6 آبان 1391

موضوعی که سوژه دو نامه شد؛هیات منصفه مطبوعات در ایران

6 آبان 1391

خبرنگاران ایران-گاه گاهی نام هیات منصفه مطبوعات را در خبرها می شنویم، معمولا وقتی روزنامه ای توقیف می شود و یا روزنامه ای در موردی مبرا از مجازات تشخیص داده می شود . گاهی هم با دبیر این هیات در خبرگزاری های دولتی ایران گفتگویی می شود . بیشتر خبرها درباره هیات منصفه مطبوعات اینگونه در رسانه ها مطرح می شود .

اما کمتر خبرنگار مستقلی به این هیات منصفه امیدی دارد.چرا که ترکیب یک دست آن به لحاظ سیاسی بیطرف بودن آنرا از اساس برای تعداد زیادی از خبرنگاران و روزنامه نگاران زیر سوال برده است.حتی تعدادی از خبرنگاران از وجود هیات منصفه در دادگاه های مطبوعاتی بی خبرند و نقش آن را آن قدر بی اثر و ناامید کننده می دانند که ترجیح می دهند از بحثهایی که درباره آن می شود هم بگذرند . اما با این همه درباره استمرار کار و حیات همین جمع یکدست هم نزد حاکمیت ایران همگرایی وجود ندارد و خیلی اوقات اعضای این مجموعه به نقش حاشیه ای خود اعتراض می کنند . بی توجهی به کارکرد و نقش این هیات حتی در هفته های اخیر نقش مهمتری هم یافت و به یکی از محورهای مهم نامه های جنجال برانگیز رییس دولت و قوه قضاییه جمهوری اسلامی خطاب به یکدیگر بدل شد موضوعی که بحث هیات منصفه مطبوعات در ایران را یک بار دیگر مورد توجه قرار داد.

هیات منصفه مطبوعات در ایران قرار بود چراغي باشد به سوی آزادی، اما این چراغ در دادگاه های ایران هیچ گاه روشن نشد یا اگر هم روشن شد آنقدر کم سو بود که این روزها نقشش تقریبا از یادها رفته است . «هیات منصفه مطبوعات » یعنی حضور اقشار مختلف مردم در جریان دادرسی و مبنا قرار گرفتن نظر این هیات در رای نهایی یک پرونده مطبوعاتی اما هیات منصفه مطبوعات در ایران چه نقشی دارد ؟اعضای آن چگونه انتخاب می شوند و در نهایت در سرنوشت مطبوعات چه تاثیری می گذارند ؟

جدال درباره یک اصل قانون اساسی ایران

چند روز قبل محمود احمدی نژاد، رئیس جمهورایران نامه ای خطاب به صادق لاریجانی، رئیس قوه قضاییه نوشت . نامه ای که مضمونی انتقادی داشت و محور انتقادش به رئیس قوه قضاییه را اجرا نشدن قانون اساسی در کشور تشکیل می داد .این نامه زمانی انتشار یافت که رئیس دولت ایران از بازدید از زندان اوین محروم شده بود .او در بندی از همین نامه به هیات منصفه مطبوعات در ایران پرداخت و به قاضی القضات جمهوری اسلامی نوشت :« «متأسفانه جنابعالی قبلاً اعلام کرده‌اید که وجود هیئت منصفه مطبوعات که صراحت اصل 168 قانون اساسی است را قبول ندارید که در این مورد حضوری تذکّر دادم. امّا متأسفانه ظاهراً بخشی از اقدامات قوه قضاییه درباره مطبوعات و رسانه‌ها با همین نگاه انجام می‌گیرد .»

محمود احمدی نژاد که این روزها درگیری آشکاری با قوه قضاییه دارد بعد از توقیف روزنامه شرق نیز به نحوه تعطیلی این روزنامه اعتراض کرد .

صادق لاریجانی چند روزی بعد ازدریافت نامه احمدی نژاد و البته انتشار عمومی آن در رسانه ها ی کشور اما ساکت ننشست و در نامه ای سرگشاده این بار به محمود احمدی نژاد پاسخ داد .

او که حرفهای احمدی نژاد درباره هیات منصفه مطبوعات را اتهامی علیه خود می دانست نوشت :«بنده در اینجا صراحتاً اعلام می‌کنم که این نسبت، خلاف واقع و کذب است. و به خاطر هم نمی‌آورم که حضرتعالی حضوری در این باره اشاره‌ای کرده باشید. ولی در هر حال اینجانب در هیچ موضعی و در هیچ زمانی نگفته‌ام که وجود هیئت منصفه که صراحت اصل 168 قانون اساسی است را قبول ندارم. اگر کمترین شاهدی دارید اقامه کنید.آنچه بنده در طی برخی جلسات گفته‌ام و مضبوط هم هست و کاملاً هم از آن دفاع می‌کنم، فرق است بین «مشروط بودن رسیدگی به جرائم سیاسی و مطبوعاتی به حضور هیأت منصفه در محاکم دادگستری» که نصّ قانون اساسی است و اینجانب صددرصد آن را قبول دارم اما بین «الزام قاضی به تبعیّت از رأی هیئت منصفه ولو اینکه آن را خلاف بداند». این دوّمی مطلبی است که آن را قبول ندارم و آشکارا هم می‌گویم .بنده الزام قاضی به رأی دادن بر خلاف نظر خویش را جایز نمی‌دانم و بعید هم می‌دانم فقیهی این امر را جایز بشمارد.»

شاید بر اساس همین نظر و نقص قانونی است که در دادگاه های مطبوعاتی در بسیاری موارد دیده شده که هيات منصفه قائل به تخفيف مجازات برای مديران مسئول مطبوعات شده اما دادگاه، به رای هيات منصفه بی توجه بوده و حتی قاضی، شديدترين مجازات را مانند لغو امتياز شامل حال آن نشريه کرده است.

حاشیه ای بودن نقش هیات منصفه

خیلی ها به همین نظر صادق لاریجانی که احمدی نژاد آن را زیر سوال بردن اصل 168 قانون اساسی می داند اعتراض دارند و از آن به عنوان نقش حاشیه ای هیات منصفه مطبوعات یاد می کنند. هیاتی که مورد قبول و تایید کلی حاکمیت است . مثلا همین چند وقت پیش بود که دبیر این هیات در گفتگو با خبرگزاری ها به این نقش حاشیه ای اعتراض کرد . اعضای این هیات در جلسه ای با رئيس قوه قضائيه، گلايه اعضاي آنرا نسبت به بي‌اعتنايي به رأي هیات منصفه و برخي روش‌هاي تبعيض‌آميز در روند دادگاه مطبوعات به گوش آملي لاريجاني رساندند.

آنها در همین جلسه تصمیم گرفتند به قول خودشان به منظور جلوگیری از سو استفاده دشمنان جلسات هیات منصفه را همچنان برگزار کنند .هر چند تاکید کردند که در كنار اين حضور، موضوع جايگاه و فلسفه ذاتي هيات منصفه مطبوعات در محاكم مطبوعاتي را طي نامه‌اي از مجلس می پرسند و خلأ قانوني در اين زمینه ر ا برطرف می کنند .

در فصل هفتم آخرین قانون مطبوعات و در ماده 36 اشاره شده که هیات منصفه مطبوعات در تهران 21 نفر و در سایر استان ها 14 نفر از افراد مورد اعتماد عمومی از بین گروه های مختلف اجتماعی (روحانیون، اساتید دانشگاه، پزشکان، مهندسان ، نویسندگان، و روزنامه نگاران ، وکلای دادگستری ، دبیران و آموزگاران، اصناف ، کارمندان، کارگران، کشاورزان ، بسیجیان و هنرمندان ) به عنوان اعضای هیئت منصفه انتخاب شوند. در ماده 43 از این قانون اشاره شده است پس از اعلام ختم رسیدگی بلافاصله اعضاء هیات منصفه به شور پرداخته و نظر کتبی خود را در دو مورد اینکه آیا متهم بزهکار است یا خیر؟ و در صورت بزهکاری آیا مستحق تخفیف است یا خیر؟ به دادگاه اعلام می کنند.

تبصره دو همین قانون اما به موردی اشاره می کند که در واقع رای هیات منصفه را بیشتر نمایشی و نقشش را مشورتی می کند موردی که خیلی ها به آن انتقاد دارند. این تبصره می گوید در صورتی که تصمیم هیات منصفه بر بزهکاری و بلعکس باشد دادگاه می تواند پس از رسیدگی رای خود را صادر کند.

دبیر این هیات ، کسائیان همچنین خطاب به لاریجانی گفت :« رفع ابهام از نقش ذاتي هيئت منصفه مطبوعات ضروری است . اما هنوز قوه قضائيه با صراحت بر اين عقيده است كه هيئت منصفه مطبوعات تنها نقش "مشاور " را دارد. اما اعضاي هيئت منصفه مطبوعات همچنان بر اين عقيده هستند كه هيئت منصفه مطبوعات قطعا نقشي بيش از مشاور را دارند.»

کسائیان با بیان این سؤال كه اگر نقش هيئت منصفه در دادگاه صرفا يك نقش "مشاوره‌اي‌ " است و با توجه به اينكه مشاور، مشورت خود را ارائه مي‌كند و طرف مقابل مي‌تواند اين رأي را اجرا كند يا به آن اعتناء نكند، با اين اوصاف چرا در قانون تصريح شده كه دادگاه مطبوعات تحت هيچ عنواني نمي‌تواند بدون حضور هيئت منصفه مطبوعات تشكيل شود ؟

هیات منصفه منصف ؟

جدالی که بر سر هیات منصفه مطبوعات در ایران راه افتاده بحث دیروز و امروز نیست و مدتهاست بر سر آن کشمکش و جدال وجود دارد . چند سال قبل هیات منصفه مطبوعات در ایران کاملا از دادگاه های مطبوعاتی حذف شد و روزی دیگر نقشی دولتی و نمایشی یافت و امروز بر سر ماندن همین هیات یکدست هم بحث و مجادله ادامه دارد .

مهر ماه سال گذشته موعد انتخاب هیات منصفه جدید مطبوعات بود تا دو سال در این سمت برای رسانه ها تشکیل جلسه دهند و اعلام رای کنند. وزیر ارشاد، رئیس شورای شهر تهران، رئیس سازمان تبلیغات و رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه سراسر کشور به همراه معاون دادستان کل کشور که همه از یک تفکر پیروی می کنند دور هم جمع شدند تا اسم 21 نفر افراد پیشنهادی خود برای هیات منصفه جدید مطبوعات را از آستین خارج کنند. در نهایت ده نفر ابقا و 11 نفر عضو جدید به آن افزوده شدند.

ده نفر افراد ابقا شده که اکثرا جزو اصولگرایان حامی دولت هستند شامل حبیب‌الله عسگراولادی (عضو ارشد حزب موتلفه اسلامی به عنوان نماینده اصناف و بازار)، حجت‌الاسلام و المسلمین رحیمیان ( نماینده رهبری در بنیاد شهید به عنوان نماینده خانواده شهدا)، دكتر عباس شكری (به عنوان نماینده پزشکان)، علی‌اكبر كساییان( به عنوان نماینده صنف دبیران و آموزگاران)، جمال شورجه (به عنوان نماینده سینماگران)، یوسف غروی قوچانی(دبیر هجدهمین جشنواره مطبوعات به عنوان نماینده مطبوعات)، علیرضا سربخش(مديرعامل مؤسسه سينمايي امور جانبازان به عنوان نماینده بسیجیان)، منیره نوبخت (رئیس شورای فرهنگی - اجتماعی زنان به عنوان نماینده زنان)، احمد مومنی راد( مشاور سابق وزیر علوم به عنوان نماینده استادان دانشگاه)، نصیرالدین نیك نژاد(عضو شوراي مركزي جمعيت رهپويان انقلاب اسلامی و مدیر کل سازمان تبلیغات اسلامی استان تهران به عنوان نماینده جامعه فرهنگیان) می شوند.

11 عضو جدید نیز عبارتند ازعیسی زارع‌پور(رییس مستعفی مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد به عنوان نماینده کارمندان)، حجت‌الاسلام و المسلمین سید محمدرضا آقامیری( عضو جمعیت رهپويان انقلاب اسلامی به عنوان نماینده فعالان عرصه فن‌آوری اطلاعات)، نادر قدیانی(رئیس هیئت مدیره اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران به عنوان نماینده ناشران) جواد نجم‌الدین(مدیر ایران خودرو، به عنوان نماینده کارگران)، مینو اصلانی(رئیس بسیج زنان کشور به عنوان جامعه زنان)، پروین سلیحی (مشاور امور بانوان سازمان صدا و سیما به عنوان نماینده زنان) ، سیداحمد زرهانی(به عنوان نماینده دانشگاهیان)، ایرج سبقتی(مدیر روابط عمومی دفتر رهبری به عنوان نماینده جامعه رسانه ای) ، محمود خسروی وفا(رئيس كميته ملي پارالمپيك به عنوان نماینده جامعه ورزش) ، احمد بیگی حبیب‌آبادی( کاندیدای عضو حقوقدان شورای نگهبان به عنوان نماینده حقوقدان ها و وکلا)، حجت‌الاسلام و المسلمین شهاب مرادی( سخنران مجالس مذهبی به عنوان نماینده روحانیون) بودند.

تمامی این 21 نفر در تهران قرار است هیات منصفه ، منصف تهران را تشکیل دهند و درباره رکن چهارم دموکراسی تصمیم گیری کنند.همان هایی که جدال بر سر بودن و نبودن ومحوریت نقش شان این روزها یکی از بحثهای روسای قوای ایران را شکل داده است .

تاريخچه هيات منصفه مطبوعات درتاریخ ایران

تاريخچه هيات منصفه در ایران به شكل امروزي آن در تاريخ حقوق ايران به عصر مشروطه می رسد. بعد از نهضت مشروطيت اولين محاكمه مطبوعاتي در 12 شوال 1325 هجري قمري ، با شكايت «از سلطان العلماي خراساني» مدير روزنامه «روح القدس» برگزار شد. درج مقاله اي انتقادي از «محمد علي شاه» در شماره 13 اين نشريه موجب شكايت از او شد. سلطان العلماء در جلسه دادگاه حاضر شد و به نحوه محاكمه به دليل نبود هيات منصفه اعتراض كرد ، كه با گذشت و انصراف وزير علوم از شكايت ، پرونده مختومه شد .

نخستین محاكمه مطبوعاتي كه با حضور هيات منصفه برگزار شد، محاكمه ميرزا سيد حسن شيرازي ، مدير حبل المتين است. در شماره ششم اين روزنامه مورخ 13 رجب 1327 هجري قمري ، مقاله اي چاپ شده بود تحت عنوان (اذا فسد العالم ، فسدالعالم ) كه وزارت معارف وقت آن را مضر به دين اسلام تشخيص داد و به دادگاه شكايت كرد.

بالاخره دادگاه حكم به توقيف روزنامه و حبس مدير مسئول آن صادر كرد . البته اين محاكمه بعد از كودتاي 1299 هجري شمسي انجام شد كه هنوز قانون عادي در مورد هيات منصفه وجود نداشت و دادگاه بدون اينكه قانوني وجود داشته باشد كساني را به عنوان هيات منصفه تعيين كرد .

نخستین قانوني كه در مورد هيات منصفه تصويب شد، قانون موقت هيات منصفه مصوب 10 قوس 1301 هجري شمسي است. در اين قانون شيوه انتخاب هيات منصفه پيش بيني شده بود. به اين نحو كه به قيد قرعه 5 نفر به عنوان عضو اصلي و 3 نفر علي البدل از بين كساني كه كانديداي نمايندگي مجلس شوراي ملي بوده ، ولي راي نياورده و انتخاب نشده بودند ، به ترتيب آراء بين صد نفر قرعه كشي مي شد و هيات منصفه بدين ترتيب انتخاب مي شدند .

در سال 1358 شوراي انقلاب قانون مطبوعات را تصويب كرد. شوراي انقلاب در قانون مطبوعات نحوه تعيين هيات منصفه را مشخص كرد. در سال 1364 كه قانون مطبوعات تغییر کرد ، در مورد هيات منصفه مطلب جدیدی نداشت. بنابراين قانون مصوب شوراي انقلاب تا اوايل سال 1379 در مورد هيات منصفه حاکم بود. مجلس شوراي اسلامي در فروردين ماه 1379 قانون مطبوعات را اصلاح كرد و مقرراتي در زمينه هيات منصفه مقرر کرد و به اين ترتيب قانون مطبوعات مصوب شوراي انقلاب نسخ شد.

سال 1387 بود که نمايندگان مجلس شوراي اسلامي به يک فوريت لايحه تمديد قانون فعال کردن هيات منصفه مطبوعات براي جلوگيري از تعطيلي اصل 168 قانون اساسي راي مثبت دادند.

اصل يك صد و شصت و هشتم، هيات منصفه را به داوري طلبيده و حضور آن را در رسيدگي به جرائم سياسي و مطبوعاتي الزامي دانسته است اما این اصل سالیان سال مغفول مانده بود و هنوز هم در بخش جرایم سیاسی به دلیل تعریف نشدن این نوع جرایم به فراموشی سپرده شده است.

بخشی از قانون مطبوعاتی که در مجلس پنجم تصويب شد مربوط به تشکیل هیات منصفه دادگاه مطبوعات بود که در مجلس ششم چگونگی انتخاب این هيات منصفه مصوب شد که به معنای واقعی هیات منصفه نزدیک بود اما مسئولان امر هیچگاه به سمت اجرایی شدن آن حرکت نکردند.

در این مصوبه نحوه انتخاب هيات منصفه مطبوعات به اين صورت بود که از طريق اعلام عمومي و جمع آوري تقاضاهاي داوطلبان عضويت در هيات منصفه به قيد قرعه و به صورت علني باشد، مثلا در شهر تهران اعلام شود که افرادي که مايل به عضويت هستند، ثبت نام کنند و براي تهران 21 نفر و از ساير مراکز استان ها 14 نفر به قيد قرعه انتخاب شوند که با وجود اینکه به روح هیات منصفه نزدیک بود اما اجرا نشد. در مجلس هفتم طرحي تصويب شد که قانون قبلي( قانون مجلس پنجم) همچنان اجرا شود، بنابراين مصوبه مجلس ششم منتفي شد و به صورت موقتي قانون قبلي به مدت 2 سال اجرايي شد و بعد از گذشت دو سال به دلیل خلا قانونی و فقدان قانون جدید باز قانون ناقص قبلی تمدید شد.

برای اطلاع بیشتر درباره این موضوع به اینجا مراجعه کنید .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.