24 مهر 1391

نگاهی به روزنامه نگاری گروهی در ایران

آیا روزنامه نگاری در ایران شبکه ای شده است

24 مهر 1391

خبرنگاران ایران – نیکی آزاد : آیا روزنامه نگاری در ایران شبکه ای شده است ؟ برخی روزنامه نگاران ایرانی بر این عقیده اند که شکل جدیدی از روزنامه نگاری در کشورمان در حال شکل گیری است. شیوه ای که گروهی ثابت از روزنامه نگاران دور هم گرد می آیند و هیات تحریریه روزنامه یا مجله ای را می سازند.این عده از روزنامه نگاران معتقدند این گروه خبری ترجیح می دهند با این تیم بسته کار کنند و از پذیرفتن خبرنگاران جدید به گروه شان معمولا دوری می کنند .این گروه بعد از تعطیلی نشریه شان نیز با همان گروه ثابت قبلی کار را ادامه می دهند .

تعدادی دیگری نیز تایید وجود شبکه ای کار کردن روزنامه نگاران در ایران را منوط به انجام پژوهشهای دقیق می دانند و یا از اساس در این شیوه کار کردن مشکلی نمی بینند .

آیا این شیوه از روزنامه نگاری واقعا در ایران وجود دارد و عده ای معدود رسانه ها و مجلات مستقل کشور را اداره می کنند ؟ آیا شرایط خاص سیاسی و اجتماعی روزنامه نگاری در ایران این شکل از روزنامه نگاری را به وجود آورده است ؟ آیا این مساله را باید آسیبی برای مطبوعات ایران دانست ؟ این آسیبها کدامند ؟ ما در این گزارش نام این نوع روزنامه نگاری را روزنامه نگاری "شبکه ای" گذاشتیم. بدین معنا که در این نوع روزنامه نگاری عده ثابتی روزنامه نگار در قالب گروهی مشخص دست به انتشار نشریات می زنند و کمتر عضو جدیدی را می پذیرند. روزنامه نگاری تیمی و گروهی از دیگر نام هایی است که می توان بر این نوع روزنامه نگاری نهاد .

روزنامه نگاری شبکه ای در ایران و اهمیت آمار و اطلاعات

آیا روزنامه نگاری شبکه ای در ایران وجود دارد و عده ای از روزنامه نگاران با وجود داشتن توانایی و مهارت از ورود به برخی نشریات منع شده اند ؟ آیا سرمایه گذاران مطبوعات در ایران فقط به گروه خاصی اعتماد دارند و چند مجله را برای انتشار در اختیار عده ای خاص قرار می دهند؟

اینها و سوالات دیگر را با حسین شهیدی، استاد روزنامه نگاری که در سی سال گذشته به آموزش روزنامه‌نگاری در ایران، انگلستان، افغانستان، کشورهای عربی و جنوب و شرق آسیا مشغول بوده در میان نهادیم :«برای پاسخ به این پرسشها باید به دقت بدانیم که در حرفه روزنامه نگاری در ایران، دست کم در زمینه مجله نگاری، چند نفر مشغول به کارند و چند نفر متقاضی کارند. اگر واقعا تعداد نسبتا کمی از روزنامه نگاران در چندین مجله کار می کنند و عده زیادی هم می خواهند و می توانند در آن مجله ها کار کنند اما فرصتی به دست نمی آورند، آن وقت می توان به وجود چنین روندی در روزنامه نگاری ایران پی برد اما بدون دانستن این آمار نظر دادن درباره این موضوع بسیار دشوار است .»

این استاد دانشگاه ، با اشاره به اینکه بدون در دست داشتن این اطلاعات، تنها می تواند نکاتی کلی را در این باره عنوان کند اضافه می کند :«خیلی بعید می دانم که گروهی روزنامه نگار در مجله ای بتوانند جلوی استخدام روزنامه نگاران دیگر را بگیرند، مگر آن که از رضایت و حمایت کارفرما برخوردار باشند. بنابراین، عامل تعیین کننده احتمالا نظر کارفرما و ارزیابی او از سودآوری سرمایه ای است که در انتشار مجله یا روزنامه به کار گرفته است. دوم آن که در ایران در هم پیچیده شدن موازین حرفه ای، منافع اقتصادی و روابط سیاسی بر همه چیز تاثیر می گذارد. با ماجرای مدیران چند شغله دولتی همه ما آشنا هستیم.»

وقتی از شهیدی درباره وجود چنین شیوه روزنامه نگاری در کشورهای غربی می پرسم می گوید :«در کشورهای غربی، معمولا از یک مدیر، یا یک روزنامه نگار، در یک سمت واحد، آنقدر کارمطالبه می شود که آن فرد به سختی می تواند برای کار همزمان در موسسه دیگری وقت پیدا کند. در همین حال، درآمد آن سمت واحد معمولا برای تامین هزینه های فرد کفایت می کند و او دلیلی برای جستجوی کار دیگری ندارد.البته در غرب هم در سطوح بالای مدیریت در بخش خصوصی، کسانی هستند که در آن واحد در هیات مدیره چند شرکت عضویت دارند. در چنین مواردی، افراد علاوه بر سابقه مدیریت، به خاطر روابط شخصی خود چنین موقعیتی را به دست می آورند زیرا می توانند به شرکتی که در هیات مدیره آن عضویت دارند کمک کنند که سریع تر با سازمان های دیگر ارتباط پیدا کنند و معامله های پرسود انجام دهند .این به خصوص در مورد مدیرانی صدق می کند که پس از چندین سال کار در بخش دولتی، به بخش خصوصی می روند و از روابط قدیمی خود در دولت استفاده می کنند. اما همان طور که گفتم معمولا تعداد روزنامه نگاان شاغل در روزنامه های متعدد اندک است چرا که این روزنامه نگاران مسوولیتهای زیادی بر عهده دارند.»

او بار دیگر تاکید می کند که بدون انجام تحقیق و پژوهش و ارائه آمارهای دقیق به سختی می تواند درباره موضوع روزنامه نگاری شبکه ای در ایران نظر بدهد .

روزنامه نگاری شبکه ای و بیکاری روزنامه نگاران

تعدادی از روزنامه نگاران متخصص ایرانی معتقدند، بیکارند نه به این دلیل که روزنامه یا مجله ای نیست که در آن کار کنند بلکه دلیل بیکاری شان را روزنامه نگاری شبکه ای می دانند.آنها به وجود شبکه های بسته ای در این زمینه اشاره می کنند که مانع ورود آنها به برخی نشریات می شود .

یکی از روزنامه نگارانی که با او گفتگو می کنم در ایران زندگی می کند و معتقد است که روزنامه نگاری گروهی و شبکه ای درایران وجود دارد و عده ای روزنامه نگار به واسطه ارتباطات و نه دانش و توانایی در چند نشریه مشخص کار می کنند .او که سابقه روزنامه نگاری در ایران را دارد از ما می خواهد اسمی از او نیاوریم .

او با اشاره به اینکه بیکاری روزنامه نگاران دلایل متعددی دارد ادامه می دهد :« نمی گویم دلیل بیکاری روزنامه نگاران در ایران تیمی کار کردن عده ای دیگر است چرا که این حرفی به گزاف است ، کسی نمی تواند از مشکلات سیاسی ، توقیف و ...بگذرد و همه چیز را به گردن این نوع روزنامه نگاری بیاندازد اما قطعا این شیوه روزنامه نگاری هم سهمی در بیکاری عده ای از روزنامه نگاران متخصص داشته است .» او می گوید :« این روزها روزنامه نگارانی را می شناسم که همزمان 3مجله را در کشور منتشر می کنند، مجلاتی که عده ای روزنامه نگار به صورت تیمی در آن کار می کنند و عضو جدیدی را هم به گروه شان اضافه نمی کنند و در آمد نسبتا بالایی هم دارند. این مساله در مورد مجلات شایع تر است و البته در بین روزنامه های اصلاح طلب هم دیده می شود.»

روزنامه نگاری گروهی آسیب نیست

این روزنامه نگار در حالی این مطالب را بر زبان می راند که عده ای معتقدند به این موضوع اصلا نباید به شکل آسیب و مساله نگاه کرد چرا که روزنامه نگارانی که با یکدیگر رابطه خوبی دارند در نهایت نشریه بهتری هم ارائه می دهند.

یکی از روزنامه نگارانی که در این باره با ما صحبت می کند تاکید می کند :« اصلا مشکل ما در روزنامه نگاری ایران تیمی کار کردن عده دیگری نیست و به فرض اینکه عده ای هم با یکدیگر کار کنند آسیبی به دیگران نمی رساند و اتفاقا همیشه تیم ورکها در همه دنیا نتایج بهتری هم ارائه می دهند . شاید این روزها این موضوع برای این بیشتر به چشم روزنامه نگاران می آید ، چون تعداد نشریات کمتری در کشور منتشر می شوند . »

این روزنامه نگار در پاسخ به این سوال که آیا این نوع روزنامه نگاری هیچ آسیبی برای مطبوعات ایران ندارد می گوید :«من در اصل این روند هیچ ایرادی نمی بینم. برای مثال الان گروهی داریم که حول محور شخص خاصی درمطبوعات ایران فعالیت میکنند این گروه اغلب با هم کار می کنند و هر مجله جدیدی هم که منتشر کنند همان گروه دوباره در آن فعال می شوند البته من بی انصافی نمی کنم و دیده ام که گاه در مجلات جدید آنها خبرنگاران جدیدی هم به گروه اضافه شده اند بنابراین معتقدم این روند کاری به روزنامه نگاری ما ضربه ای نمی زند . »

او ادامه می دهد :«روزنامه نگاری در ایران در حال حاضر دوران رکود و شاید یکی از سخت ترین دوران حیات خود را می گذراند ، چرا که روزنامه نگاری در ایران از سایر حوزه ها جدا نیست، شما نمی توانید یک صنعت ورشکسته، اقتصاد در بحران، سیاست خارجی با وضعی که می دانید و ...را داشته باشید و بعد انتظارداشته باشید روزنامه نگاری پر رونق و در حال توسعه باشد، در این نوع روزنامه نگاری به اعتقاد من در بحران نسبت فرصت های کاری به نسبت روزنامه نگاران بیکار خیلی کم است وطبیعی است که روزنامه نگارانی که در یک جا مشغول به کار هستند و تحت فشارهای اقتصادی هستند ترجیح می دهند نیروی جدیدی را به گروه خود اضافه نکنند واین سهم اندک را در چند نشریه بین خود توزیع کنند .این موضوع تقصیر آنها نیست بلکه مقصر را باید جای دیگری جستجو کرد .»

روزنامه نگاران چند شغله در برابر روزنامه نگاران بیکار

یکی دیگر از روزنامه نگارانی که با او گفتگو می کنم ،سالها خبرنگار حوزه اجتماعی و شهری بوده اما این روزها روزنامه نگاری نمی کند و با شغلی به غیر از روزنامه نگاری روزگار می گذراند. او از ما می خواهد در این گزارش سخنانش را بدون اینکه نامی از او ببریم مطرح کنیم .

این روزنامه نگار با اشاره ای به نشریات و روزنامه ها درطی سالهای های 76 تا 82 معتقد است روزنامه نگاری که از آن سخن می گوییم در آن سالها اصلا وجود نداشته اما این روزها به نوعی شاهد شکل گیری روزنامه نگاری گروهی هستیم:«امروز شاهد پدیده ای هستیم به نام روزنامه نگار چند شغله ، سردبیر چند شغله و در عین حال تعداد زیادی روزنامه نگار بیکار . ما به دنبال مقصر نمی گردیم اما مشخص است مشکلی وجود دارد که چنین روزنامه نگاری شکل گرفته و شبکه در کشور راه انداخته است، شبکه ای که عده ای از روزنامه نگاران متخصص از حضور در آن محرومند هر چند تاکید می کنم که این عامل دلیل بیکاری روزنامه نگاران در ایران نیست و ممکن است تا اندازه ای بر میزان بیکاری روزنامه نگاران به ویژه روزنامه نگاران اصلاح طلب تاثیرگذار باشد اما این تاثیر به نسبت عوامل موثر دیگر خیلی زیاد نیست »

آسیبهای روزنامه نگاری شبکه ای و گروهی در ایران

آیا در شیوه روزنامه نگاری گروهی روزنامه نگاران و خبرنگاران تنها بر مبنای ارتباطات جذب نشریه ای می شوند یا معیارهای حرفه ای و تخصصی نیز برای انتخاب افراد در نظر گرفته می شود .

این روزنامه نگار حوزه اجتماعی و شهری انتقاد خود به این نوع از روزنامه نگاری را این گونه مطرح می کند:« روزنامه نگاری هم مانند هر حرفه ای و شاید بیش از هرحرفه دیگری به خلاقیت و نیروهای خوشفکر و جوان نیازدارد ، بستن فضا و محدود کردن افراد و اینکه افراد جدید نتوانند به تحریریه نشریه ای ورود پیدا کنند آن رسانه را به تدریج به رسانه ای کسالت آور و تکراری تبدیل می کند، به عبارتی سبک روزنامه نگاری آن قدیمی می شود و این چیزی است که من امروز در روزنامه ها و مجله های داخلی زیاد می بینم .می دانید که روزنامه نگاری پویا و در حال تغییر را نیروهای جوان که قدرت ریسک پذیری بیشتری دارند به وجود می آورند و نه صرفا نیروهای فوق حرفه ای و کار بلد در این حوزه .»

به اعتقاد این روزنامه نگار اگر روزنامه نگاری در ایران در یک فضای کاری بسته و در اختیار یک یا چند گروه پیش برود و جوانان علاقه مند امکان ورود به این شبکه ها را نیابند در نهایت این روند موجب سرخوردگی روزنامه نگاران داخلی می شود چرا که عده ای صرفا به دلیل اینکه با شبکه ای از روزنامه نگاران ارتباط ندارند علی رغم توانایی هایشان خانه نشین می شوند. بنابراین اینجا مهارت ملاک تعیین کننده ورود افراد به شغل روزنامه نگاری نیست و این ارتباطات است که فرصت کاری را برای افراد فراهم می کند .

گرته برداری مجلات از یکدیگر و روزنامه نگاری شبکه ای

«تداوم روزنامه نگاری شبکه ای موجب ظهور نسلی از مجلات گرته برداری شده از یکدیگرشده و ایده پردازی های جدید را در انتشار روزنامه ها و مجله های جدید تا کمترین حد ممکن کاهش داده است.»

این یکی دیگر از انتقاداتی است که این روزنامه نگار حوزه اجتماعی به روزنامه نگاری شبکه ای دارد.او ادامه می دهد :«وقتی گروهی به طور بسته کار می کنند به تدریج نگاه هایی شبیه هم و استانداردهای حرفه ای یکسانی خواهد یافت و در نتیجه مجلات جدیدشان تنها اشل کوچکی از مجله های قدیمی شان خواهد شد .حال آنکه مخاطب ما مگر به چند مجله یک شکل نیاز دارد؟ ولو آنکه هر دو هم حرفه ای و خوب باشند.»

روزنامه هایی بر اساس میل روزنامه نگار و نه مخاطب

نکته دیگری که این روزنامه نگار در انتقاد به روزنامه نگاری شبکه ای به آن اشاره می کند انتشار نشریاتی بر اساس میل و ذائقه روزنامه نگاران و نه مخاطبان است :«ما مجلاتی را منتشر می کنیم که برای خود ما روزنامه نگاران جالب و خواندنی است چون دغدغه ها و حرف های ما در آنهاست ، اما برای مخاطب حتی مخاطب طبقه متوسط مرفه تحصیلکرده هم حرفی برای گفتن ندارد. در واقع در این سیستم روزنامه نگاری یک تسلسل باطل به وجود می آید و آن هم گردش اطلاعات بین روزنامه نگاران و روشنفکران است .

او ماحصل این شیوه از روزنامه نگاری را تقویت پایه های روزنامه نگاری روشنفکری در ایران می داند : « در ایران امروز ما اگرچه روزنامه نگاری روشنفکری مهم است اما حتما و قطعا نیاز اجتماعی ما نیست. از دهه 40 به بعد روزنامه نگاری ایران در حال توسعه به سمت روزنامه نگاری روشنفکری است. شاید چون روزنامه نگاری روشنفکری برای روزنامه نگاران پرستیژ و به اصلاح عامه کلاس بالاتری دارد اما هدف اصلی ما روزنامه نگاران چیست ؟ آیا ما نباید روشنگری و آگاهی بخشی در جامعه را آن هم جامعه ای که اکثریت آن را غیر روشنفکران تشکیل می دهند مدنظر قرار دهیم . »

آنچه مشخص است روزنامه نگاران ایرانی این روزها با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می کنند .این روزها برخی روزنامه نگاران از سردبیران ، سرمایه گذاران و گاه همکاران مطبوعاتی شان گلایه می کنند. مشکلاتی که بحث کردن درباره موضوعاتی همچون روزنامه نگاری گروهی را نیز به دنبال دارد . اما نباید فراموش کرد که ریشه همه این مشکلات را باید در مجموعه ای وسیع تر که شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و فرهنگی ایران را در بر می گیرد جست . روزنامه نگاری امروز ایران مسائل متعدد و پیچیده ای دارد .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.