24 مرداد 1391

بقا در فضای رسانه ای با نام مستعار- بخش دوم

چه زمانی مستعار نویسی به حاشیه رانده می شود

24 مرداد 1391

خبرنگاران ایران - سارا محسنی :نوشتن با نام مستعار موضوع جدیدی در دنیای نویسندگی و روزنامه نگاری نیست بلکه در طول دوران های مختلف دلایل مستعار نویسی کمی تفاوت پیدا کرده است به طوریکه در حال حاضر در رسانه های ایران با نام مستعار نوشتن هم در برخی از سایت های خبری ، هم وبلاگ ها و هم برخی روزنامه ها رو به افزایش است.

در بخش نخست گزارش مستعار نویسی برخی از روایت های روزنامه نگارانی که با نام های مستعار گزارش می نویسند نقل شد اما در این گزارش به این موضوع پرداخته می شود که در چه زمانی یک روزنامه نگار می تواند از نام مستعار استفاده کند و چه زمانی نباید از این نام استفاده کند؟ انگیزه های نوشتن با نام مستعار چیست و در دنیای روزنامه نگاری مدرن استفاده از نام مستعار چه جایگاهی دارد؟

چه انگیزه‌هایی موجب استفاده از نام مستعار می‌‌شوند؟

خبرنگارانی که گزارش نویسی های خود با نام مستعار را روایت می کردند بیشتر دلایل امنیتی را انگیزه روی آوردن خود به این روش عنوان کردند و برخی هم امرار معاش در رسانه هایی که خط و مشی آن ها را نمی پسندند دلیل این موضوع دانستند.

«مصطفی قوانلو قاجار» روزنامه نگار وکارشناس ارشد ارتباطات در گفت و گو با سایت خبرنگاران ایران هم در پاسخ به این پرسش و انگیزه های نوشتن با نام مستعار می گوید: «به طور معمول موضوعات سیاسی و امنیتی در این مسئله تاثیر گذار است. هنگامی که دریچه های اطلاع رسانی محدود شوند، اسم های مستعار بیشتر می شوند.»

او مصداق هایی در این زمینه هم عنوان می کند و می گوید:« اگر دقت کنید این موضوع را می توان از سرمقاله و یادداشت های سیاسی بدون نام در صفحات اول و دوم مطبوعات دید. هرچه تعداد این یادداشت های بی نام و بی هویت بیشتر می شود، بدین معنی است که نویسنده نمی خواهد اسم خود را اشکار کند. » قاجار در عین حال می گوید: «اما اگر روز نامه های پس از دوم خرداد ۱۳۷۶ را در نظر بگیرید می بینید که تعداد یادداشت ها و مقالات با نام سیاسی بسیار بیشتر است. حتی رقابتی بین نویسندگان در چاپ عکس پروفایلی نیز دیده می شود. »

او به یک جنبه دیگر استفاده از نام مستعار نیز اشاره می کند و می گوید:«یک جنبه استفاده از نام مستعار ستون های طنز است. به طور مثال همه می دانستند که پشت شخصیت پردازی شاغلام، ممدصادق مرحوم کیومرث صابری فومنی بود اما این نام ها و شخصیت ها در طول تاریخ طنز مطبوعاتی ماندگار شد. بنابراین گاهی نام های مستعار شخصیت های طنز هستند.»

طنز نویسی با نام مستعار

موضوع استفاده طنزنویسان از نام مستعار موضوع تازه ای نیست و به نظر می رسد سابقه طولانی دارد که شاید باز مهمترین دلیل آن ، امنیتی و سیاسی باشد. یعنی طنز نویسان از عواقب سیاسی و اجتماعی نوشته خود با انتخاب یک نام مستعار پرهیز می کردند.

طنز مطبوعاتی ایران در اواخر حکومت ناصرالدین شاه متولد شد .این طنزها، با لحنی بی‌سابقه به ظلم و جور حكام و بی‌نظمی و آشفتگی جامعه و خرافات و عقاید غلط توده مردم انتقاد می کردند. تندی این انتقادات چنان بود كه در صورت شناخته شدن نویسندگان آنها، جان آنها به خطر می‌افتاد بنابراین آنها به نام مستعار پناه آوردند که تا به امروز این موضوع همچنان رایج است.

از سوی دیگر در بسیاری از مواقع، استفاده از نام مستعار برای طنزنویسان، به توصیه یا تحمیل مدیران مطبوعات انجام می‌گیرد. گویا یكی از دلایلی كه مجلات فكاهی قبل از انقلاب و به‌خصوص روزنامه توفیق، بسیاری از نویسندگان از نام‌های مستعار استفاده می‌كرده‌اند این بوده است كه مطابق قانون مطبوعات آن زمان، در صورتی كه علیه نوشته‌ای شكایتی صورت می‌گرفت، چنانچه نام نویسنده آن مشهود می‌بود، نویسنده تحت تعقیب قضائی قرار می‌گرفت و در غیر این صورت مسئولیت آن نوشته بر عهده مدیر نشریه بود. در نظر گرفتن چنین مطلبی باعث می‌شد تا طنزنویسان به میل خود یا توصیه مدیران، نه‌فقط از نام مستعار استفاده كنند بلكه با تعدد نام‌های مستعار، از مشهور شدن یك نام مستعار جلوگیری كنند.

همچنین تکرار نام در برخی مجله های تخصصی طنز هم باعث شده بود تا نویسندگان محدود این نشریه ها از نام مستعار برای خود استفاده کنند.

وقتی نام مستعار به حاشیه می رود

رسانه های ایران هم اکنون در زمانی بسر می برند که بیشتر به خاطر محدودیت ها و فضای امنیتی، نوشتن با نام مستعار در آنها بسیار متداول شده است. نامی که شاید افراد محدودی بدانند پشت آن چه شخصیت واقعی ای قرار دارد.

از قوانلو قاجار می پرسم که به نظرش تا چه اندازه ای استفاده از نام مستعار می تواند توسط یک خبرنگار ادامه پیدا کند و او می گوید:«قاعدتا محدودیتی نباید باشد به این شکل که روزنامه ها موظف به استفاده یا عدم استفاده شوند. بهتر است شرایط و اوضاع تعیین کننده باشد. »

او این گفته خود را شرح می دهد :« بدین معنی که دولت ها زمینه های رشد و رونق مطبوعات را فراهم آورند، دریچه های اطلاع رسانی را باز کنند و آزادی مطبوعات را تقویت و تضمین کنند. در چنین شرایطی خود به خود نام مستعار به حاشیه می رود.»

اما گاهی نیز به نظر می رسد نباید از نام مستعار استفاده کرد. آن زمان چه شرایطی است؟ قاجار می گوید: « نام های مستعار برای نقد مناسب نیستند به طور مثال شما در بسیاری از مطبوعات جهان ستون نویسان مشهوری می بینید که با نام و شهرت خود نقد می کنند. منتقدان سینما هم همینطور.»

چه زمانی با نام مستعار نباید نوشت؟

این کارشناس ارشد ارتباطات می گوید:« بنابراین رواج یادداشت های منتقدانه بدون نام واقعی پدیده خوبی نیست. کسی که نقد شده این علامت سوال برایش ایجاد می شود که چه کسی مرا نقد کرده و چه انگیزه ای داشته است. در چنین شرایطی بهتر است که روزنامه ها نقدها را حتما با نام واقعی چاپ کنند.»

موضوع نقد کردن با نام مستعار که از نظر قوانلو قاجار درست نیست موضوعی است که «احمد صدری» جامعه شناس نیز چندی پیش در مقاله ای با عنوان «اسم حقیقی و اسم مستعار در ادبیات تبعید» به آن اشاره داشت و نقد خود را درباره این موضوع نوشت :« وقتی سایت های رسمی اجازه می دهند افرادی با نام های مستعار به افراد حقیقی هرگونه نقد و اعتراضی را بکنند و حتی به ترور شخصیت بپردازند سطح گفتمان در حوزه عمومی به هرزه درائی و اتهام زنی و تخریب شخصیت ها تنزل می کند و خشونت لفظی و بی ادبی بیش از این رواج میابد.»

او تاکید دارد که این سیاست باعث رواج ویروس سوء ظن به یکدیگر می شود. کسی که از سوی نویسنده ای با نام مستعار مورد انتقاد قرار می گیرد حکم کسی را پیدا می کنید که ناگهان در خیابان مورد تیرباران قرار گرفته است. نمی داند از کدام سو و از کدام ساختمان و از کدام طبقه به او سوء‌قصد شده است. احساس امنیت خود را از دست میدهد چون سلاحی به قدرت حریف پنهان در دستش نیست. نمیداند که‌ تیرانداز کیست و چه هدفی دارد؟ اصلاً‌ این یک نفر است یا چند نفر؟ آشنا است یا بیگانه؟ مبارزه نابرابر است چون یک طرف باید در برابر سخنانش مسئول باشد ولی طرف دیگر چنین محدودیتی ندارد. بعد این سوال پیش میاید که چه کسانی از دوست و دشمن این تیر انداز را تغذیه میکنند؟ در نتیجه وقتی فضای عمومی محل جولان این تک تیراندازان ناپیدا شد همه به هم بدبین می شوند و فضای گفتمان مفید از میان می رود.»

گسترش نام های مستعار در اینترنت و وبلاگ نویسی

در سال های اخیر و با گسترده شدن اینترنت در بین ایرانی ها ، انتخاب نام مستعار از ایمیل شخصی گرفته تا وبلاگ نویسی هم در این فضا بیش از گذشته خود را نشان می دهد.

اینترنت،به‌ عنوان یک رسانه مجازی در بسیاری مواقع حقیقت را پنهان می کند . در چنین‌ فضایی، استفاده از نام حقیقی، خود، یک‌ استعاره است.در فضای اینترنت در نخستین گام برای هویت یافتن باید یک آی دی داشت یک شناسه و بعد از آن همین شناسه هویت کاربر است نه نام حقیقی او. من با شناسه کاربری‌ام تعریف می‌شوم، صاحب‌ فضا می‌شوم، عضو می‌شوم، پیغام می‌فرستم، پیغام می‌گیرم و...بنابراین مسئله اینترنت،به‌ خاطر ساختار مجازی استثنایی‌اش،تا حدود زیادی تمایزها و تعاریف مربوط به عناوین‌ حقیقی و مجازی را به چالش کشیده است. «مسرت امیر ابراهیمی» ، استاد دانشگاه یوسی ال آمریکا و محقق در زمینه مسائل آن لاین در نشست مطالعات زنان انجمن جامعه شناسی که سایت کانون زنان ایرانی آن را منتشر کرده است به وبلاگ نویسی با نام مستعار اشاره می کند: «از سال ۲۰۰۱ که وبلاگ نویسی در ایران آغاز شده است تحقیقات من هم آغاز شد و تا جایی رسید که ده ساعت در روز وبلاگ می خواندم. در همین جریان مستعار نویسی برایم جذاب شد وبلاگ هایی که با اسامی غیر واقعی مطالب شان را منتشر می کردند .»

اما چرا مستعار نویسی در فضای مجازی ایران تا این اندازه رواج پیدا کرده است ؟ امیر ابراهیمی در پاسخ به این سوال می گوید :«وبلاگ نویسی و به طور کلی دنیای مجازی مطلقا گسسته از دنیای واقعی نیست و محیط اجتماعی کاملا بر نوشتار افراد تاثیر می گذارد و از آنجا که در وبلاگ نویسی غیبت فیزیکی وجود دارد، مستعار نویسی در فضایی که شرایط اجتماعی و فرهنگی پیچیده ای دارد می تواند تصویر واقعی تری از جامعه ارائه می دهد .»

او به تفاوت ظاهر و باطن هم در جامعه ایرانی اشاره می کند :«در جامعه ایران در سالهای اخیر تفاوت ظاهر و باطن بسیار بیشتر هم شده است یعنی آنچه در عرصه عمومی از خود نشان می دهیم با عرصه خصوصی مان فاصله زیادی دارد .در چنین فضای اجتماعی و فرهنگی زنان نمی دانند چگونه خود واقعی شان را نشان دهند آنها با بایدها و نبایدهای بسیاری درگیرند که موجب می شود هویت اصلی شان گم شود بنابراین با شروع وبلاگ نویسی زنان می توانند در قالب اسم مستعار به راحتی از خودشان و من بگویند .»

این سخنان در حالی معنای بیشتری می گیرد که دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها با هدف اصلی شناخت محتوای وبلاگهای سیاسی و اجتماعی و فرآیندهای حاكم بر آن در دوره ۶ ماهه پاییز و زمستان ۱۳۸۵ و مقایسه تطبیقی آن با تحقیق مشابه در دوره ۶ ماهه اول همان سال دست به یك بررسی و تحقیق در فضای وبلاگ نویسی كرده است.

بر این اساس افزایش مستعار نویسی در فضای وبلاگستان فارسی از جمله نتایج تخقیقات انجام شده روی صد وبلاگ است به طوریکه در دوره اول ۶ ماهه سال ۸۵ روند مستعار نویسی یا بدون نام اصلی نویسی در وبلاگهای فارسی در حال كاهش و كم شدن بود اما این فرآیند در ۶ ماهه دوم به طرز محسوسی تغییر كرده و تمایل وبلاگ نویسان برای ابراز هویت واقعی شان در مقایسه با دوره مورد بررسی گذشته كمتر شده است و از سوی دیگر رویكرد وبلاگ نویسان اصلاح طلب به وبلاگ نویسی با نام مستعار یا بدون ذكر نام ، یك روند مشهود و محسوس است.

به نظر می رسد بهره‌گیری از نام مستعار در رسانه های ایران به شکلی درآمده است که گاه فراتر از یک خواست شخصی است و می توان با یک دستورالعمل نانوشته از آن برای بقا در فضای رسانه ای نام برد حال می خواهد استفاده از نام مستعار در مطالب طنز، سیاسی ، اجتماعی، وبلاگ نویسی و .... باشد.

بخش نخست این گزارش را اینجا بخوانید :

روایت روزنامه نگارانی که با نام های مستعارمی نویسند

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • آفتهای روزنامه نگاری محلی و زن بودن

    5 آبان 1394

    خبرنگاران ایران -دلم می‌خواست بگویم باید از زن یا مرد بودن عبور کرد، ولی واقعیت جامعه ما چیز دیگری است و هنوز زن یا مرد بودن مهم است. گاهی فقط به خاطر زن بودن نادیده گرفته می‌شوی. در عرصه خبری هم همین‌گونه است گاهی به خاطر پوشش که مسئله‌ای کاملاً شخصی و خصوصی است، بین خبرنگاران تبعیض قائل می‌شوند؛ اما خب در عرصه رسانه همه مشکل‌دارند و نمی‌توان این نکته را هم نادیده گرفت. مشکلات اصلی برای همه یکسان است، نبود تشکیلات قوی صنفی برای مواقعی که با مشکل مواجه می‌شویم، معضل همیشگی نبود بیمه. اغلب صاحبان رسانه‌ها میل زیادی به بیمه کردن خبرنگارانشان ندارند، دستمزدهای کم در مقابل کار سخت خبر... ازجمله مشکلاتی است که همه ما با آن مواجه هستیم و زن و مرد هم نمی‌شناسد. گاهی بخاطر نوع پوشش و نداشتن چادر که موضوعی کاملا شخصی است. نسبت به من تبعیض قائل شده اند.مثلا در نشست خبری رییس جمهور که در دی ماه 93 به بوشهر آمده بودند، جای مرا با خانمی که چادر پوشیده بود عوض کردند . هرچند تیم حفاظت از من عذر خواهی کردند اما این نوع رفتار ها دردی عمیق به جای می گذارد.

  • ما می‌گفتیم «بزرگ دبیر»شما می‌گویید؛ «سردبیر»

    21 مهر 1394

    خبرنگاران ایران -نکته جالبی که در این کتاب دیدم واژه "بزرگ دبیر "بود. آیا می‌دانید این اصطلاح قدیم ندیم‌ها در برخی نشریات به‌جای عنوان سردبیر به‌کاربرده می‌شد.برگشتی‌ها هم هست، همان نشریاتی که به فروش نرسیده و بازگشت داده‌شده‌اند. صفحه بستن هم که کلی در روزنامه‌ها واژه متداولی هست در این لغت‌نامه دیده می‌شود: «آماده‌سازی صفحه به لحاظ فنی.»

    چه تصوری از وا‍ژه پاچلاقی دارید؟ اگر روزنامه‌نگارید فکر نمی‌کنم تصویرتان از این لغت چندان درست باشد اما اگر صفحه آرائید بیشتر به این لغت آشنایی دارید: «نامتقارن شدن یک ستون در صفحه یا خارج شدن فرم صفحه به دلیل وجود عکس و آگهی پاچلاقی نامیده می‌شود.» پوشش خبری که حسابی معروف است و برای اعزام یک خبرنگار برای منتشر کردن محتوای یک رویداد به کار می‌رود. پیش خبر و پی گیری خبر هم که خیلی معنایش معلوم است در این کتاب ذکرشده است.اگر واژه" تومنی نگار" را نشنیده‌اید هم بدانید که این لغت هم درگذشته‌ها در روزنامه‌نگاری رایج بوده و معنایش این بوده که خبرنگاری که فقط در ازای دریافت پول کار می‌کند. خبرنگاری که بر اساس تأمین منافع مالی خود و یا دریافت هدیه، حجم خبر را کم‌وزیاد می‌کند. همان‌ها که این روزها به رپرتا‍ژ-آگهی بگیر معروف‌اند. حاشیه و حاشیه‌نویسی هم حسابی در روزنامه‌ها کلمه معروفی است یعنی اتفاقات جالب یک خبر و مصاحبه. معمولاً خبرنگارانی که حاشیه را می‌بینند خبرنگاران بهتری در روزنامه‌ها هستند.

  • اجرای خودکار ویدئوها در فیس‌بوک؛ آیا اخلاق رسانه‌ای رعایت می شود

    24 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-به‌رغم منتقدانش اجرای خودکار ویدیو (اوتوپلَی) در شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت فراگیر شده است. توئیتر اخیراً اعلام کرده است که تمام ویدیوهایی که بر این شبکه اجتماعی بارگذاری می‌شوند، به زودی به صورت خودکار اجرا خواهند شد. این کار درپی اقدام فیس‌بوک صورت می‌گیرد که از دسامبر ۲۰۱۳ اوتوپلی را روی دسک‌تاپ و موبایل اعمال کرده است.اما درحالی‌که اوتوپلی ممکن است برای جلب نظر مخاطب و دیده‌شدن ویدیوها مناسب باشد، مسائلی را هم برای رسانه‌های خبری که گزارش‌های دارای محتوای تصویری ناراحت کننده منتشر می‌کنند، پیش آورده است. کالینز می گوید: «ما بازخورد فوری از کاربران دریافت کردیم. یکی از آنان می گفت چطور می توانم اوتوپلَی را غیرفعال کنم. من دیگر نمی خواهم این صحنه‌ها را ببینم. افراد دیگری ما را به دلیل نمایش این ویدیو به صورت اوتوپلی مورد انتقاد قرار دادند.» هرجا کاربران فیسبوک به یک خط وای فای وصل شوند ویدیوها خودبه خود اجرا می شوند، اگرچه آنان می توانند گزینه‌ی اوتوپلی را در تنظیمات اکانت خود غیرفعال کنند.

    کالینز اشاره کرد که «در طول یک یا دو ساعت بعد از قرار گرفتن این ویدیو در صفحه ی فیسبوک «ده‌ها» کامنت دریافت کردیم. همه ی این کامنت ها درباره‌ی اجرای خودکار این ویدیو نبودند.