8 مرداد 1391

رواج مستعار نویسی و شکل گیری هویتهای جدید در روزنامه نگاری ایران

روایت روزنامه نگارانی که با نام های مستعارمی نویسند

8 مرداد 1391

خبرنگاران ایران –سارا محسنی :خبرنگار است و نام های مستعارش فراوان. دیگری هم به چند اسم متفاوت می نویسد و آن یکی دیگر، تنها یک اسم مستعار دارد و از سالیان دور، هم با نام واقعی خود و هم این نام مستعار مطلب می نوشته است.

در سالهای اخیر استفاده از نام مستعار در بین خبرنگاران ایرانی بیش از گذشته شایع شده است. اگر در تحریریه های خبری به ویژه در رسانه های اصلاح طلب این پرسش را با خبرنگاران گروه های خبری مطرح کنیم که آیا تاکنون از نام مستعار استفاده کرده اید اغلب جواب مثبت می شنویم.

گاه شاهدیم نام مستعار یک شخص، چنان مکرر استفاده می‌شود که اسم حقیقی او را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. بسیاری از نویسندگان، با نام مستعار خود مشهور می‌شوند و بسیاری نیز با همین نام مستعار در دل تاریخ به ثبت می‌رسند. برخی نویسندگان نام‌های مستعار متعددی دارند و به اقتضای زمان و مکان، از یکی از این اسامی استفاده می‌کنند، برخی نیز در طول فعالیت حرفه‌ای‌شان به تدریج نام‌های مستعار جدیدی را جایگزین نام‌های قبلی می‌کنند.

دهخدا در «چرند و پرند»، دخو نام داشت. «محمد مسعود» با نام مستعار «م . م دهاتی » می نوشت. «رحمان هاتفی» در نوشته های نشریه حزبی اش «حیدر مهرگان» نام داشت. فهرست روزنامه نگارانی که با اسم مستعار از گذشته دور تا کنون می نوشته اند بلند بالاست اما در سال های اخیر بیشتر خبرنگاران داخل ایران به دلیل امنیتی و گاه حرفه ای نام مستعار را برای خود انتخاب کرده اند.

با چند نفر از خبرنگارانی که یک یا چند نام مستعار دارند به گفت و گو نشستیم و آنها روایت این روزهای خود پشت نام های مستعار را نقل کردند.

هویت خبری و حرفه ای ام را پنهان کرده ام

روزنامه نگاری که بیش از ده سال سابقه فعالیت رسانه ای دارد و بعد از انتخابات سال ۸۸ مجبور به انتخاب نام مستعار برای خود شده از چرایی استفاده از نام مستعار می گوید: «من درست بعد از انتخابات سال ۸۸ ریاست جمهوری و بعد از اینکه دیگر به دلایل مختلف نتوانستم در روزنامه های رسمی کار کنم با سایت های مختلف خبری شروع به همکاری کردم ابتدا گزارش هایی برای رسانه های خبری می نوشتم که بیشترشان حول محور اعتراضات بعد از انتخابات بود و طبیعی بود همه آنها را یا بدون نام و یا با نام مستعار منتشر می کردم. در آن وقت هدفم به عنوان روزنامه نگاری که داخل کشور بود تنها کمک به اطلاع رسانی درباره وضعیت بحرانی کشورم بود یعنی فقط به عنوان یک وظیفه به این کار نگاه می کردم .»

اما این خبرنگار بعد از پایان اعتراض ها باز با نام مستعار نوشت: «بعد از پایان گرفتن شلوغی ها با توجه به سانسورهای گسترده در مطبوعات کشور و دیگر مشکلات تصمیم گرفتم که فعلا در روزنامه ای کار نکنم، تصمیمی که تا الان هم ادامه یافته اما طبیعی بود که نمی خواستم کار روزنامه نگاری را رها کنم و با توجه به علاقه ای که به این کار دارم تصمیم گرفتم در یکی از سایت های خبری که بیشتر به جریان سبز تمایل داشت به صورت ثابت مطلب بنویسم که در آنجا یک نام مستعار برای خود برگزیدم و مطالبم را در قالب آن اسم منتشر کردم. دلیل اصلی این کار این بود که این سایت در زمره سایت های مخالف دولت قرار داشت و انتشار مطالبم با نام خودم موجب دستگیری و بازداشتم می شد بنابراین این نام مستعار فقط کمک می کرد که بتوانم به کارم ادامه دهم و با نهادهای امنیتی و حکومتی مواجه نشوم از سوی دیگر دلم هم نمی خواست مطالبم بدون نام منتشر شوند چون به هر حال خوانندگان آن سایت مرتب با قلم و مطالب من روبرو بودند و بعد از مدتی می توانستند همان نام مستعار را نیز بشناسند.»

این روزنامه نگار که مدتهاست پنهان در نام مستعارش مطلب می نویسد دلیل انتخاب نام مستعار در این سایت های خبری را بیشتر تشریح می کند و می گوید :« یعنی بالاخره بعد از تداوم در نوشتن، من هم برای خودم در قالب اسم جدید هویتی پیدا می کردم هر چند جز چند همکار نزدیکم در سایت نمی دانستند که پشت این نام مستعار چه کسی پنهان شده است. به جز این مورد، همیشه احساس کرده ام مطالبی که بدون نام منتشر می شوند بدون هویت هستند و مخاطب را چندان جذب نمی کنند همیشه مطالبی که نام دارند انگار معتبرترند. چه بهتر که این نام واقعی باشد اما ما چاره ای نداریم پس از نام مستعار استفاده می کنم.»

از او می پرسم چه حسی داری وقتی نامت را با یک نام مستعار در مطلبت جایگزین می کنی؟ که می گوید:« برای یک روزنامه نگار شاید هیچ چیز دردناکتر از این نباشد که با اسم خودش مطالبی را که از دل و جان می نویسد منتشر نکند . حتی در این مدت من با سایت هایی همکاری داشتم که مطالب شان عمدتا ضدیتی هم با حکومت نداشت اما چون در چارچوب کامل خط قرمزهای این حکومت نبود باز هم مجبور بودم با اسم مستعار مطالبم را منتشر کنم . این برای یک روزنامه نگار چندان جالب نیست به ویژه که مجبورم همه جا تظاهر کنم که اصلا فعالیت خبری ندارم غافل از آنکه در چند سال اخیر شاید بیش از همه عمرم مطلب نوشته ام اما با نامی جز اسم واقعی ام و این یعنی پنهان کردن بخشی از هویت خبری و حرفه ای ام.»

با نام مستعار خبرنگار ماندم اما از مشکلات امنیتی هم فرار کردم

این روزنامه نگار از روزی می گوید که می تواند نام واقعی خود را اعلام کند :«همیشه به این امید زندگی می کنم که در شرایط باز و فضای آزاد بتوانم با اسم خودم دوباره بنویسم و حداقل به همکارانم بگویم که نام مستعاری که در آن روزها می دیدید من بودم هر چند نمی توانم به همه مخاطبان مطالبم این موضوع را اعلام کنم . مستعار نویسی برای من استفاده از نامی بوده که به من اجازه داده همچنان فعالیت و حرفه دلخواهم را ادامه دهم و در عین حال از مشکلات امنیتی در امان باشم .»

او با وجود تجربه زیاد در روزنامه نگاری اما تا پیش از جریانات سال ۸۸ ، نام مستعاری نداشته است:« همیشه در روزنامه ها با نام واقعی ام مطالبم را منتشر می کردم راستش را بخواهید اصلا فکر نمی کردم روزی مجبور به این کار شوم یعنی می خواهم بگویم هر گز شرایط کاری حال حاضرم را پیش بینی نمی کردم اینکه مجبور شوم در کشورم مخفیانه کار کنم .گاهی اوقات احساس می کنم ازاین همه کار پنهانی و پنهان شدن پشت نام مستعار خسته می شوم به خصوص وقتی با اسم خودت کار نمی کنی بازخورد کافی هم از مطالبت نمی گیری اما چاره دیگری نمی بینم برای ما روزنامه نگاران مستقل که همچنان به حرفه مان علاقه مندیم مثل این است که راه دیگری نمانده است .»

بهترین گزارش هایم را با نام مستعار منتشر کردم

با خبرنگار دیگری در این باره به گفت و گو می نشینم تا روایت او را هم بدانم. او نیز در سه سال اخیر به قول خودش ده ها نام مستعار داشته و مرتب هم آنها را تغییر داده است. این خبرنگار که سابقه بازداشت نیز داشته است از نام های مستعار خود می گوید: « نخستین نام مستعاری که انتخاب کردم بلافاصله بعد از انتخابات نبود چرا که هنوز فضا مانند این روزها نشده بود و حتی من با خیلی افراد با اسم خودم تماس می گرفتم و مصاحبه می کردم اما بعد از مدتی همان سایتی که روزی قانونی بود فیلتر و از نظر حکومت ضد نظام بشد بنابراین مجبور شدم با نام مستعار کارم را ادامه دهم. »

او این روایت را ادامه می دهد تا به دوران بازداشت خود می رسد :«من روزنامه نگارم و با مخفی کار کردن و نوشتن با نام مستعار و پنهان کاری تا پیش از انتخابات سال 88 کاری نداشتم ، بنابراین نمی دانستم احتیاط های امنیتی چیست. همین که نام مستعار داشتم گویا برایم کافی بود اما وقتی بازداشت شدم و روز نخست بازداشت، بازجو نام مستعارم را گفت عرق سردی روی پیشانی ام نشست و مرتب در ذهن خودم مرور می کردم چطور به این نام رسیده اند اما بعد از آزادی جریان فرق کرد.»

این روزنامه نگار ادامه می دهد: « بعد از آزادی انگار آب دیده تر شدم و چون واقعا دوست داشتم و دوست دارم که فعالیت خبری ام را ادامه دهم یاد گرفتم چگونه از نام مستعار استفاده کنم و گرفتار هم نشوم.»او ترجیح می دهد که کمتر از روش های استفاده از نام مستعارش بگوید تا به قول خودش این روشها همچنان برایش حفظ شوند اما استفاده از نام های متعدد و اسامی عام تنها چند مورد از شیوه هایی است که او از آنها برای نوشتن مطالبش استفاده می کند.

اما او هم از این شیوه کارکردن کاملا راضی نیست :« من دیده ام که برخی دوستان و یا حتی نویسندگان یک نام مستعار دارند و آن نام مستعار به آنها هویت می دهد و هویت جدید آنها با این نام مستعار شکل می گیرد اما من فکر می کنم به بهای نوشتن و روزنامه نگار ماندن هویت اصلی خودم را بین ده ها نام مستعار جا گذاشته ام و این تعدد نام های مستعار هویت جدیدی برای من ایجاد نکرده است و تنها کارکرد آن حفظ امنیت من بوده است. با آنکه موضوع مهمی هست اما استفاده مکرر از نام مستعار از نظر روحی واقعا آزار دهنده هست.» او در این باره مثالی می زند و می گوید: « در سال های اخیر، تنها چند بار با نام اصلی ام برای یک سایت مطلب نوشته ام و هر بار چنان از دیدن نامم ذوق زده شده ام که گفتنی نیست . تلخ است، تلخ تلخ اما روزنامه نگار باقی ماندم و بهترین کارهایم و کارهایی که به آنها افتخار می کنم را با نام مستعار منتشر کردم. »

نام مستعارم برای امرار معاش است

علاوه بر اینها تجربه های متفاوت تری نیز بین روزنامه نگاران برای انتخاب نام مستعار وجود دارد. روزنامه نگار دیگری که با او گفت و گو کردم یکی از تجربه های خود برای انتخاب نام مستعار را خجالت کشیدن از افشای نام خود در رسانه ای که دوست ندارد عنوان می کند: «بارها شده است که به خاطر مشکلات مالی مجبور شده ام به رسانه های نه چندان حرفه ای مطلب بدهم اما دلم نمی خواست همکاران و دوستانم بفهمند که با آن رسانه کار می کنم بنابراین با اسم مستعار گزارش می نوشتم.»

او ادامه می دهد: «البته قبول دارم که به دلیل بی علاقگی ام به کار در آن رسانه و استفاده از نام مستعار خیلی اوقات گزارش هایم کیفیت لازم را نداشتند اما من تنها به عنوان یک محل درآمد به این موضوع نگاه می کردم چون آن رسانه خیلی خوب پول می داد و حق التحریرهایش هم معمولا سر وقت بود.»

این روزنامه نگار که هم اکنون در یکی از روزنامه های کشور مشغول فعالیت است اضافه می کند: «من وارد مسائل سیاسی نمی شدم چون خط مشی سیاسی آن مجله با خط فکری من متفاوت بود بنابراین گزارش های اجتماعی می نوشتم تا عذاب وجدان هم نداشته باشم و وارد دعواهای سیاسی آنها نشده باشم .»

او حس خود را از مستعار نویسی اینگونه بیان می کند:«حس خاصی نداشتم. فقط دلم نمی خواست دوستانم بدانند که با آن رسانه که کاملا غیرحرفه ای بود و با مواضع فکری ام نمی خواند کار کنم .البته چند نفر از دوستان خیلی نزدیکم اطلاع داشتند. من با حقوق ۵۰۰ هزار تومان در ماه واقعا نمی توانم زندگی کنم و گاهی مجبور می شوم در روزنامه ها و مجلاتی که دوست ندارم مطلب بنویسم و چون دوست ندارم هویت اصلی ام را فاش کنم از نام مستعار استفاده می کنم .»

تصویری واقعی تر با نام مستعار

اینها تنها روایت چند تن از روزنامه نگارانی است که اکنون با نام مستعار می نویسند، آنها هر یک بنا به دلیلی گاه برای ماندن در حرفه شان و گاه برای کسب در آمد نام اصلی خود را پنهان می کنند اما این همه ماجرا نیست و هنوز روایتهای ناگفته زیادی در این باره وجود دارد .گاهی روزنامه نگاران به خاطر سانسور شدید به مستعار نویسی روی می آورند و گاه به دلایلی کاملا متفاوت با نام مستعار می نویسند .یکی از روزنامه نگاران می گوید گاه مجبورم به خاطر کثرت مطالب تکراری ام از نام مستعار استفاده کنم . یعنی زمانی که من به عنوان یک روزنامه‌نگار، موظف باشم هر روز صفحه‌ای یا ستونی را با مطالب تولیدی‌ام پر کنم، طبیعی است که پس از مدتی گرفتار معضل «تکرار» خواهم شد. برای یک روزنامه‌نگار، به لحاظ اعتبار حرفه‌ای، هیچ چیز بدتر از تکراری شدن نوشته‌هایش نیست و آن‌گاه مجبور خواهد بود با تقسیم نوشته‌هایش به درجه یک و درجه۲، نوشته‌های درجه ۲ را تحت نام دیگری به چاپ برساند. شاید هم گاهی با پنهان کردن خودمان پشت یک نام ساختگی بهتر می توانیم حرفهایمان را بزنیم . گاهی هم مستعار نویسی برای تخریب افرد و گروهها استفاده می شود.

اما سوال اصلی اینجاست دلایل افزایش مستعار نویسی در ایران کدامیک از این دلایل می تواند باشد ؟ آیا یکی از دلایل رواج آن این نیست که روزنامه نگاری ، دنیای مجازی و وب سایتهای یک جامعه از دنیای واقعی آن جدا نیست و بازتاب دهنده شرایط واقعی آن جامعه اند . جامعه ای که در لایه های مختلف از پنهان کاری ، تفاوت ظاهر و باطن ،بایدها و نبایدها، تفاوت درحوزه عمومی و خصوصی قرار دارد آیا روزنامه نگارانش را به جهتی سوق نمی دهد که هویت اصلی شان را پنهان کنند ؟ ،شاید در کشوری با چنین شرایط اجتماعی و فرهنگی پیچیده ای روزنامه نگارانش بتوانند پشت نام مستعار تصویری تا حدودی واقعی تر از جامعه شان ارائه دهند؟»

بخش دوم این گزارش را اینجا بخوانید :

چه زمانی مستعار نویسی به حاشیه رانده می شود

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.