23 دی 1391

آشنایی با یک سبک خبرنویسی مدرن؛

ساعت شنی: خدمتی به خبر، خدمتی به خواننده

23 دی 1391

خبرنگاران ایران: استادان روزنامه نگاری معتقدند که یک روزنامه نگار موفق باید در دنیای روزنامه نگاری مدرن امروز با سبک «ساعت شنی» آشنا باشد چه بخواهد از آن استفاده کند چه مورد استفاده‌اش نباشد. اما چه میزان از روزنامه نگاران با این سبک آشنا هستند؟

شاید یکی از افرادی که این سبک را به جامعه خبرنگاران ایرانی معرفی کرد، «احمد توکلی» استاد روزنامه نگاری و مولف چندین کتاب در این حوزه بود. او در وبلاگ خود به نقل از یکی از کتاب‌هایش به نام «خبرنویسی پیشرفته به زبان ساده» این سبک را تشریح کرد.

این گزارش با استفاده از منابع بین المللی روزنامه نگاری و همچنین یکی از مثال‌های مطرح شده در وبلاگ دکتر احمد توکلی، سبک ساعت شنی را توصیف می‌کند تا روزنامه نگارانی که علاقمند به آشنایی با سبک‌های جدید در روزنامه نگاری امروز دنیا هستند از آن استفاده کنند.

فراهم بودن ابزار هر تجارت و حرفه‌ای، یکی از راز‌ها و رمزهای موفقیت آن حرفه است. چکش نجار، آچار لوله کش، پالت و قلم نقاش، صحنه برای بازیگر و ترتیب و چگونگی خلق و کنار هم قرار گرفتن واژگان نویسنده، همه و همه ابزارهایی هستند که به آن‌ها کمک می‌کنند تا شاهکارشان را خلق کنند.

اما شاید در مورد یک نویسنده، ابزار کمی متفاوت‌تر و حیاتی‌تر باشد. یک نویسنده خوب و خلاق همواره و مدام در تلاش است تا شیوه‌ای تازه برای بهره‌مندی از ابزار کارش (کلمات) بیابید. هر نویسنده‌ای می‌داند که روایت یک داستان یا خبر برای جلب و کسب بیشترین میزان مخاطب و اثرگذاری بالا نیاز به اندکی خلاقیت و نوآوری دارد. سبک بیان روایت و بکاربردن چارچوب‌ها و شیوه‌های متفاوت و متمایز نوشتار می‌تواند بخشی از این خواسته را تضمین کند.

در میان شیوه و ساختارهای متفاوت و متعددی که در دنیای روزنامه نگاری وجود دارد، «سبک ساعت شنی(۱)» یکی از شیوه‌ها و ابزارهایی است که به نوشته و روایت روزنامه نگار ظرافت، طراوت و جذابیت خاصی می‌بخشد و طرفداران بیشماری هم در بین روزنامه نگاران و خوانندگان پیدا کرده است.

ساعت شنی، سبکی برای نوشتن خبر و گزارش

شاید تعریف «کریستین مارتین(۲)»، مدیر مدرسه روزنامه نگاری پیرلی ایساک رید در وست ویرجینیا از این سبک خبری جالب باشد. او در مقاله‌ای تحت عنوان «ابزار مفید برای گزارش نویسی»، استفاده از سبک ساعت شنی را یکی از بهترین سبک‌ها برای نوشتن انواع اخبار و گزارش معرفی می‌کند. به اعتقاد او ساختار یک نوشته باید از چنین استخوان بندی و پوست و گوشتی برخوردار باشد که همچو گهواره‌ای گرم و نرم، خواننده را آرام آرام و بدون اینکه متوجه شود به پایان نزدیک کند.

«ارنست همینگوی»، یکی از تاثیرگذار‌ترین رمان نویس‌های امریکا جمله معروفی دارد که می‌گوید: «نثر، معماری است نه طراحی داخلی»

نویسندگان باهوش و باذکاوت بهتر از هر کس دیگری معنا و مغز این جمله را درک می‌کنند و می‌دانند برای برخورداری از ساختاری درست و معماری اصیل باید به چه نکات و ظرافت‌هایی توجه کرد تا روایت و داستانی شایسته و قابل قبول به رشته تحریر درآید.

بهترین داستان‌ها اغلب با شکل خودشان خلق می‌شوند (همانطور که اتفاق افتاده‌اند، نوشته می‌شوند) و نویسنده‌ها مواد مورد نیاز آن را تامین می‌کنند. آن‌ها تصمیم می‌گیرند و مشخص می‌کنند که چطور و به چه طریقی داستان را بیان کنند.

معماران و نویسندگان هر دو قوانین یکسانی دارند: فرم و محتوا هر دو یک چیز را شرح می‌دهند. این به آن معناست که قبل از اینکه ظرفی را طراحی کنید، مظروف آن را نیز تهیه کرده‌اید و می‌دانید قرار است چه چیزی داخلش بریزید. پس نیازی نیست فکر کنید که باید یک فیل را در جعبه کفش جا دهید! با این حال روزنامه نگاران هم مانند همه نویسندگان، گاهی با تکیه بر انتخاب فرم‌های درست و بهره‌مندی از تکنیک‌های سبک هرم وارونه در کنار رویکرد داستان گراف، سبکی را پدید می‌آورد که در آن همه بخش‌های داستان و روایت به چشم می‌خورد.

به عنوان یک روزنامه نگار می‌بایست با چنین سبکی (ساعت شنی) آشنا باشید چه بخواهید از این شیوه نوشتن پیروی کنید چه علاقه‌ای برای انتخاب چنین سبکی برای بیان داستان خود نداشته باشید و حتی بخواهید سبکی جدید بیافرینید!

«بیل می‌شل(۳)» سردبیر بخش آنلاین پوینتر بر این اعتقاد است که: «نوشته‌های قاعده‌مند و کاملا وابسته به فرمول اغلب نوشته‌هایی بدنام هستند که با وجود اینکه نویسنده‌های آن‌ها راه درستی را برای خلقشان در پیش گرفته‌اند و از چارچوب و اصول خارج نشده‌اند؛ اما عنصر خلاقیت را کم دارند. این نوع نوشته‌ها اغلب خشک و رسمی هستند و جذابیت چندانی ندارند. به همین دلیل است که‌گاه پیشنهاد می‌شود که برای تبدیل شدن به داستانی خواندنی کمی از هنر خلق خبر نرم نیز در آن بکار گرفته شود. نوشته‌ای تلفیقی می‌تواند همه ابعاد و ساختار‌ها را در کنار هم قرار دهد. چیزی شبیه سبک ساعت شنی.»

شاید به همین دلیل است که دکتر «روی پیتر کلارک(۴)»، یکی از پژوهشگران و محققان ادبی آمریکا و برنده جایزه ادبی پولیتزر که بیش از ۱۴ کتاب تخصصی در زمینه روزنامه نگاری و رسانه به رشته تحریر درآورده است با تکیه بر مهارت‌ها و تجربیاتی که در دنیای رسانه به دست آورده بود، نخستین بار در سال ۱۹۸۳ میلادی اقدام به ساختار شکنی و نوشتن مطالبی با شیوه‌ای نو در روزنامه صبح «واشنگتن ژورنالیزم ریویوو(۵)» کرد که بعدا به «سبک ساعت شنی» معروف شد.

ساعت شنی چطور شکل می گیرد

ساعت شنی کلارک سبک خبری خلاقانه‌ای است که خبر نیست بلکه شیوه‌ای است برای بیان خبر. تلفیقی از دو فرم هرم وارونه و داستان نویسی. تبدیل اصول نگارش ادبی به قالبی نوین از گزارش نویسی. او در این سبک از نوشتن، همانند هرم وارونه مهم‌ترین اطلاعات داستان را به شکل اخبار سخت در ابتدای مطلب جای داد سپس با یک عبارت چرخشی خواننده را وارد اصل داستان به شکل ترتیبی کرد. کلارک در توجیه انتقادهایی که به این سنت شکنی شد، سبک ساعت شنی را روشی پایبند به ارزش‌های سنتی خبرنویسی معرفی کرد که نه تنها به نیازهای خوانندگان به این دلیل که به قصه گویی می‌پردازد، توجه می‌کند بلکه به خبرنگاران کمک می‌کند تا خودشان را به سطح جدیدی از گزارشگری برسانند. او معتقد بود چنین شیوه و فرم نوشتاری هنرمندانه‌ای که نظم هوشمندانه‌ای به خبر می‌دهد از قابلیت فراگیری برای انواع مختلف خبر‌ها برخوردار است و به همین دلیل این شیوه از نوشتن یکی از مناسب ‌ترین‌ها در خبرنویسی است.

امروز سبک ساعت شنی که سبکی تلفیقی از «داستان نویسی»، «نرم خبر» و «سخت خبر» به شمار می‌آید؛ از جمله سبک‌های مدرن و نوین خبری نویسی است که به دلیل برخی ویژگی‌های خاصش از محبوبیت زیادی در بین روزنامه نگاران و حتی خوانندگان مطالبی که به این سبک نوشته شده‌اند، برخوردار است. از آنجایی که در این سبک برخی از تکنیک‌های هرم وارونه و همچنین گزارش‌های داستانی و روایی مورد استفاده قرار می‌گیرد، شما به عنوان نویسنده می‌توانید هم خوانندگان جدی خود را راضی نگه دارید و هم مخاطبانی را که علاقه چندانی به چارچوب‌ها و قواعد سخت نویسی ندارند. سبک نوشتاری ساعت شنی با نزدیک شدن به روایت‌های گزارشی (فیچر) به نوشته ما کارکرد تحلیلی می‌بخشد و از این رو روزنامه نگار و مخاطبانش را وا می‌دارد تا با تفکر بیشتری و نگاه عمیق تری نسبت به آنچه نوشته شده است، بیاندیشند.

کار‌شناسان و صاحب نظران دنیای رسانه از سبک ساعت شنی به عنوان یکی از سبک‌های خبرنویسی مدرن یاد می‌کنند که به دلیل ویژگی‌هایش بسیار عالی می‌تواند به نیازهای طیف گسترده‌ای از مخاطبان با سلایق گوناگون پاسخ دهد.

نویسنده مطلبی که از این سبک تبعیت می‌کند می‌تواند «لید» خود را قدری بلند‌تر و کامل ‌تر از سایر سبک‌ها به رشته تحریر درآورد. (حدودا ۶۰ کلمه یا کمی بیشتر مثلا سه یا چهار پاراگراف!)

سبک ساعت شنی که سبکی تلفیقی به شمار می‌آید، پازلی سه تکه‌ای است، متشکل از: بالا (THE TOP)، چرخش (THE TURN) و روایت (THE NARRATIVE)

۱- بخش بالا در حقیقت لیدی چند پاراگرافی به سبک هرم وارونه است.

۲- بخش چرخش هم هرمی است که شرح ماوقع را به ترتیب تاریخی گزارش می‌ کند. در حقیقت جمله یا عبارتی که هرم وارونه را به سبک هرم (ترتیبی) متصل می‌ کند و به آن جمله یا عبارت چرخشی می‌ گویند. این جمله یا عبارت چرخشی که نقش لولا یا اتصال را ایفا می‌کند، بهانه ‌ای به نویسنده می‌دهد تا بگویید ماجرا چگونه آغاز شده است.

۳- بخش روایت، آخرین تکه پازل است که به صورت تاریخی به سراغ جزئیات می‌ رود و آن را به صورت داستان بیان می‌ کند. با این تفاوت که خیال ‌پردازی خبرنگار در این میان جایی ندارد و نمی‌ تواند در نوشته خود از حدس و گمان استفاده کند. در واقع این جزئیات که صحنه را خلق می‌ کنند.

دکتر «جک هارت(۶)» دارنده جایزه ادبی پولیتزر (سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۱ میلادی) و یکی از سر‌شناسترین اساتید دانشکده روزنامه نگاری دانشگاه اورگان، در شرح شیوه نگارش ساعت شنی می‌گوید: «برای ارائه یک روایت داستانی با رعایت ترتیب زمانی، اغلب می‌ توان از انتساب ‌های اجمالی و مختصری مانند، «پلیس حدس می‌زند» یا «شاهدان، ماجرا را این گونه تعریف کردند» یا «همسایه ‌ها ماجرا را این گونه توصیف می‌‌کنند» استفاده کرد. اگرچه این نوع انتساب ‌ها تنها باید در چند پاراگراف و به منظور فراموش نکردن گوینده مطلب از سوی خواننده ارائه شوند؛ اما نباید از یاد برد که تمام نقل قول‌‌ها نیز به ‌ذکر نام گوینده مطلب ‌نیاز دارند. چنانچه گوینده عوض شد، منبع جدید اظهار نظر باید ذکر شود. امتیاز این ساختار، افزودن بار دراماتیک به داستان به دلیل شکل داستان‌ گویی روایی و حفظ ترتیب زمانی است؛ اما عیب آن این است که در ترتیب زمانی، ممکن است بعضی اطلاعات کلیدی بخش آغازین داستان تکرار شوند و داستان را از هرم وارونه طولانی‌‌تر کنند.»

هارت در آنالیز و توضیح روش ساعت شنی که کلارک مبدع آن است، این سبک نوشتار را به هفت بخش تقسیم می‌کند و معتقد است که چنین شیوه روایی می‌بایست به مواردی همچون اکتشاف موضوع، شکار و جمع آوری اطلاعات، سازماندهی، یافتن نکات و تمرکز روی آن‌ها، انتخاب و گزینش بهترین و جالب‌ترین مواد، نظم یا ساختار و پیش نویس و اصلاح متن توجه خاص داشته باشد.

حال با این توصیف‌ها به خبری که در وبلاگ «احمد توکلی» به سبک ساعت شنی تنظیم و ترجمه شده است، توجه کنید:

شلیک پسر ۳ ساله به طفل ۱۶ ماهه

تامپا، فلوریدا- به گفته معاون کلان‌تر شهر هیلزبورو، پسر سه ساله‌ای، پنجشنبه پس از یافتن یک تپانچه کالیبر ۳۲ در منزل، به برادر ۱۶ ماهه خود شلیک، ‌ و او را به سختی مجروح کرد. مقامات بیمارستان عمومی تامپا گفتند: ملوین هامیلتون که حوالی ساعت ۳۰/۹ صبح پنجشنبه از ناحیه سینه مورد شلیک قرار گرفته بود، با بالگرد به این بیمارستان منتقل شد و بلافاصله تحت عمل جراحی قرار گرفت. وضعیت عمومی وی وخیم اما درحالت ثبات گزارش شده است.

مقامات پلیس می‌گویند: اتیس نیل به صورت کاملا تصادفی ماشه را چکانده است. به گفته مقامات کلانتری، هنوز مشخص نشده که مالک تپانچه کیست و این موضوع در دست بررسی است. طبق قوانین ایالتی، اگر مالک اسلحه آن را جایی در دسترس کودکان بگذارد مجرم و مشمول مجازات خواهد بود.

تا ساعت‌ها پس از سانحه، اتیس گیج و حیران در محاصره گزارشگران و خدمه واحد سیار تلویزیون، روی سنگ جدول مقابل آپارتمان خانواده‌اش نشسته بود.

دبی کار‌تر سخنگوی کلانتری شهر، گفت: ‌ او نمی‌توانست حرف زیادی بزند. فکر نکنم واقعا متوجه شده باشدکه چه اتفاقی افتاده است.

اتیس و ملوین همراه مادرشان، دایانا وارنس در آپارتمان مسکونی تریس آوکز در خیابان شماره ۵۰ زندگی می‌کنند.

خویشاوندان و مقامات کلانتری حدس می‌زنند: دو کودک صبح پنجشنبه در اتاق نشیمن طبقه پایین مشغول بازی بوده‌اند. یکی از دوستان خانوادگی که ۱۵ ساله است، روی کاناپه خوابیده و خانم وارنس طبقه بالا بوده است.

زمانی که اتیس، اسلحه را زیر بالش کاناپه پیدا می‌کند، ملوین اطراف اتاق نشیمن پرسه می‌زده است. وی اسلحه را برداشته و یک بار شلیک می‌کند.

آرابل ریکس، عمه خانم وارنس که همسایه او نیز هست می‌گوید: برای خرید به سمت مغازه می‌رفتم که دیدم برادر زاده‌ام فریاد زنان از آپارتمان بیرون دوید و جیغ کشید: ملوین تیر خورد. او می‌گفت برادر بزرگ‌تر ملوین به او شلیک کرده است. من داخل رفتم و پسرک را دیدم. تنها کاری که توانستم بکنم این بود که خارج شوم و دعا کنم.

خانم ریکس می‌افزاید: خودم را به ماشین معاون کالان‌تر که مشغول گشت زنی بود رساندم در حالی‌که دعا می‌کردم: خدایا، نگذار پسرک بمیرد.

هدی مورفی، ‌سنت پیترزبورگ، تایمز

این استاد روزنامه نگاری این خبر با سبک ساعت شنی را اینگونه تشریح می کند: در خبر شلیک به کودک ۱۶ ماهه حجم مطالب دو هرم به طور اتفاقی حدودا مساوی شده است. در حالیکه این یک قانون نیست، این‌که چه حجمی باید در هرم اول باشد و چه حجمی در هرم دوم بسته به موضوع و محتوای مطالب، و سیاست‌گذاری شما دارد. ‌ سبک ساعت شنی، ‌ مدل احیاء شده سبک تلفیقی است، لذا چنانچه ججم مطلب شما و محتوای خبر به گونه‌ای نبود که یک هرم خبری (هرم اول) از آن تولید شود، وسواس را کنار بگذارید و به نوشتن خبر به سبک تلفیقی (‌ سبک تاریخی همراه با لید) ‌ بسنده کنید.

اما در توضیح خبر» هدی مورفی‌» باید گفت: خبر با یک نقل قول شروع می‌شود که در‌‌ همان ابتدا و به سبک هرم وارونه ما را از اصل موضوع مطلع می‌سازد. همان‌طور که ملاحظه می‌کنید. ترسیم اطلاعات جمع آوری شده و مصاحبه‌ها با شناسایی منابع به‌صورت نوبتی انجام گرفته است.

مثل تمام خبرهای داستانی این خبر نیز یک شروع، ‌یک میانه و یک پایان‌بندی دارد.» خانم ریکس می‌افزاید: خودم را به ماشین معاون کالان‌تر که مشغول گشت زنی بود رساندم در حالی‌که دعا می‌کردم: خدایا، نگذار پسرک بمیرد.»

نویسنده در هرم پایانی به درستی از نقل قول‌های نمایشی و جزئیات روشن استفاده می‌کند که یک نمای داستانی بسازد و خواننده به هیچ وجه آن را در هرم بالا نمی‌بیند:» زمانی که اتیس، اسلحه را زیر بالش کاناپه پیدا می‌کند، ملوین اطراف اتاق نشیمن پرسه می‌زده است. وی اسلحه را برداشته و یک بار شلیک می‌کند.»

دقت کنید، ‌ مطالب خارج از اصل داستان، در هرم وارونه بالا ذکر شده است: ‌« به گفته مقامات کلانتری، هنوز مشخص نشده که مالک تپانچه کیست و این موضوع در دست بررسی است. طبق قوانین ایالتی، اگر مالک اسلحه آن را جایی در دسترس کودکان بگذارد، مجرم و مشمول مجازات خواهد بود.»

لذا اگر شما نیز از این سبک استفاده می‌کنید، مطالبی را که خبر را کامل می‌کند، ‌ اما داستان اصلی را شرح نمی‌دهد در هرم اول ذکر کنید و در بخش هرم دوم صرفا داستان را شرح دهید.

سبک ساعت شنی، بگونه‌ای است که هم نظر سردبیرانی را که نگرش سنتی دارند برآورده می‌کند و هم به خوبی خوانندگان کم صبری را که به آسانی از نگرش تفریحی به خبر خسته می‌شوند، راضی نگاه می‌دارد.

از سوی دیگر مخاطبانی را که می‌خواهند کمی خبر کامل‌تر و از جزئیات بیشتری برخوردار باشد و موضوعات بیشتر شکافته شود، راضی و خوشحال می‌کند. به عبارت دیگر ساعت شنی هم نیازهای خبری خواننده را برآورده می‌سازد و هم به میل و علاقه طبیعی و ذاتی او به داستان توجه دارد. البته اگر شما یک مطلب اقتصادی یا سیاسی داشته باشید که اطلاعات آن استعداد ورود به سبک ساعت شنی را داشته باشد، ممکن است سختی خبر، داستانی بودن آن‌را – به معنای اخیر – تحت‌الشعاع قرار دهد.

پی نوشت ها:

۱ Hourglass structure

۲ Christine Martin

۳ Bill Mitchell

۴ Roy Peter Clark

۵ Washington Journalism Review

۶ Jack Hart

منابع:

- وبلاگ رودرو، احمد توکلی، سبکی مدرن برای گزارش نویسی

- سایت پوینتر، چیپ اسکانلان، ساعت شنی: خدمتی به خبر، خدمتی به خواننده، ۲ مارس ۲۰۱۱

- نیمن استوری بورد

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.