18 آذر 1391

مسئولیت مدنی اصحاب رسانه چیست

خبرنگار، سردبیر و مدیران مسئول هنگام بروزخطا چه وظایفی دارند

18 آذر 1391

خبرنگاران ایران -مسئولیت مدنی رسانه ها و اصحاب رسانه چه معنایی دارد ؟ آیا خبرنگار ، سردبیر ومدیران مسئول روزنامه ها در قبال خطاهای رسانه ای خود به جز تاوانهای کیفری وظیفه دیگری هم برعهده دارند؟ آیا این فقط نویسنده مطلب است که باید تاوان اشتباهش را بدهد یا سردبیری که خطایی از دید او دور مانده ؟ شاید هم مدیر مسئول ؟ کدامیک مقصرند؟ یک نفر و یا همه دست اندرکاران رسانه در رخداد خطایی مسئولند ؟ اینها سوالاتی است که سید مهدی خلیل زاده* ، پژوهشگر در حقوق ارتباطات در پژوهش خود با عنوان مطالعه موردی در مطبوعات و مسئولیت اصحاب رسانه سعی کرده است به آنها پاسخ دهد .

او در این باره این گونه نوشته است :«بر اساس قواعد مسئولیت مدنی هیچ ضرری در حیطه رسانه ها نباید بدون جبران باقی بماند و تا آنجا که هر شخصی به دیگری خسارت وارد کند، اعم از مستقیم یا غیر مستقیم ، مادی یا معنوی موظف و ملتزم به جبران آن است .»

بر اساس این پژوهش اجرای مسئولیت مدنی می تواند در کشور ما که عمدتا نشریات و روزنامه ها و رسانه های جمعی به راحتی با وقوع یک یا چند تخلف کوچک حتی با گذشت متضرر از جرم توقیف، تعطیل و برای همیشه از عرصه کار حذف می شوند بسیار مفید باشد . شناخت ابعاد مسئولیت مدنی رسانه ها از سویی موجب تعهد زیان زننده به جبران خسارت است و از سوی دیگر توسعه جرایم مطبوعاتی را در مواردی که صرفا اشخاص دارای مسئولیت مدنی باشند منتفی می کند، اجرای مسئولیتهای مدنی مانندمجازات های مالی و جبران ضررهای ناشی از فعل زیانبار برای زیان دیده و تنبیه رسانه فرصت لازم جهت بقای روزنامه ها را در کشور فراهم کند .

در قانون ایران مسئولیت مدنی رسانه ها به طور کلی و عام آمده اما استخراج ملاک های ثابت در این زمینه می تواند راهگشا باشد .در این صورت است که مجرم در برابر خسارتی که وارد می کند مسئولیتی دیگر هم دارد و آن جبران ضرری است که وارد کرده است .

طبق این پژوهش اصحاب رسانه طبق نقشی که دارند همگی مسئولند ودر زیانی که زده اند باید به صورت جمعی برای جبران آن تلاش کنند و تمام مسئولیت برعهده یک نفر نیست و همه با یکدیگر باید برای جبران ضرر تلاش کنند .

این مفهوم یعنی مسئولیت مدنی اصحاب رسانه این روزها یکی از مهمترین مباحث حقوق ارتباطات تلقی می شود . این موضوع زمانی بیشتر مورد توجه قرار گرفت که رسانه ها در نقاط مختلف دنیا در اعمال کارکردهای مختلف خود از راه های نادرست استفاده می کنند ،مثلا با تجاوز به حقوق مالی یا معنوی دیگران در صدد اطلاع رسانی بر می آیند . مثلا برای ساختن یک برنامه تلویزیونی و پر کردن اوقات فراغت مخاطبان خود اقدام به نصب دوربین های مخفی کرده و کنش ها یا واکنش های برخی را به عموم نشان می دهند و بدین طریق حریم خصوصی شهروندان را نقض کنند .

پیش بینی مسئولیت مدنی برای اصحاب رسانه و الزام آن ها به جبران خسارتهای احتمالی که ممکن است به دیگران وارد کنند، می تواند به عنوان راه حلی عادلانه برای تبیین ملازمه میان حقوق و تکالیف اصحاب رسانه های همگانی و مجوزی برای ادامه فعالیت آنها تلقی شود .

مفهوم مسئولیت مدنی و قانون

مسئولیت مدنی عبارت است از التزام و تعهد قانونی شخصی به جبران ضررو زیانی که در نتیجه عمل مستند او به دیگری وارد شده است .بنابراین هر کسی به دیگری ضرر بزند باید آن را جبران کند .قواعد مسئولیت مدنی تببین می کند که چه خسارتهایی جبران شدنی است .چه شخصی مسوول جبران است و خسارتها چگونه باید جبران شوند .

اما مسوولیت مدنی ناشی از فعالیتهای رسانه ای چیست وخطاها چگونه جبران می شود ؟بر اساس این تحقیق این مسوولیتها ناشی از فعالیتهای رسانه ای است که به دیگران آسیب می زند برای مثال نقض مالکیتهای فکری یا حریم خصوصی دیگران در رسانه ها که هر یک ممکن است به ضرر مادی و معنوی منجر شود . اما در قبال چنین نقض هایی مصادیق روشن مسئولیت رسانه و اصحاب آن کدام است مثلا اگر درج مطلبی در روزنامه ای زیان مادی و معنوی به کسی بزند راه حل چیست؟ برخورد جزایی یا موضوعات مربوط به حقوق مدنی ؟

در این پژوهش راهکارهایی که در حقوق مسئولیت مدنی رسانه ها بر آنها تاکید شده این گونه بر شمرده شده اند : «صریح به خلاف بودن مطلب منتشر شده ، حق جواب ، معذرت خواهی ، درج حکم محکومیت رسانه مقصر در رسانه های مختلف، جمع آوری اثر زیان بار و جلوگیری از نشر و پخش یا عرضه آن، درج پاسخ متضرر از جرم در رسانه همگانی مربوطه (فاعل فعل زیان بار)،درج در پرونده رسانه و تعلیق فعالیت به مدت محدود و توقیف یا تعطیلی رسانه متخلف در صورت تکرار فعل زیان بار.»

قانون مسئولیت مدنی مصوب سال 1339مهم ترین قانون در زمینه مسولیت مدنی است که به نحو کلی و عام به آن پرداخته است .مطالبق ماده یکم این قانون :«هر کس بدون مجوز قانونی یا در نتیجه بی احتیاطی به جان و سلامتی افراد یا به هر حق دیگری که به موجب قانون برای افراد ایجاد شده است لطمه بزند مادی یا معنوی مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود است.برخی از مهم ترین مصادیق زیان های ناشی از فعایت رسانه ای از جمله لطمه به حیثیت و اعتبار و موقعیت افراد در این قانون ذکر شده اند .همچنین ماده دهم این قانون جزییات دیگری را هم ذکر کرده است مثلا در صورت اثبات تقصیر متهم باید علاوه بر خسارت مالی حکم به رفع زیان از طریق الزام به عذرخواهی و درج حکم در جراید را هم انجام دهد .»

بنابراین اگر رسانه ای به هر نحوی با نشر مطلبی به شخصیت و موقعیت و حیثیت و .... افراد توهین کند ملزم به جبران است و این مطلب ممکن است در موارد معنوی با چاپ تکذیبیه در همان روزنامه و در همان صفحه ای که مطلب واقع شده انجام پذیرد . دلیل آن هم این است که اگر مطلبی حاوی افترا در صفحه اول چاپ و تکذیبیه آن در صفحه دیگری منتشر شود ، زیان ناشی از انتشار آن مطلب به طور کامل جبران نشده است . درباره مسئولیت های مدنی رسانه های دولتی نیز به مواد 11 و 12 این قانون می توان استناد کرد که مسوولیتهای مختلف ناشی از جبران خطا را برشمرده اند .»

نقش کمرنگ مسئولیت مدنی در مقابل جزاهای کیفری

یکی از نکاتی که پژوهشگر در تحقیقش به آن اشاره کرده مسئولیت کمرنگ مدنی روزنامه نگاران در قانون نسبت به مسئولیت کیفری آنان است .بدین معنا که همواره تلقی حاکمان بر این است که دلیل عمده بحران ها در جامعه روزنامه نگاران هستند به همین دلیل بیشتر جنبه کیفری موضوع را مد نظر قرار می دهند اما اگر این رویه تغییر کند و در مسایل قضایی مسئولیت مدنی روزنامه نگاران مورد توجه قرار گیرد از سیاستهای سرکوبی و جزایی نیز کاسته می شود .همچنین بستر امن تری برای فعالیت روزنامه نگاران فراهم می شود در این حالت روزنامه نگار صرفا مجبور است زیان ناشی از کار خود را جبران کند و دیگر مجرم شناخته نخواهد شد .زیان هایی که هر کدام بر مبنای نوع خود مسئولیتهای متفاوتی را برای روزنامه نگار تعریف می کنند، این خطاها می تواند از سرقت ادبی تا نقض حریم خصوصی شهروندان تا ارائه دروغ و .... توسط رسانه ها را در بر بگیرد که برای هر مورد در قانون مسوولیت های مدنی تعریفی مشخص در نظر گرفته می شود و روزنامه نگار دیگر مجبور نیست تاوان کیفری بابت خطاهایش بپردازد .

طبق نوشته های پژوهشگر در احراز تقصیر رسانه ای باید نوع رسانه ، اعم از رادیو و تلویزیون ، روزنامه و ...توجه شود .همچنین تعداد مخاطبان رسانه مورد نظر و ویژگی های آنان مورد نظر قرار گیرند .

مسئولیت مدنی خبرنگاران ،سردبیران و مدیران مسئول

آیا یک شخص در انتشار مطلبی مقصر است یا مجموعه رسانه ای که اقدام به انتشار مطلبی کرده است ؟ پژوهشگر در این باره نوشته است :«فرض کنید مدیر مسئول یک روزنامه با همکاری یک روزنامه نگار سبب انتشار مطالبی افترا آمیز شده اند که انتشار آن موجب زیان به کسی شده است در چنین حالتی آیا مدیر مسئول یا نویسنده می توانند ادعا کنند که سبب انتشار مطلب نبوده اند یا تنها مسوول بخشی از ضررند؟

پژوهشگر درپاسخ به این سوال می گوید : «مسولیت تضامنی اشخاصی که اشتراکی زیانی را به بار آورده اند پذیرفته شده است، بدین معنا که اشخاصی که با هم مرتکب عمل زیانباری شده اند باید مشترکا برای جبران خسارت واردعمل شوند .»

همچنین عمل زیانباری که توسط خبرنگار انجام و موجب زیان به دیگری می شود نیز شامل همین قانون است و خبرنگار باید در جهت جبران خسارت عمل کند . در قانون تاکید شده است که مسئولیت مدنی برای نویسنده غیر حرفه ای و حرفه ای فرقی نمی کند اما در صورتی که نویسنده ای حرفه ای باشد تقصیر حرفه ای وی آسان تر از تقصیر نویسنده ای است ،که گاهی مطلبی در روزنامه ها می نویسد ولی هر دو در نهایت باید جبران خسارت کنند .

سردبیر روزنامه نیز از این قانون جدا نیست و نمی تواند با استناد به اینکه صرفا به عنوان یک نماینده عمل می کرده است از مسئولیت سر باز زند . بنابراین صاحب امتیاز ، نویسنده و سردبیر و همه اشخاص دخالت کننده در برابر زیان دیده مسئول جبران خسارت هستند .

پژوهشگر در پایان تحقیق خود پیشنهاد می کند :«تهیه قانون خاص مسئولیت مدنی رسانه ها با رویکردی حقوقی ، منسجم و دقیق برای رسانه های گروهی لازم است خلایی قانونی که هم اکنون وجود دارد و قانون منسجمی در این باره دیده نمی شود .قانون جامع و کاملی از مسئولیت مدنی رسانه ای علاوه بر منع دستگاه قضائی به تحمیل مجازاتهای کیفری همچنین آثار زیان ناشی از عمل رسانه را کاهش میدهد و موجبات تنبیه متخلفان را به صورت عادلانه در بر می گیرد.»

اصلاح تخلفهایی که ماهیت مدنی دارند ، ولی به دلیل فضای خاص مطبوعات هم اکنون جرم تلقی می شوند، الحاق به معاهده های بین المللی و آموزش حقوق و تکلیف اصحاب رسانه از دیگر پیشنهادهای این تحقیق قلمداد می شوند.

*این مطلب بر اساس پژوهش محمد روشن و سید مهدی خلیل زاده تهیه شده است . این تحقیق پایان نامه کارشناسی ارشد خلیل زاده است که به راهنمایی محمد روشن درباره مسئولیت مدنی اصحاب رسانه انجام شده است .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.