26 شهریور 1391

تبعیض های نوشته و نانوشته علیه روزنامه نگاران زن-نهم

پیمان نامه روزنامه نگاران ایرانی برای مبارزه با کلیشه های جنسیتی

26 شهریور 1391

خبرنگاران ایران -عاطفه امیری:- در آخرین سالهای فعالیت انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران، تلاش هایی از سوی این انجمن برای مبارزه با کلیشه های جنسیتی در نشریات ایران صورت گرفت.

یکی از این تلاش ها برگزاری جلسات تبادل نظر برای روزنامه نگاران زن و مرد در این خصوص بود.هرچند که در این جلسات بیشتر زنان حضور پیدا می کردند و نه مردان. در این جلسات تعدادی از فعالان حقوق زنان نیز حضور پیدا می کردند تا نظرات مشورتی خود را به جمع روزنامه نگاران بدهند.

یکی از نخستین جلساتی که در این باره در طبقه اول انجمن صنفی روزنامه نگاران در خیابان کبکانیان واقع در بلوار کشاورز برگزار شد، شور و هیجان زیادی را میان حاضران بوجود آورد.این جلسه در پی اعلام راهکار های پیشنهادی فدراسیون جهانی روزنامه نگاران IFJ که در واقع یک پیمان نامه بود،برگزار می شد.انجمن صنفی روزنامه نگاران به عنوان یکی از اعضای این اتحادیه خود را پای بند به پیگیری مصوبات و پیشنهادهای آن می دید.این جلسه دو سال قبل از انتخابات پر مناقشه ریاست جمهوری در ایران و سه سال پیش از تعطیلی این انجمن ( توقیف غیرقانونی انجمن توسط حکومت) برگزار شد.

خانم فریده ماشینی، یکی از فعالان حقوق زنان بود که به دعوت هیئت مدیره انجمن صنفی روزنامه نگاران در این جلسه حضور پیدا کرده بود، وی با حوصله زیاد بسیاری از مفاهیم جنسیتی را برای حاضران توضیح می داد.حاضرانی که برخی از آنها کمتر با این مفاهیم آشنا بودند.

او از صفحه های حوادث روزنامه های ایران انتقادات زیادی کرد:« طبق نتايج تحقيقات زناني كه همسرانشان را مي‌كشند، زناني هستند كه عرصه برايشان تنگ شده است .ولی در صفحات روزنامه ها موضوع جور دیگری عنوان می شود . زنانی بی رحم که همسر کشند. اما در همين صفحات سعي مي‌شود قتل زنان توسط مردان ناموسي جلوه داده شود و تاثير ذهنيتي كه اين تصويرسازي ايجاد مي‌كند، بر تثبيت كليشه‌هاي جنسيتي دامن مي‌زند.»

او بارها گفت که خبرنگاران بايد سعي كنند در گزارش‌هايشان كور جنس باشند و به جاي بزرگ كردن كليشه‌هاي جنسيتي، تحليل‌هاي جنسيتي داشته باشند.

در این جلسه، فریده ماشینی و بدرالسادات مفیدی که در آن زمان دبیرانجمن صنفی روزنامه نگاران بود به قرائت بندهای مختلف متن راهکارهای پیشنهادی فدراسیون جهانی روزنامه نگاران اقدام کردند و حاضران که اغلب روزنامه نگاران زن بودند به بحث و بررسی در باره آن می پرداختند.

بخشی از پیمان نامه فدراسیون به توضیح باورهای کلیشه ای در رسانه ها پرداخته بود.در این متن آمده بود:«باورهای کلیشه ای به کرات در رسانه ها به کار می رود. در این باورهای کلیشه ای زن،خدمتکار خانواده و عامل بهره برداری جنسی است.این باورها را می توان پیرامون ستارگان هنری غرب و عرب به وفور مشاهده کرد.رسانه ها از آنها به عنوان «معتادان به فرآورده های آرایشی-بهداشتی»یاد می کنند.تلویزیون و رادیو نیز از زنان برای تبلیغ فرآورده های تجاری سود می برند.استفاده از این باورهای کلیشه ای نه تنها مانعی ذهنی در برابر انتظارات جامعه از زنان به وجود می آورد، بلکه مانع تجلی استعدادهای خود ما نیز می شود.»

آن روز در انجمن صنفی در باره این بند بحث و گفت و گوی زیادی شد. روزنامه نگاران زن سعی کردند مثال های متعددی در این باره از رسانه های ایران بیاورند.از باورهای کلیشه ای که به کرات در نشریات و رادیو-تلویزیون ایران مطرح می شود و زنان را جنس دوم تلقی می کند.

در متن فدراسیون همچنین آمده بود: «ساختار اغلب جوامع براساس فرضیاتی استوار است که جانبداری جنسی را تشویق و تبلیغ می کنند و این جانبداری متاسفانه در زبان ما نیز منعکس شده است.این بر عهده ما روزنامه نگاران زن و مرد است که هر جا امکان می یابیم با این باورها مبارزه کنیم.وقتی ما از زبان جانبدارانه مثل BUSINESSMAN یا FIREMAN یا POLICEMAN استفاده می کنیم در واقع از یک جهت گیری مخرب علیه زنان استفاده می کنیم که مفاهیم نهفته در این واژه ها را فقط به حیطه جنس مذکر محدود می کند و زنان را به طور ضمنی از این حیطه ها کنار می گذارد.»

در باره این بخش نیز بحث های زیادی در جلسه آن روز انجمن صنفی انجام شد.خانم ماشینی نیز نمونه هایی از واژه های جانبدارانه در زبان فارسی آورد، واژه هایی مثل جوانمرد.

برخی از روزنامه نگاران مرد در این جلسه با این بخش مساله داشتند و می گفتند که این واژه ها ریشه در تاریخ دارد و علیه زنان نیست. علی مزروعی، رییس انجمن صنفی یکی از این منتقدان بود. می گفت جوانمرد در اشعار شاعران قدیمی ما همچون فردوسی نیز وجود داشته است.

خانم ماشینی نیز با استدلال هایی سعی می کرد آنها را مجاب کند و می گفت: متاسفانه تبعیض علیه زنان و ادبیات مردسالارانه مخصوص امروز و دیروز نیست و ریشه در تاریخ چند هزارساله بشریت دارد و به همین دلیل هم مبارزه با آن کار ساده ای نیست و ما مجبور به تشکیل چنین جلساتی هستیم.

آي.اف.جي در متن اصلي دربارهء اين بند آورده است: «ساختار اغلب جوامع براساس فرضياتي استوار است كه جانبداري جنسي را تشويق و تبليغ مي‌كنند و اين جانبداري در زبان ما نيز منعكس شده است. اين برعهدهء ما روزنامه‌نگاران زن و مرد است كه هر جا امكان مي‌يابيم با اين باورها مبارزه كنيم.»

يكي ديگر از بندهاي پيشنهادي در اين جلسه كه روي آن بحث‌هاي بسياري شده بحث مادري، تقويت و يا عدم تقويت اين نقش در رسانه‌ها بود. بيش‌تر اعضاي جلسه اعتقاد داشتند كه حكومت و به عبارتي قدرت به اندازهء كافي براي پررنگ كردن زنان در نقش مادر-همسر و قرار دادن زنان صرفا در چارچوب خانواده تلاش مي‌كند. بنابراين بهتر است روزنامه‌نگاران به جاي تقويت اين بخش، ابعاد ديگر نقش‌هاي زنان به ويژه نقش زنان در عرصهء عمومي را مطرح كنند.

اين در حالي بود كه فخرالسادات محتشمي‌پور، مديرعامل انجمن زنان پژوهشگر تاريخ با آن مخالف بود و بر پررنگ‌كردن وظيفهء مادري تاکید می کرد.او كه اين نقش را ذاتي زنان مي‌پنداشت با بيان اين جمله با اعتراض و مخالفت جمعي از حاضران مواجه شد.

«از توصيف‌ و توضيح‌هايي كه سبب پررنگ‌تر شدن محدوديت‌هاي تاريخي جنسيتي مي‌شود، خودداري كنيم. به افراد نقش‌هايي را نسبت ندهيم كه تقويت‌كنندهء جهت‌گيري كليشه‌اي در جامعه باشد.»

به گفته تعدادی از حاضران در آن جلسه، به محض آوردن كلمه‌اي همچون معلم در یک مقاله هميشه يك زن معلم تصور مي‌شود و يا همچنين پرستار، كه بايد از اين كليشه‌ها خودداري كرد. چرا بايد با نوشتن كلمهء پرستار، يك پرستار مرد به ذهن متبادر نشود؟ برخي از حاضران در جلسه عقيده داشتند كه ذكر مشاغل بدون تاكيد بر جنس آنان باشد. در حالي كه برخی از روزنامه نگاران آن روز گفتند که تاكيد روي زن بودن در برخي از مشاغل ضروري است مثل تاكيد بر صنعتگر بودن زنان نشان مي‌دهد كه زنان هم مي‌توانند نقش‌هاي صنعتی و فنی را با موفقيت به عهده بگيرند و با اين تاكيد بر توانمندي زنان در حوزه‌هاي كليشه‌اي وارد نشده‌ايم؟

پرستو دوكوهكي، روزنامه‌نگار جواني كه در حوزهء زنان نيز مي‌نويسد دربارهء اين واژه‌ها گفت: «كلماتي همچون جوان به تنهايي به معناي مرد جوان است و اگر مي‌خواهي نشان‌دهي كه اين جوان يك دختر است بايد بنويسي دختر جوان و يا حتي كلمه‌اي مثل دزد كه بلافاصله يك دزد مرد به ذهن متبادر مي‌شود.»

در این جلسه، روزنامه نگاران ایرانی نیز پس از بحث و گفت و گوی فراوان پیمان نامه ای را برای مبارزه با کلیشه های جنسیتی در رسانه های ایران نوشتند، پیمان نامه ای که با تاکید خاص بر مشکلات رسانه های ایرانی در این باره نوشته و به روزنامه ها، مجلات و دیگر رسانه ها ارسال شد.

در یکی از بندهای پیمان نامه روزنامه نگاران ایرانی آمده بود :« از به كار بردن ادبيات و واژه‌هايي همچون جوانمرد، قول مردانه و... كه جانبداري جنسي را تشويق و تبليغ مي‌كنند، خودداري كنيم.»

يكي ديگر از مفاد اين پيمان‌نامه كه همگي بر‌آن تاكيد داشتند اين گونه به تصويب رسيد كه شخصيت حقيقي و حقوقي زن مستقل از نسبت‌هاي خانوادگي بيان شود.حاضران بر اين نكته تاكيد داشتند كه در برخي از گزارش‌ها بيش از اين كه روي توانايي آن زن تاكيد شود، او را همسر آقاي فلاني معرفي مي‌كنند و مصداق‌هاي بارز آن در جامعه مطرح است. پرهيز از كليشه‌هاي جنسيتي رايج در آگهي‌هاي تجاري، يكي ديگر از موارد مطرح شده در جلسه بود.

فریده ماشيني عقيده داشت كه حضور زنان در آگهي‌هايي كه بعد مصرفي دارند، نقش‌هاي سنتي زنان را بازتوليد مي‌كنند و پررنگ‌تر از ساير آگهي‌هاست از جمله تبليغ پودر لباس‌شويي، مواد خوراكي و يا جاروبرقي. در حالي كه حضور متوازن زنان و مردان در همهء تبليغات تجاري چه مصرفي و چه توليدي و صنفي مي‌تواند از باورهاي كليشه‌اي بكاهد.

بند دیگر اين پيمان‌نامه به زنان اقشار مختلف اختصاص داشت. اين كه روزنامه‌نگاران سعي كنند در انتخاب سوژه‌هايشان به سراغ همهء زنان در سطوح مختلف اعم از زن كارگر، كشاورز، ‌نخبه و بروند. اين در حالي است كه در بيش‌تر رسانه‌هاي داخلي تاكيد بر زناني است كه در سطوح مديريتي بالا كار خاصي كرده‌اند و زنان كارگر و كشاورز يا فراموش شده‌اند و يا خيلي كم به زندگي اين زنان پرداخته شده است.

تاكيد بر حقوق زنان در رسانه‌ها از جمله نقد قوانين تبعيض‌آميز مربوط به زنان از جمله مواردي است كه روزنامه‌نگاران بر جاي خالي اين بحث در رسانه‌ها تاكيد كردند. همچنين ترويج فرهنگ كار برابر، حقوق برابر، ترويج تاكيد بر فرصت‌هاي برابر در همهء سطوح، رعايت برابري تصويري و مطلب در رسانه‌ها از ديگر بندهاي مورد توافق در اين جلسه بود.

ژيلا بني‌يعقوب، روزنامه‌نگار دیگری که در این جلسه حضور داشت هم پیشنهادی داد که به اين بند متن اضافه شد:«اختصاص ستون يا صفحهء زنان در نشريات و برنامه‌هاي زنان در راديو و تلويزيون» هرچند يكي از حاضران با آن مخالفت كرد: «اختصاص صفحه و يا ستوني براي زنان موجب غفلت از حضور مسايل زنان در صفحات ديگر مي‌شود» _كه پاسخ وی اين بود: «اختصاص صفحه‌اي به نام زنان به معناي غفلت از صفحات ديگر نمي‌شود و مي‌توان علاوه بر اين سهميهء خاص، اخبار و گزارش های مربوط به زنان را در صفحات ديگر روزنامه ها یا نشریات نیز چاپ کرد.»

تاكيد بر حقوق زنان در رسانه‌ها از جمله نقد قوانين تبعيض‌آميز مربوط به زنان از جمله مواردي است كه روزنامه‌نگاران بر جاي خالي اين بحث در رسانه‌ها تاكيد كردند. همچنين ترويج فرهنگ كار برابر، حقوق برابر، ترويج تاكيد بر فرصت‌هاي برابر در همهء سطوح، رعايت برابري تصويري و مطلب در رسانه‌ها از ديگر بندهاي مورد توافق در اين جلسه بود.

در پايان بدرالسادات مفيدي، دبير انجمن صنفي روزنامه‌نگاران از برگزاري نشست‌هايي با دبيران سرويس و سردبيران خبر داد تا توجه آنان را به مسايل زنان و چگونگي انعكاس اين اخبار براي ايجاد توازن واقعي جلب کند.

پس از تصویب و ارسال این پیمان نامه، تعدادی از روزنامه ها و مجلات ایرانی تلاش کردند مفاد این پیمان نامه را در نشریه خود رعایت کنند، اغلب پای بندان به این پیمان نامه، نشریات اصلاح طلب بودند و نه اصولگرا و یا دولتی.روزنامه نگاران زن فعال در حوزه اجتماعی و زنان نیز نقش زیادی در پیگیری و اجرای این پیمان نامه در نشریات خود داشتند.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • اصول رفتاری روزنامه‌نگاران در اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران

    2 آذر 1394

    خبرنگاران ایران-در ماه مه اسپینوزا تابلویی در بازار اصلی خَلَپه روبه‌روی ادارات دولتی نصب کرد که روی آن نوشته بود «بازار رِجینا مارتینز». هدف از این کار ادای احترام به مارتینز و اعتراض به روند تحقیقات بود.اعلامیه سازمان بین المللی روزنامه‌نگاران(IFJ) درباره اصول رفتاری روزنامه‌نگاران به عنوان یک استاندارد حرفه‌ای برای روزنامه‌نگارانی شناخته می‌شود که در فرایند جمع‌آوری، انتقال، انتشار و اظهارنظر درباره اخبار و اطلاعات در رویدادهای توصیفی نقش دارند.

  • جنگ با دوربین؛ مروری کوتاه بر زندگی رابرت کاپا، عکاس خبری

    15 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- «اگر عکس‌تان خیلی خوب نشده، به این خاطر است که خیلی نزدیک نشده‌اید.» اگر عکاس خبری باشید، احتمالا این جمله را شنیده‌اید. جمله‌ای از «رابرت کاپا» یکی از مهم‌ترین عکاسان خبری جهان که شهرتش را بیشتر از هرچیز مدیون عکس‌هایی است که از پنج جنگ بزرگ قرن بیستم ثبت کرد؛ جنگ داخلی اسپانیا، جنگ دوم چین و ژاپن، جنگ جهانی دوم (بخش اروپایی جنگ)، جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل و همین‌طور جنگ اول هندوچین (جنگ استقلال ویتنام از فرانسه). دوستش «جان اشتاین‌بک» ـ نویسنده آمریکایی ـ درباره‌اش نوشته است: « نمی‌توانید جنگ را تصویر کنید،چون جنگ نوعی احساسات است. اما او می‌توانست هول جنگ را در چهره یک کودک به تصویر بکشد.» ۲۲ اکتبر، ۳۰ مهر سالروز تولد رابرت کاپا بود که در ۴۱ سالگی در یکی از آخرین جنگ‌هایی که به‌تصویر کشید، کشته شد.

  • روزنامه‌نگاری که عامدانه و آشکار «بی‌طرفی» را کنار گذاشت

    7 مهر 1394

    خبرنگاران ایران- پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان هفته گذشته برای نخستین بار به آمریکا سفر کرد و یکی از مهم‌ترین سخنرانی‌هایش را در این سفر در مقابل کنگره انجام داد. او در این سخنرانی از چهار شخصیت تاریخی ایالت متحده نام برد که برای دنیای ناامن امروزی می‌توانند منبع الهام باشند؛ «آبراهام لینکلن»، «مارتین لوتر کینگ»، «دورتی دِی» و «توماس مرتن». شیوه‌ای که او در روزنامه‌نگاری آمریکا دنبال کرد، نمونه‌ای مناسب از روزنامه‌نگاری «مدافعه‌گر» محسوب می‌شود؛ سبکی از روزنامه‌نگاری که با کنار گذاشتن عامدانه و آشکار «بی‌طرفی»، عملگرایی و دفاع از اندیشه و عقیده‌ای خاص را سرلوحه خود قرار می‌دهد.