14 شهریور 1391

نگاهی نزدیک به حقوق مطبوعات در انگلستان

14 شهریور 1391

خبرنگاران ایران -بابک موحدی* :مروری بر نظام رسانه ای برخی کشورهای جهان مدتی است، بخشی از ستون ویژه "سایت خبرنگاران ایران" را تشکیل می دهد.هدف از نگارش این مقالات در این بخش آشنایی بیشتر خبرنگاران ایرانی با نظام رسانه ای برخی از کشورهای دنیا به خصوص نظام حقوقی آنهاست .در بخشهای قبلی با مروری بر سیستم رسانه ای در کشورهای ژاپن ، فرانسه، هند، آلمان و مطبوعات در کشورهای عربی تا حدودی با نظام مطبوعاتی این کشورها آشنا شدیم در این مقاله نیز تلاش می کنیم تا با ویژگی های کلی مطبوعات در انگلستان، کشوری که بسیاری معتقدند در اروپا نخستین کشوری بوده که نشانه های آزادی مطبوعات در آن دیده شده آشنا شویم . در این مقاله ها می کوشیم با تمرکز بر ویژگی های حقوقی مطبوعات در کشورهای مختلف برای خواننده ایرانی امکان مقایسه شرایط قانونی و حقوقی مطبوعات در این کشورها را با کشور خودمان فراهم کنیم :

در بررسی سیر تاریخی آزادی مطبوعات و بیان در اروپا کارشناسان نخستین کشوری را که نشانه هایی از آزادی مطبوعات در آن آشکار شده انگلستان می دانند .آنها معتقدند در دوران گذشته نشریات این کشور تحت سانسور شدید قرار داشتند و از مقررات خاصی که هیات سانسورگران انگلستان معروف به جمع ستاره دار در مورد آن وضع کرده بودند تبعیت می کردند.

کاظم معتمد نژاد، استاد روزنامه نگاری در این باره معتقد است :« مفهوم آزادی بیان ومطبوعات دراروپا به ویژه در انگلستان به جای انکه به عنوان یک سلاح علیه قدرت حکومت وقت در قرون وسطی به کار رود برای دفاع از مبارزات مذهبی وسیاسی اصلاح طلبان و رفرمیست ها به کار می رفت.»

لغو سانسور از مطبوعات انگلیس

انگليس به عنوان خاستگاه اصلي اولين روزنامه‌هاي چاپي مدرن و بستر پيدايش نظام پارلماني و مهد دموكراسي نوين يكي از نظام‌هاي حقوقي بزرگ (Common low) در جهان است كه امروزه در اغلب كشورهاي انگليسي زبان (آمريكا، كانادا، استراليا، ايرلند، اسكاتلند، زلاندنو) و بسياري از مستعمرات گذشته انگلستان (هند، پاكستان، بنگلادش و برخي كشورهاي آفريقايي) آثار عميقي برجاي گذاشته است.

اما همانطور که پیشتر اشاره کردیم از ابتدا این کشور چنین شرایطی نداشت و در سال 1771 این محدودیتها ازمیان برداشته شد .اولین بار در انگلیس پارلمان لایحه ای را تصویب کرد که به موجب آن چارلز اول پادشاه این کشور را به لغو مقررات سانسور مجبور می کرد . پس از لغو این مقررات روزنامه های زیادی در انگلستان منتشر می شد اما همچنان قانون سانسور بر انتشار کتابها حاکم بود .در قرن هفدهم بود که شاعر معروف انگلیسی به نام جان میلتون علیه سانسور به پاخاست و رساله معروف خود را برای ازادی چاپ و انتشار که بیشتر به چاپ کتابها نه روزنامه ها مربوط می شود به همین مناسبت انتشار داد اما این کوشش در گیرو دار جنگ داخلی آن زمان در انگلیس که بین طرفداران جمهوری و هواداران سلطنت برپا بود بی نتیجه ماند.

حقوق نانوشته در مطبوعات انگلیس

مطبوعات انگلیس در سالهای پس از انقلاب مشروطیت به مدت چندین دهه از آزادی انتشار مذاکرات جلسات پارلمان این کشور محروم بودند و سرانجام در سال 1771 از این آزادی برخوردار شدند . ضرورت رسیدگی قضایی به جرایم مطبوعاتی در حضور هیات منصفه هم به موجب قانون خاصی در سال 1792 در پارلمان انگلستان تصویب شد .

با توجه به وضع حقوق «غیر نوشته انگلستان »، نظام آزادی مطبوعات این کشور با سایر کشورهای غربی که دارای حقوق نوشته اند ، تفاوت دارد . در انگلستان اصولا روزنامه ها همان حقوقی را که برای افراد عادی پیش بینی شده اند، دارا هستند .

طبق همین «حقوق غير نوشته» در اين كشور هر روزنامه مي تواند با مسئوليت خود هر چه را مفيد مي داند منتشر کند ودر صورت انتشار مطالب تهمت آميز يا هرمطلب ديگري كه آن را در معرض تعقيب قضايي قرار دهد مي بايست آثار آن رادر برابر دادگاه مدني يا جزايي به عهده گيرد.

در مورد محتواي مطبوعات مقررات حقوق عام در انگلستان اعمال مي شوند طبق اصول كلي ،حقوق نشريات در رابطه با چندمورد تحت تعقيب قانوني قرار مي گيرند:تحريك افراد به عمليات خرابكارانه وعدم اطاعت از قانون، لطمه زدن به اخلاق عمومی،اتهامات نادرست وتوهين آميز عليه اشخاص يا موسسات عمومي وخصوصي و طغیان و عدم اطاعت از قانون از این دسته اند، که مورد تعقیب قانونی قرار می گیرند . رسيدگي به اين گونه جرايم در صلاحيت دادگاهها با حضور هيأت منصفه است .

برای حمايت قوه قضاييه يك جرم خاص ودر مورد انتشار اسرار دولتي كه براي تضمين امنيت كشور مخفي نگه داشته مي شوند نيز يك جرم خاص پيش بيني شده است.مجازاتها و خسارت های حقوقی ناشی از جرایم مطبوعاتی معمولا علیه ناشر و موزع روزنامه ها و در صورت مشخص نبودن آنها علیه چاخانه و هر گاه نویسنده مسولیت نوشته خود را قبول کند علیه او اعمال می شوند . باید گفت در برابر آزادی های نسبتا وسیعی که در مطبوعات انگلیس وجود دارد مسولیتهای سنگینی هم وجود دارند و گاهی غرامتها .

همچون مورد روپرت مرداک که به تازگی رخ داد و موجب رسوایی بزرگی شد . مرداک در سال ۱۹۶۸ وارد روزنامه‌های بریتانیا شد. خیر رسوایی شنود مکالمات بعضی از چهره های سیاسی و فرهنگی در بریتانیا و حتی برخی شهروندان عادی این کشور توسط روزنامه‌ها و نشریات متعلق به روپرت مرداک، به جنجال بزرگی در بریتانیا تبدیل شد.

روپرت مرداک شهروند آمریکاست و شرکت زیر مجموعه غول رسانه ای وی در بریتانیا ’نیوز اینترنشنال’ نام دارد که عملکرد حرفه ای و قانونی روزنامه ها و نشریات آن در این ماجرا زیر سوال رفت. با بالاگرفتن رسوایی درباره اتهام‌ شنود تلفنی قربانیان جنایت، هفته نامه "نیوز آو د ورلد" متعلق به مؤسسه رسانه‌ای نیوز کورپوریشن در بریتانیا، انتشار این روزنامه در روز ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱ متوقف شد.

همچنین در این پرونده شنود غیر قانونی ۴۴ نفر از جمله ربکا بروکس، مدیرعامل سابق موسسه رسانه ای نیوز اینترنشنال بازداشت شدند.

نیوز اینترنشنال، شرکتی است که مجموعه روزنامه های گروه سان و تایمز را در بریتانیا منتشر می کند. جیمز مرداک، فرزند روپرت مرداک، در پی تحقیق و تفحصی که از عملکردهای مطبوعات، بریتانیا صورت گرفت از مقام خود به عنوان شرکت نیوز اینترنشنال استعفا داد.

به همین خاطر است که خسارتهای ناشی از جرایم مطبوعاتی می توانند روزنامه ها را در انگلستان به نابودی بکشانند . انتشار و فروش و توزیع تصویرهای مستهجن نیز بر طیق مقررات حقوق عام و متنهای قانونی متعدد جرم شناخته می شوند و تحت تعقیب قرار می گیرند .

در انگلستان از سال 1776به بعد اصولاً هيچ نشريه اي را، جز در مواردي كه به موجب مقرارت قانونی مقصر بشناسند نمی توان توقیف کرد. با وجود اعمال حقوق عام« غیر نوشته» قضات انگلیسی به تدریج مجبور شده اند در مورد جرایم مطبوعاتی، بعضی از قوانین را که از لحاظ موضوعی یا از جهت تفسیری، خصوصیت استثنایی دارند، رعایت کنند . به همین جهت از اواسط قرن نوزدهم، گرایش به اعمال یک نظام حقوقی خاص در مورد مطبوعات افزایش یافته است .در این زمینه قانون مصوب 1843،که مصونیت روزنامه نگار را برای اتهامات افترا آمیز در راه منافع عمومی و در صورت ارائه دلیل ، پیش بینی کرده اند، تحول بزرگی می دانند .

جرم مطبوعاتي در حقوق انگلستان فاقد بار حقوقي است

در مورد این گونه اتهامات افترآمیز، متهم به ارتکاب جرم باید ثابت کند که هدف از انتشار مطالبش، لطمه به شخص افترا دیده نبوده، بلکه در راه تامین منافع عمومی به آن دست زده است . به همین سبب در سال 1949 یک روزنامه نگار انگلیسی، که شخصی را پیش از محاکمه، به ارتکاب قتل متهم ساخته بود، به پرداخت غرامتی سنگین محکوم کرد.با آنکه قاتل پس از محاکمه مجرم هم شناخته شد اما روزنامه مجبور شد غرامت را بپردازد.زیرا قضات ادعای روزنامه را که معتقد بود در راه منافع عمومی اقدام کرده نپذیرفت .

در حقوق انگلستان قانون مشخصي درباره مقررات مربوط به محتواي مطبوعات وجود ندارد. جرم يا نقض قانون توسط مطبوعات تأثيري در ماهيت عمل انجام شده و نحوه رسيدگي به آن ندارند. بنابراين عباراتي همچون جرم مطبوعاتي نيز در حقوق انگلستان فاقد بار حقوقي است .

در حقوق انگلستان مسئوليت مطالب نشريه به عهده سردبير گذاشته شده اما اين امر موجب سلب مسئوليت از ديگران نمي‌شود.مباحث حقوقي انگلستان را در دو محور مدني و كيفري مي‌توان برشمرد: حوزه مسئوليت مدني در حقوق انگلستان خود به دو بخش كوچكتر تقسيم مي‌شود مسئوليت‌هاي ناشي از قراردادها و مسوولیت خارج از قرارداد كه در حقوق انگلستان به عنوان خطاي مدني هم تعريف مي‌شوند . كه حيطه‌ي وسيعي از مسئوليت‌هاي مدني را در برمي‌گيرد. مزاحمت، افترا، تجاوز به ملك، اهمال و... از مهمترين موارد این مفهوم هستند .

در انگلستان دادگاه خاصي براي رسيدگي به دعاوي مربوط به مطبوعات تأسيس نشده است ودادگاه های گوناگون با توجه به موضوع صلاحيت رسيدگي به پرونده‌هاي مربوط به مطبوعات را می پذیرند.

اصل علني بودن دادرسي عموماً به واسطه اخلال در امنيت و نظم عمومي يا حفظ آبروي اشخاص محدود مي‌شود. در انگلستان نوعي دادرسي نيمه علني هم پيش‌بيني شده است كه تنها خبرنگاران حق حضور در دادگاه را دارند. اين شيوه بيشتر در مواردي چون دادرسي‌هاي مربوط به اطفال بزهكار و مواقعي كه در جلسه علني بي‌نظمي رخ دهد، اعمال مي‌شود.

هيئت منصفه از يك گروه 12 نفري و از طبقات عادي مردم انتخاب مي‌شوند و تصميمات الزام‌آوري به دادگاه ارائه مي‌دهند (قضات و وكلا حق عضويت در هيأت منصفه را ندارند)

اتحادیه ملی روزنامه نگاری در انگلستان و قوانین

طبق مقررارت اتحادیه ملی روزنامه نگاری در انگلستان نیز هر روزنامه نگار وظایف مشخصی برعهده دارد و باید برترین معیارهای حرفه ای و اخلاقی را رعایت کند .

همچنین یک روزنامه نگار باید در آوردن اطلاعات، اظهار نظرها، تفسیرها و انتقادها از اصول آزادی مطبوعات و دیگر رسانه ها دفاع کند. او باید بکوشد از تحریف، موانع پخش اخبار و سانسور دست بردارد. روزنامه نگاران در انگلستان موظفند نسبت به صحت اطلاعاتی که منتشر می کنند اطمینان حاصل کنند و از بیان اظهار نظرها و حدسیات به عنوان حقیقت اجتناب کنند . همچنین یک روزنامه نگار باید بی درنگ به اصلاح اشتباهات زیانبارش بپردازد و اطمینان یابد که تصحیح اشتباه و عذرخواهیش مورد قبول واقع شده است و زمانی که موضوع دارای اهمیت است به اشخاص مورد انتقاد حق پاسخ به انتقاد را بدهد .

روزنامه نگاران طبق قوانین این اتحادیه موظفند:اطلاعات، عکسها و طرحهایشان را به شیوه قانونی و درست به دست آورند. انتخاب راه های دیگر تنها زمانی امکان دارد که ملاحظات و منافع عمومی در کار باشد . همچنین یک روزنامه نگار باید منابع اطلاعات محرمانه خود را محفوظ نگه دارد روزنامه نگاران در این کشور حق رشوه گرفتن ندارد و نباید انگیزه های دیگری بر کار حرفه ای شان تاثیر بگذارد .یک روزنامه نگارخود را در کتمان و تحریف حقایق مجاز نمی داند به این علت که در خدمت تبلیغ یا هر ملاخظه دیگری قرار گیرد .

روزنامه نگار منشا و محرک تبعیض بین گروه ها ،نژادها ، نسلها ، جنسیتها و آیین ها نمی شود . روزنامه نگار در حین ماموریت از اطلاعاتی که به دست می آورد قبل از استفاده همگانی استفاده شخصی نمی کند .

یک روزنامه نگار نباید از طریق اظهار نظر یا انتشار مطلبی موجب تبلیغ و تایید موضوع یا خدمتی تجاری شود تا بدان وسیله امکان مطرح شدن شخصی خود و یا موسسه ای را که برای آن کار می کند فراهم آورد .

برخی منابع برای نوشتن این مقاله :

- جزوه های درسی پروفسور کاظم معتمد نژاد در مقطع کارشناسی ارشد

- حقوق مطبوعات ،دکتر کاظم معتمد نژاد،دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها ، صفحات 187-190

- وب سایت شخصی مینو بدیعی ، روزنامه نگار

- قوانین و مقررات حرفه روزنامه نگاری در انگلستان، هند، نیجریه و پاکستان رسانه، جان مریل مترجم: اسدی طاری، محمد حسن، شماره 14

* بابک موحدی، کارشناس ارشد علوم ارتباطات

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.