15 دی 1391

سخت خبر یا نرم خبر؟

آیا روزنامه نگاری قاعده پذیر است

15 دی 1391

خبرنگاران ایران –سعید رازی دوست: آیا خبر نویسی در روزنامه نگاری فرمول پذیر است؟ آیا سخت خبر یا نرم خبر تنها شیوه‌های خبر نویسی هستند؟ یا سبک‌های زیادی برای نوشتن خبر و گزارش در دنیای روزنامه نگاری وجود دارد؟

آیا به گفته برخی روزنامه نگاران دوره سخت خبر‌ها تمام شده است و یا به گفته تعدادی دیگر همچنان هرم وارونه است که حرف اول را می‌زند. شاید هم تلفیق دو شیوه درست باشد. آیا همچنان می‌توان شیوه‌های جدید خبر نویسی ابداع کرد یا دوره آفرینش سبک های جدید روزنامه نگاری هم به پایان رسیده است؟

به این سوال‌ها هر چند نمی‌توان پاسخ کاملی داد و جواب به آن‌ها مانند خود این بحث گسترده و سلیقه‌ای است. اما در این نوشته کوتاه می‌کوشم تا حدی به بررسی شیوه‌های خبر نویسی بپردازم و ببینم روزنامه نگاران و منتقدان رسانه‌ای امروز درباره سبک‌های مورد بحث چه نظری دارند.

روزنامه نگاری و قواعد مشخص

هر روزنامه نگاری درطول زندگی حرفه‌ای خود، خواسته و ناخواسته، سعی می‌کند سبک های خبری متفاوتی را تجربه کند. آیا این در ‌‌نهایت به معنای دست یافتن به یک سبک ویژه برای نگارش مطالب است؟ آیا خبرنگاران برای نوشتن همه موضوع‌ها، خبر‌ها و گزارش هایشان باید تابع‌‌ همان سبک باشند یا مدام فرمول‌های ذهنیشان درباره خبر نویسی را تغییر دهند؟ یا خبرنگار بهتر است بر اساس اصول حرفه ی‌اش پیش برود.

شاید نتوان فرمول یا سبک خاصی را به خبرنگاران برای سبک کارشان پیشنهاد داد اما اصول زیر معمولا فرمول‌های تغییر ناپذیر روزنامه نگاری قلمداد می‌شوند که پیش از ورود به بحث اصلی آن‌ها را می‌آوریم. ساده‌نویسی و جذاب‌نویسی، استفاده ازجملات کوتاه و جذاب، استفاده از گذرا‌ها (گذار‌ها، واژه‌ها، عبارت‌ها و پاراگرافهایی هستند که استخوانبندی خبر را محکم می‌کنند. مهم‌ترین گذار‌ها در خبر نویسی نحوه عبور از پاراگراف اول خبر به پاراگراف دوم خبراست). تسلط به ارکان روزنامه‌نگاری مانند مصاحبه، مقاله، گزارش، تفسیر و خبر و داشتن اطلاعات عمومی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی همیشه از شما خبرنگار خوبی می‌سازد چه به شیو ه نرم بنویسید و چه سخت.

نرم خبر چیست؟

نرم نویسی، موضوع تازه‌ای در حرفهٔ روزنامه نگاری نیست و سال‌های پیش در مطبوعات فرانسه به وجود آمد. در فرهنگ روزنامه‌نگاری و ارتباطات، نرم‌خبر یکی از سبک‌های خبرنویسی است.

نرم‌خبر، ماهیتی گزارش‌گونه دارد، و عمدتاً برای پوشش موضوعات مورد علاقه انسانی در حوزه عمومی به کار می‌رود. خیلی‌ها این طور تصور می‌کنند که نرم خبر یعنی نوشتن داستانی یک خبر و گزارش حال آنکه نرم خبر این مفهوم را ندارد و تنها در روایی کردن خبر مصداق پیدا می‌کند.

روایت کردن، قصه نویسی یا داستان نیست. یعنی در روایی نویسی تخیل هیچ نقشی ندارد. بنابراین با این تعریف نرم خبر‌ها شیوهٔ جدیدی در روزنامه نگاری محسوب نمی‌شوند و سال‌ها در روزنامه نگاری ایران نظیر آن را دیده‌ایم. مثلا خبرنگاران حوزه حوادث معمولا از این شیوه برای نوشتن گزارش‌هایشان استفاده می‌کردند.

در نرم خبر همراه با بیان روایی، نویسنده از زاویهٔ دید متفاوت تری از سخت خبر، رویداد‌ها را نگاه می‌کند. درواقع روزنامه نگار با به کارگیری عناصر ادبی بر جذابیت عناصر خبری‌اش می‌افزاید. در نرم خبر روزنامه نگار می‌کوشد اثر بیشتری بر افکار عمومی بگذارد از طریق جذاب نویسی و نثر متفاوت.

هر چند پایه اولیه روزنامه نگاری هم داستان‌نویسی است اما یادتان باشد که تخیل هیچ نقشی در روزنامه نگاری ندارد. اما یک گزارش هم مانند یک قصه مقدمه و پایان بندی دارد و مطمئنا باید جذاب و خواندنی نوشته شود. بنابراین همیشه جذاب نوشتن برای یک روزنامه نگار امتیاز محسوب می‌شود.

روزنامه نگاری که نرم و روان می‌نویسد، مطالبش خواننده بیشتری دارد و در مقابل مطالبی که با نثری نامناسب نوشته می‌شوند خواننده کمتری دارند خبری را تصور کنید که بسیار روان نوشته شده و‌‌ همان خبر با کلمات نامناسب، جمله بندی‌های صقیل آیا این مطلب خواننده را گیج و سردرگم نمی‌کند؟ چند روز پیش خبری می‌خواندم که که دقیقا در سه پارگراف اول نکته اصلی یا لید خبر را مدام تکرار می‌کرد، در جاهایی هم سعی می‌کرد روایی و با نرم نویسی داستانش را پیش ببرد. چند بار خبر را از اول تا آخر خواندم تا معنی‌اش را دریابم. به جرات می‌گویم‌‌ همان خبر را می‌شد در چند جملهٔ رسا و روشن خلاصه کرد و نوشت. اما انگار نویسنده عمدا تلاش کرده بود برای طولانی‌تر کردن خبرش جملات را مدام تکرار کند. نمی‌دانم این خبر را که نمونه‌های مشابه‌اش را این روز‌ها در خبرگزاری‌های دولتی ایران و‌گاه روزنامه‌ها زیاد می‌بینیم در چه سبکی بگنجانم. این خبر نه نرم بود و نه سخت خبر، اما انگار نویسنده سعی کرده بود از هر دو شیوه بهره ببرد هر چند کاملا ناموفق.

سخت نویسی یا نرم نویسی

نرم‌نویسی را برخی مدرن نویسی هم می‌نامند. این روش ژانری از روزنامه‌نگاری است که هدفش جذب مخاطب بیشتر از طریق جذاب نویسی است.

یونس شکر خواه، استاد روزنامه نگاری در کتاب خبر نویسی مدرن خود در این باره می‌نویسد: «سخت خبر‌ها مضامین خود را از مهم به غیر مهم سازماندهی می‌کنند. به دیگر زبان یک هرم وارونه در این ساختار پنهان است که هر چه به نوک این هرم وارونه نزدیک می‌شوید از اهمیت اطلاعات کاسته می‌شود. ساخت دایره‌ای نرم خبر به خواننده می‌فهماند که خبر به پایان رسیده است اما رویدادی که عامل نوشتن این خبر بوده، در جهان واقعی ادامه دارد و هنوز به پایان نرسیده است.»

معمولا در روزنامه نگاری حوزه‌های خاصی را برای نرم خبر‌ها و حوزه‌های خاصی را برای سخت خبر‌ها در نظر می‌گیرند. حوزه‌هایی از قبیل سیاست خارجی، سیاست داخلی، موضوعات مهم اجتماعی، ‌ اقتصادی، از این جمله اندو سخت خبر‌ها هنوز برای آن‌ها بیشتر مناسب دیده شده‌اند. همچنین هنوز تاکید می‌شود که تمام اخبار فوری بهتر است با روش هروم وارونه تنظیم شوند. در روش مصاحبه نیز کمتر امکان به کارگیری این سبک وجود دارد، به ویژه در مصاحبه‌های سوال و جوابی. هر چند درمصاحبه‌هایی که به صورت گزارشی نوشته می‌شوند به ویژه پرتره و گزارش از اشخاص به راحتی می‌توان از این سبک استفاده کرد.

نوروز‌پور مترجم کتاب سخت خبر و نرم خبر نیز در این باره می‌نویسد: «روزنامه‌نگاری سخت، برخلاف روزنامه‌نگاری نرم به اخبار روزمره، مهم و رایجی که تاثیری مستقیم بر زندگی مردم دارد، می‌پردازد، ‌ سیاست خارجی، ‌ سیاست داخلی، ‌ جرم و جنایت، اقتصاد، محورهای اصلی حوزهٔ روزنامه‌نگاری سخت را تشکیل می‌دهند و موضوعات هنری، ورزشی، گزارش درباره شخصیت‌ها و ستارگان سینما، محورهای اصلی حوزهٔ روزنامه‌نگاری نرم هستند.»

هر چند این تقسیم بندی نیز کاملا سلیقه‌ای است و الزامی در آن وجود ندارد و در موارد زیاد دیده شده که خبر‌ها و موضوعات درحوزه‌های سیاسی و اجتماعی نیز به شیوه سافت نوشته شده‌اند.

نرم خبر‌ها چگونه نوشته می‌شوند

«نرم خبر‌ها بر خلاف سخت خبر‌ها که با جزییات برگزیده در یک رویداد آغاز می‌شوند، با جزییات واقعی شروع می‌شوند. نرم خبر‌ها به جای یک منبع چند منبع دارند، از نقل قول مستقیم زیاد بهره می‌گیرند، تحلیلی هستند، زبان غیررسمی تری دارند، راوی خبر اول شخص است و این یعنی شاهد عینی بودن در یک رویداد. نرم خبر‌ها همچنین از پیشینه بهره می‌گیرند و بر خلاف سخت خبر که پیشینه در پایان آن می‌آید و با عباراتی چون لازم به یاد آوری است، گقتنی است، شایان ذکر است همراه است. پیشینه را در بند بند خبر خرج می‌کنند نرم خبر‌ها در اکثر موارد با پرسش به پایان می‌رسند و یا با نقل قول و پیش بینی خواننده را در تعلیق نگاه می‌دارند تا وادار به تعقیب خبر شود.» یونس شکر خواه استاد روزنامه نگاری در کتابش بر این نکات نیز تاکید می‌کند. او در ‌‌نهایت نتیجه می‌گیرد نرم خبر‌ها جذاب‌تر از سخت خبر‌ها هستند.

لید‌های متفاوت ماننند لیدهای سوالی، نقل قولی و... پایان بندی‌های متفاوت و زیبا از دیگر روش‌های رایج سبک نگارش نرم‌نویسی هستند. هرم وارونه نیز اصلیترین سبک نگارش سخت خبر قلمداد می‌شود. هر چند هرم وارونه‌ای که تا قبل از این می‌شناختیم این روز‌ها کاملا تغییر کرده است نوروز‌پور مدرس دانشگاه در این باره هم می‌گوید: «هرم وارونه‌یی که امروز در رسانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، کاملا متفاوت از هرم وارونه‌یی است که در گذشته در رسانه‌ها به کار برده می‌شد. این سبک نگارشی، امروز به غیر از لید، در بدنه و پایان‌بندی به شدت به نرم‌نویسی نزدیک شده و از اطلاعات پس‌زمینه‌یی، دیالوگ، نقل قول و جزئیات و توده اطلاعات تنیده در هم استفاده می‌کند.»

منتقدان نرم نویسی چه می‌گویند؟

پاترسون - یکی از جدی‌ترین منتقدان روزنامه‌نگاری نرم - ‌مخاطبان این ژانر از روزنامه‌نگاری، را اغلب عوام و توده‌ مردم می‌داند که از سیاست و مسایل جدی اجتماعی به هر دلیلی خوششان نمی‌آید و سرگرمی را بیشتر می‌پسندند. او همچنین معتقد است که این شیوه روزنامه نگاری مردم را نسبت به سیاست و موضوع‌های مهم اجتماعی بی‌علاقه می‌کند.

علاقه مندان به این سبک هم معتقدند: «روزنامه‌نگاری نرم با استفاده‌ منطقی و معقول از سرگرمی، مخاطبان بیشتری را جذب کرده و در کنار ارائه‌ برنامه‌های سرگرم کننده، حرف‌های جدی را نیز در همین قالب به آن‌ها منتقل می‌کند.»

این روز‌ها در روزنامه نگاری معمولا از هر دو ژانر سخت خبر و نرم خبر و دیگر سبک‌ها استفاده می‌شود. سبکهایی مثل کفش چرمی، گیلاس، بلوکی و ساعت شنی که هر کدام مقاله جداگانه‌ای می‌طلبد. اما قطعا این طور نیست که روزنامه‌ای خود را ملزم به استفاده از یک شیوه کند. در روزنامه‌های به نام دنیا معمولا از هر دو روشی که ما درباره آن بحث کردیم استفاده می‌شود، اضافه بر آنکه بیشتر رسانه‌های به نام دنیا سعی می‌کنند خبر نویسی مدرن را سرلوحه خود قرار دهند.

دکتر شکرخواه در کتاب خبر نویسی مدرن تاکید می‌کند که برای آشنایی با خبر نویسی مدرن، شناخت خبرنویسی سنتی یک ضرورت است و باید هم نقاط قوت و هم نقاط ضعف خبرنویسی کلاسیک را شناخت و سپس به نرم نویسی رسید.

اما دوباره باید از روزنامه نگاران پرسید آیا واقعا روزنامه نگاری فرمول پذیر است؟

برخی منابع به کار رفته در این مقاله:

- بوروس ایتول، نرم‌خبر و سخت‌خبر، نوروزپور، محمدرضا (مترجم)،، انتشارات ثانیه

- شکرخواه، یونس، خبرنویسی مدرن، انتشارات خجسته، ۱۳۸۱

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.