می‌شود.

سبک قیفی در واقع هدف مشخص دارد و از این هدف مصاحبه شونده آگاه نیست. مثلا خبرنگار با وزیر بهداشت می‌خواهد مصاحبه‌ای با هدف شایعه کشته شدن ده نفر بر اثر بیماری تب کریمه کنگو بگیرد اما می‌داند که اگر مصاحبه‌اش را با این سوال شروع کند، کل مصاحبه را از دست می‌دهد بنابراین شروع مصاحبه را مثلا به یکی از طرح‌های مهم وزارت بهداشت در مبارزه با برخی بیماری های خاص و حتی کشنده می‌پردازد و کم کم زمینه را برای پرسیدن این سوال که بی ارتباط با سوال نخست هم نیست می کند.

قیف وارونه برعکس قیف

بار دیگر توکلی در وبلاگ خود این سبک را تشریح می‌کند و می‌نویسد: «در مصاحبه به روش قیف وارونه، سوال‌های کلیدی و سخت در ابتدای مصاحبه پرسیده می‌شود. این شیوه بیشتر درمصاحبه‌های تلویزیونی کاربرد دارد. و برای قضات، وکلا، نیروی‌های پلیس و مقامات دولتی و کسانی که در پاسخ به سوال‌های بسته مهارت دارند به کار می‌رود. این گونه شروع از آنجایی که پرسیدن سوال سخت در شروع مصاحبه از‌‌ همان ابتدا به بحث جدی و درگیری در مصاحبه می‌انجامد و شروع جذابی را برای مخاطب در بر دارد، می‌تواند وسوسه کننده باشد.»

در واقع در این سبک وزیر بهداشت را با نخستین سوال درگیر شایعه کشته شدن برخی بر اثر بیماری تب کریمه کنگو می کنید و بعد از آن به تدریج می توان مثلا به برنامه های وزارت بهداشت برای این نوع بیماری ها رسید.

الماس؛ ترکیبی از قیف وارونه و قیف

اما سبک الماس در یک مصاحبه سبکی است که با سوالات باز و بسته پیش می‌رود. این سبک ترکیبی از سبک قیف وارونه و قیب است. این سبک بستگی به موضوعاتی دارد که مصاحبه شونده در برابر آن موضوعات سخت می‌شود و تمایلی به بحث ندارد. شروع مصاحبه با سوالات خاص است و در ادامه سوالات بسته پرسیده می‌شود که طبق شرایط مصاحبه شونده باشد، سپس سوالات عمومی‌تر طرح می‌شود و سوالات باز درباره مصاحبه انجام می‌گیرد و در ‌‌نهایت از او بار دیگر سوالات خاص پرسیده می‌شود و با سوالات بسته مصاحبه را به پایان می‌بریم.

تونلی با سوالات همسان

«تونل» آخرین نوع در بخش سبک سوال پرسیدن از مصاحبه شونده است. در این سبک تمام سوالات به یک اندازه از باز بودن قرار دارند. از این سبک به عنوان «رشته‌ای از مهره‌ها» نیز یاد می‌شود. سبک تونل اجازه می‌دهد کمی کاوش و تنوع در ساختار سوالات ایجاد شود. برای مصاحبه‌های ساده می‌تواند این سبک از سوال پرسیدن مناسب باشد اما برای مصاحبه‌های عمقی روش مناسبی نیست.

این سبک‌ها از سبک‌های سوال پرسیدن شاید برای بسیاری از خبرنگارانی که بار‌ها و بار‌ها مصاحبه کرده‌اند عجیب باشد و بدون پایبند بودن به این سبک‌ها مصاحبه‌های خوبی را هم گرفته باشند اما قطعا آگاهی و مطالعه بیشتر درباره این سبک‌ها به بهتر شدن کار خبرنگار کمک می‌کند چرا آگاهی بیشتر در فن‌های یک مصاحبه نتایج بهتری را هم به دنبال خواهد داشت.

منابعی که در این گزارش از آنها استفاده شده است:

وبلاگ رو در رو، احمد توکلی

Conducting the Information Interview

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.