26 تیر 1391

تاثیرحمایتهای مالی دولت بر ساختار و محتوای مطبوعات

روزنامه نگاری مستقل ایران در حصار حمایتهای دولتی

26 تیر 1391

خبرنگاران ایران -حمایتهای دولتی مانع رشد روزنامه های مستقل در ایران شده است و روزنامه نگاران با گرایش های مختلف فکری معتقدند سیاستهای حمایتی کنونی دولت از روزنامه ها نیاز به بازنگری دارند.

این بخشی از نتایج پژوهشی است که در سال 90به منظور بررسی تاثیر حمایتهای دولتی بر محتوای مطبوعات ایران توسط مهردادعلمداری انجام شده است .این تحقیق بر مبنای آنکه بخش مهمی از حیات اقتصادی روزنامه ها در ایران به حمایتها و یارانه های دولتی وابسته است طراحی و هدف آن سنجش نظر روزنامه نگاران درباره این حمایتها بوده است .

در این تحقیق پژوهشگر با روزنامه نگاران شاغل در روزنامه های معروف به طیف اصولگرا ،اصلاح طلب و میانه رو ( در این تحقیق گروه آخر روزنامه نگاران حرفه ای نیز خوانده شده اند و استادان روزنامه نگاری هستند) مصاحبه و دیدگاه آنان در این باره مورد سنجش و بررسی قرار گرفت .

بر اساس یافته های این پژوهش مشخص شد که روزنامه نگاران اصولگرا با اصل کمک های دولت به روزنامه ها موافق اما خواهان انجام اصلاحاتی در آن هستند .اما روزنامه نگاران حرفه ای که در این تحقیق استادان روزنامه نگاری هستند انتقادات جدی تری را متوجه این کمک ها می کنند و می گویند این حمایتها موجب شده که روزنامه های مستقل در ایران رشد نکنند اما با توجه به مشکلات اقتصادی روزنامه ها و شرایط خاص کشور حذف یکباره این کمک ها مخاطره آمیز به نظر می رسد .روزنامه نگاران منتقد اما در این باره نظر دیگری را اعلام کرده و گفتند سیستم فعلی در جهت تضعیف روزنامه های مستقل و تقویت روزنامه های موافق و هم سو با دولت پی ریزی شده و حذف آن بهتر است هر چند این گروه هم تاکید کرده اند که حذف کامل این حمایتها در شرایط فعلی امکان پذیر نیست .

شیوه های حمایت دولت از روزنامه ها

در ایران حیات روزنامه ها با دریافت مجوز و تایید انتشار آن از سوی دولت آغاز می شود .اعطای امتیاز به ویژه در مورد روزنامه ها بسیار سختگرانه است و در دوره های مختلف نیز روش های گوناگونی در مورد نحوه اعطای امتیاز و مدت زمانی که متقاضی باید در انتظار بماند اعمال شده است . هیات نظارت بر مطبوعات که وظیفه صدور امتیاز مطبوعات بر عهده آن است همواره دولت و نمایندگانش حضور دارند .بدون حمایتهای اولیه دولتی در ایران انتشار یک نشریه بسیار مشکل و حتی تا حدودی غیر ممکن است .

اما این تنها وابستگی مطبوعات به دولت نیست و پس از دریافت مجوز هم کمک های دولت به نشریات برای بقای آنها نقش مهمی ایفا می کند و کارشناسان معتقدند اقتصاد رسانه ها در ایران کاملا به حمایتهای دولتی وابسته است .

معتمد نژاد ، استاد روزنامه نگاری درباره اقتصاد رسانه ها در ایران می گوید :«اقتصاد روزنامه ها و سایر وسایل ارتباط جمعی به سه عنصر تیراژ، انتشار آگهی ها و برخورداری از کمک های دولت وابسته است .» اختصاص یارانه از قدیمی ترین و یکی از نخستین اشکال حمایت دولت ایران از روزنامه ها است که سالهاست به روزنامه های دارای مجوز در ایران تعلق می گیرد .در ابتدا این کار از طریق اختصاص کاغذ با قیمت یارانه ای انجام می شد ، اما در چند سال اخیر و از آنجا که وزارت ارشاد به این نتیجه رسیده است که بسیاری از مدیران مسوول به دلایل مختلفی از جمله دیر رسیدن کاغذ سهمیه ای یا مرغوب نبودن کیفیت آن ، به فروش آن و تهیه کاغذ از بازار آزاد می پردازند،ترجیح داده تا اختلاف قیمت کاغذ یارانه ای و آزاد را به مدیران مسوول بپردازد.

شیوه دیگر حمایت دولت از مطبوعات و به ویژه روزنامه ها، دادن آگهی دولتی به مطبوعات است که از طریق اداره تمرکز توزیع آگهی های دولتی در وزارت فرهنگ و ارشاد انجام می شود .از آنجا که اقتصاد ایران در سالهای گذشته به شدت وابسته به دولت است و بیش از 70 درصد شرکتها و سازمانها درکشور دولتی اند بیش از 90 در صد اگهی های مطبوعاتی هم دولتی اند .(کیهان ،مهر 89)

اشتراک روزنامه ها توسط دستگاه ها دولتی،هدیه به خبرنگاران ،سفرهای رایگان با مخارج سازمان های دولتی و ...ازدیگر کمک های دولت به مطبوعات تلقی می شوند .

دریافت کمک از دولت و امکان حفظ بی طرفی روزنامه ها

یکی از سوالاتی که پژوهشگر در این تحقیق خود سعی کرده است به آن پاسخ دهد این است که آیا ممکن است روزنامه ای از دولت کمک مالی دریافت کند اما در عین حال در سیاستهای خبری خود اصل استقلال و بی طرفی را حفظ کند ؟

نتایج این پژوهش حاکی از آن است که حفظ استقلال و دریافت کمک های مالی از سوی دولت بسیار مشکل و در مواردی نشدنی است :« حمایت و پشتیبانی از سوی گروه های تجاری و بازار آزاد (طبق نظریه هرمن و چامسکی )و از سوی دولت ( نظریه هژمونی گرامشی ) در هر صورت وابستگی به دولت را به دنبال دارد.

دیدگاه روزنامه نگاران

وقتی در این پژوهش از روزنامه نگاران اصولگرا درباره استقلال مطبوعات و تاثیر کمک های دولتی بر آن سوال شد . آنها پاسخ دادند : که در مواردی کمک های دولتی در کاهش استقلال مطبوعات اثر گذار است اما حفظ این استقلال در مقابل دیگر مشکلات روزنامه نگاران از اهمیت کمتری برخوردار است . آنها تاثیرقدرت های بیگانه را بسیار مهم تر از این مساله قلمداد کردند. اما روزنامه نگاران حرفه ای یا میانه رو در این باره گفتند:دریافت حمایت از دولت و حفظ استقلال بسیار مشکل است و باید این وابستگی تحت نظارت و کنترل قرار گیرد چرا که از نظر آنان استقلال امری نسبی است که در هیچ دوره ای و به ویژه در کشورهای در حال توسعه هرگز محقق نشده است .

اما به اعتقاد روزنامه نگاران منتقد حفظ استقلال با دریافت کمک و حمایت اساسا منافات دارد، چرا که دولت در برابر هر کمکی ما به ازای آن را خواهد خواست . این روزنامه نگاران استقلال اقتصادی را پیش شرط استقلال واقعی روزنامه ها قلمداد می کنند .

همچنین وقتی از هر سه گروه روزنامه نگار درباره هدف دولت در پرداخت تسهیلات ویژه به خبرنگاران سوال شد هر سه گروه اعلام کردند که این کار با چشمداشت و تاثیر گذاری بر لحن و محتوای خبرها انجام می گیرد .اصولگرها در این باره معتقدند که خبرنگاران باید به وظیفه خود عمل کنند و تحت تاثیر این اقدامات قرار نگیرند . میانه روها معتقدند که وضع اقتصادی بد خبرنگاران و دستمزد پایین آنان امکان سو استفاده را در این زمینه بیشتر می کند و منتقدان نیز هدف مستقیم ارائه این تسهیلات و هدایا را تاثیر گذاری بر جهت گیری و لحن خبرها ارزیابی می کنند و معتقدند تا زمانی که روزنامه ها قدرت اقتصادی نداشته باشند،خبرنگاران ضعیف هم پیدا می شوند که به روابط عمومی دولتها تبدیل شوند .

آیا دولت از مطبوعات می گذرد ؟

وقتی هم از روزنامه نگاران مورد تحقیق پرسیده شد که آیا با حذف یارانه ها و خصوصی سازی رسانه ها موافقند هر گروه پاسخ متفاوتی دادند. روزنامه نگاران اصولگرا گفتند که حذف یارانه ها برای مطبوعات مخاطره آمیز است و آنها نخواهند توانست روی پای خود بایستند. در نتیجه این خطر وجود دارد که مطبوعات به سوی روزنامه نگاری زرد و ابتذال یا وابستگی جناحی و حزبی بروند . روزنامه نگاران میانه رو هم اعلام کردند که با حذف یارانه ها مخالفند و آن را در شرایط کنونی امکان پذیر نمی دانند . عمده ترین دلایل آنان برای این پاسخ شرایط خاص کشور ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه عنوان شد که در آنها نهادهای فرهنگی برای رشد و بالندگی به حمایت دولت نیاز دارند .آنها شرایط را برای خصوصی ساری کامل مطبوعات مناسب نمی دانستند .

اما از نظر روزنامه نگاران منتقد در شرایطی که یارانه ها ناعادلانه تقسیم می شوند ، حذف آن ها یک ضرورت است .آن ها به خصوصی سازی در دیگر عرصه ها هم اشاره کرده و می گویند :چرا مطبوعات بایداز این روند مجزا شوند .

به اعتقاد آنها در صورت حذف یارانه ها تنها روزنامه هایی می توانند روی پای خود بایستند که متناسب با نیازهای جامعه رفتار می کنند و بقیه هم یا مجبورند مشی خود را تغییر دهند یا از صحنه رقابت حذف خواهند شد هر چند با این همه تاکید می کنند این چشم انداز در ایران وجود ندارد و دولت از هر چه هم بگذرد از روزنامه ها نمی گذرد.

سایر نتایج این پژوهش نیز حاکی از آن بود که هر سه گروه معتقد بودند که سیاستهای کنونی دولت نسبت به روزنامه ها باید بازنگری شود،آنها همچنین در کمک مستقیم دولت به رسانه ها نیز تا حدودی موافق هم بودند و گفتند که کمک های مستقیم به روزنامه نگاران را مفید نمی دانند.

بر اساس نتایج این تحقیق و بر اساس نظریه هژمونی،مشخص شد که قدرت حاکم در کشور تلاش دارد تا از رسانه ها به عنوان ابزاری برای اعمال کنترل و نظارت اجتماعی استفاده کند و کمک های دولتی در این راستا منجر به آن شده که روزنامه های مستقل در ایران رشد کافی نداشته باشند .

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.