11 مهر 1391

تاریخ اجتماعی رسانه ها ؛ از گوتنبرگ تا اینترنت

11 مهر 1391

خبرنگاران ایران -تاریخ اجتماعی رسانه ها از گوتنبرگ تا اینترنت ، رسانه را از منظر تاریخ و در بستر تاریخی بررسی می‌کند. ایسابریگز و پیتربرک، دو نویسنده این کتاب، هدفشان از تالیف کتاب را نشان دادن رابطه میان گذشته و حال می‌دانند. یعنی پرداختن به مطالعات رسانه ای از منظر تاریخ و پرداختن به تاریخ از چشم انداز رسانه ای.

این کتاب که به همت حسن نمک دوست تهرانی ترجمه شده است؛ به گفته نویسندگانش ، خود را در یک بررسی تاریخی، به ارتباط اطلاعات، اندیشه‌ها و سرگرمی ها، آن هم در قالب واژه‌ها و تصویر‌ها، از راه سخن گفتن، نوشتن، چاپ، رادیو، تلویزیون و تازه‌تر از همه اینترنت محدود کرده است.

کتاب، دوران آغاز مدرن و اختراع حروف متحرک چاپی و انتشار کتاب های چاپی تا پیدایش روزنامه، پست، تلگراف، عکاسی، سینما، تلفن، رادیو، تلویزیون، ماهواره و اینترنت را در بر‌می‌گیرد؛ رسانه هایی که درون مرزهای های جغرافیایی و در تعامل با جامعه بلافصل خود متولد شده اند و در وهله نخست باید در چنین بستری مطالعه شوند، به سرعت مرزها را در می‌نوردند و خصلت کارکردی جهانی می‌یابند.

رویکرد فراگیر نویسندگان کتاب به مفهوم وسایل ارتباطی، حمل و نقل را نیز شامل می‌شود و از همین رو کنش متقابل انسان ها و جامعه‌ها با راه‌ها، راه‌آهن‌ها و آب‌راهه‌ها و وسایلی همچون کالسکه، قطار، دوچرخه، بالن،کشتی، هواپیما، اتوموبیل،زیردریایی و موشک نیز در کتاب کاویده شده است.

اما به باور نمک دوست بهتر بود نام این کتاب، تاریخ اجتماعی رسانه ها در غرب باشد تا عنوان کلی تاریخ اجتماعی رسانه‌ها. چرا که جز چند اشاره گذرا، توجهی به تاریخ رسانه ها در شرق نشده است.

تاریخ اجتماعی رسانه ها، همان طور که از نامش پیداست؛ در هشت فصل، تاریخ رسانه‌ها و ارتباطات را مرور می‌کند. از زمان اختراع چاپ توسط گوتنبرگ تا پیدایش اینترنت. "درآمد"،" انقلاب چاپ در گستره تاریخ"،"رسانه ها و گستره همگانی در اروپای آغاز مدرن"، "فناوری ها و انقلاب ها"، "فرایندها و نقش نو،اطلاعات آموزش و سرگرمی"،" هم‌گرایی" و "چم و خم فضای سایبر" ، هشت فصل این کتابند.

فصل اول این کتاب که "درآمد" نام دارد؛ به زمان‌های پیدایش انواع رسانه ها اشاره می‌کند. اینکه در دهه 1920، مردم سخن گفتن از «رسانه‌ها» را آغاز کردند و یک نسل بعد، در دهه 1950، از«انقلاب ارتباط» صحبت به میان آمد. مفهوم «افکار عمومی» در اواخر قرن هجدهم پدیدار شد؛ حال آنکه توجه به «توده‌ها» از اوایل قرن نوزدهم به بعد نمایان بود، دوره ای که روزنامه ها با آگاه ساختن مخاطبان خود، به ترویج آگاهی ملی مشغول بودند.

در این فصل نویسندگان تاکید می‌کنند که تمرکز کتاب شان بر تغییرات رخ‌داد‌ها در رسانه‌هاست. اینکه تمرکز بیشتر باید بر تغییر باشد تا تداوم. آنها می نویسند:«وقتی رسانه‌ای تازه پا به عرصه وجود می‌گذارد، رسانه‌های قدیمی‌تر فراموش و از دور خارج نمی‌شوند، بلکه به هم‌زیستی و تعامل با مولود تازه می‌پردازند. نسخه‌های خطی و دست‌نوشته‌ها اهمیت خود را هم‌چنان در عصر چاپ حفظ کردند. از اهمیت کتاب و رادیو نیز در عصر تلویزیون کاسته نشد.در واقع،رسانه ها را باید همچون یک نظام مطالعه کرد؛نظامی که مدام دستخوش تغییر است و عناصر مختلف آن پیوسته، نقش‌های کوچک‌تر یا بزرگ‌تر ایفا می‌کنند.»

فصل دوم این کتاب « انقلاب چاپ در گستره تاریخ» نام دارد. در این فصل به بررسی تحولات ارتباطات اروپا از 1450 تا 1789 م. یعنی از زمان انقلاب چاپ تا اقلاب فرانسه و انقلاب صنعتی می‌پردازد.

فصل سوم که« رسانه‌ها و گستره همگانی در اروپای آغاز مدرن» نام دارد؛ فصل آزمون کردن اندیشه هابرماس از طریق بررسی مشروح‌تر برخی مباحث عمومی درباره مذهب و سیاست در اروپا از رنسانس و نهضت اصلاح دین تا انقلاب فرانسه است. تحولات در قرن بیستم با رادیو و تلویزیون و رشد تبلیغات آغاز می‌شود و همچنان که خود هابرماس اذعان دارد بافتار نظریه او را یکسره تغییر می‌دهند.

در این فصل، به روایت تحول رسانه‌ها و تجزیه و تحلیل سلسله رویدادهای ارتباطی در فاصله دهه 1450 تا دهه 1790 پرداخته می‌شود. درون‌مایه این فصل،پیدایش گستره مکانی است و آنچه به آن فرهنگ سیاسی می‌گویند؛ یعنی اطلاعات، نگرش و ارزش‌های مشترک در جامعه‌های خاص اروپایی و یا در گروههای اجتماعی خاص یک جامعه.

همچنین به بررسی این موضوع پرداخته می‌شود که رسانه‌ها چگونه در این رویدادها تاثیر گذاشتند و چگونه این رویدادها در تحول و اصلاح نظام رسانه‌ای نقش داشتند.

«فناوری‌ها و انقلاب‌ها» نیز به عنوان فصل چهارم این کتاب تاریخ سرگذشت اختراع‌ها و انقلاب‌ها را بررسی کرده است. تاریخ را با تولید موتور بخار شروع می‌کند و اینکه در سال 1783 زمانی که جنگ استقلال در آمریکا پایان یافت؛ تعداد اختراع های ثبت شده و به بهره‌برداری رسیده 64 مورد بود که بسیاری از آنها به شیوه های ارتباطی مربوط می شدند که به نیروی موتور اتکا داشتند.

همچنین در این فصل نگاه مختصری به راه‌آهن می‌شود،زیرا الگویی که راه‌آهن ارائه داد سرمشق بسیاری چیزهای دیگر در عرصه های فن آوری، اقتصاد، سیاست و مدیریت، به خصوص پر و بال دادن به خیال قرار گرفت که بعدها رخ دادند.

"نیروی بخار"،"حمل و نقل"، "راه آهن‌ها"، "نگاه به گذشته، زمانه خود و آینده"، "جمعیت شناسی، اقتصاد و ارتباط"، "طبقه ها و توده‌ها"، "سربرافراشتن رسانه‌های چاپی،کتاب‌ها،روزنامه ها و خوانندگان آنها"، "نمایشگاه‌ها"،" مصرف"، "از بخار تا الکتریسیته"، از جمله زیر عنوان های فصل چهارم محسوب می‌شود که علاوه بر بررسی تاریخی دیگاههای مربوط به هر بحث نیز عنوان می‌شود.

فصل پنجم این کتاب یعنی« فرایندها و نقش‌های نو» به داستان وسایل گوناگون ارتباطی جدید می پردازد که مدت‌ها قبل از اختراع ترانزیستور،راه را برای آنچه با اندکی اغراق«انقلاب رسانه ای قرن بیستم» نام گرفته است، هموار کردند.

روایت و بررسی سرگذشت راه آهن،کشتی‌ها،تلگراف‌ها، تلفن،بی‌سیم، سینما و تلویزیون از جمله مباحث فصل پنجم محسوب می‌شود.

فصل ششم «اطلاعات،آموزش و سرگرمی» نامیده شده است که نگاهی به گذشته و نگاهی به آینده دارد و بر سه کارکرد عموما پذیرفته شده رسانه‌های مختلف اجتماعی تاکید می‌کند: اطلاعات،آموزش و سرگرمی. این سه کارکرد در قرن بیستم تقریبا به یک ثالوث مقدس تبدیل شدند،تثلیث ذات واحد.

«مطبوعات،رکن چهارم» نیز یکی از مباحث مورد بررسی در فصل ششم است که تاریخ مطبوعات جهان را از لندن تا نیویورک روایت می‌کند و تاکید دارد که تاریخ مطبوعات هر کشوری نقطه عطف‌های خاص خود را دارد.

بخشی از فصل ششم عنوان «عصر پخش» را به یدک می‌کشد. در این بخش با داستان های مختلف درباره رادیو در نقاط مختلف جهان مواجهیم. از چگونگی آغاز به کار رادیو و ایجاد ایستگاه‌های رادیویی. اینکه چطور نازی‌ها ایستگاه‌های رادیویی را برای پیشبرد اهداف شان در اختیار گرفتند و یا استفاده روزولت از رادیو روایت می‌شود و ...

«عصر تلویزیون» ،«تفسیر و پژوهش»،«پویایی شناسی تغییر»،«جامعه اطلاعاتی» از دیگر بخش های فصل ششم است.

در فصل «همگرایی» به عنوان هفتمین فصل این کتاب به طور مستقیم ارتباط فن آوری و تاریخ را می بینیم. رایانه، ترانزیستور، مدارهای یک‌پارچه و دیجیتالی شدن. برخی از فن آوری‌ها خیره کننده و برخی رعب آور بودند. در بخش های مختلف، داستان تاثیرات هریک از ابزارهای رسانه ای بررسی شده است. داستان رایانه ها، شبکه کابلی، ارسال داده های تصویری، ماهواره و اینترنت بیان شده است.

«چم و خم فضای سایبر» آخرین فصل کتاب تاریخ اجتماعی رسانه‌هاست.این فصل نگاهی گذرا به فضای سایبر دارد. سپس زنان،کودکان،تلویزیون و اینترنت را به عنوان یکی از بخش های کتاب عنوان می کند و روایت پیوند زندگی زنان و کودکان در فرایند پیدایش و گسترش این ابزارهای رسانه ای بیان می‌کند. همچنین از موتورهای جستجو گر یاهو و گوگل می گوید تا صنعت فیلم و موسیقی.

یکی از موارد مورد بررسی در این فصل "جا‌ به‌جایی،حریم شخصی و نظارت" است. اینکه حریم خصوصی چرا و چگونه به موضوعی در تاریخ اجتماعی رسانه‌ها تبدیل می‌شود و اینکه بیشتر با کنش‌های حکومت ارتباط دارد تا رفتار افراد .

همچنین بخش‌هایی از این فصل، تاثیر رسانه در انعکاس ماجرای یازدهم سپتامبر را بازگو می‌کند و به برخی از چرخش های عجیب تاریخی در ارتباط با رسانه اشاره دارد. نظیر اینکه وینستون چرچیل نخستین جوایز تلویزیونی ایالات متحده را پس از حادثه یازدهم سپتامبر درو کرد و آلبرت فینی، هنرپیشه بریتانیایی،جایزه بهترین بازیگر نقش اول را به خاطر ارائه بی‌عیب و نقص و عمیقا تکان‌دهنده تصویر چرچیل در فیلم "درو کردن توفان" از آن خود کرد و یا حوادث دیگری که نویسندگان کتاب به عنوان مورخان رسانه ها به آنها اشاره داشتند.

در مجموع ، نویسندگان استدلال می کنند که نقطه آغاز(مطالعه ارتباطات) در هر زمان و هر کجا که باشد،لازم است کسانی که در کار ارتباطات و مطالعات فرهنگی هستند توجهی جدی به تاریخ مبذول دارند. همچنین تاریخ‌دانان ارتباطات را جدی بگیرند؛ هم نظریه ارتباطات و هم فن آوری‌های ارتباطی را.

یکی از نکات قابل توجه کتاب،نویسندگان آن است. اینکه چگونه دو نویسنده ای که خود در برابر استفاده از وسایل ارتباط جمعی نظیر ایمیل مقاومت می‌کنند؛چگونه است که درباره اهمیت رسانه سخن می‌گویند. آنها در این باره در مقدمه کتاب می‌نویسند:«مسئولیت نگارش فصل‌های یک تا سه را پیتر برک برعهده گرفت و ایسابریگز نوشتن فصل های چهار تا هشت را عهده دار شد، اما هر دو نویسنده توان مشترک خود را برای مرور و اصلاح کل متن به کار بستند. آن‌ها در موقعیت های مختلف و به طور منظم در بسیاری جاها با یکدیگر دیدار داشتند و از طریق تلفن در تماس بودند. مورخان قرن بیست و یکمی شاید دوست داشته باشند بدانند که دو دانشگاهی،که مقاومت‌شان در برابر رانندگی و استفاده از ای‌میل به هیچ رو در تضاد با علاقه‌شان به دگرگونی فن‌شناختی و اجتماعی حال و آینده و نیز گذشته نیست، بخشی از کتاب را با دست نگاشته اند و بخشی دیگر را به کمک رایانه.»

کتاب تاریخ اجتماعی رسانه ها، از گوتنبرگ تا اینترنت، با ترجمه حسن نمک‌دوست تهرانی به تازگی توسط انتشارات همشهری با قیمت 15 هزار تومان منتشر و به بازار عرضه شده است.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.