6 خرداد 1391

اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری ازمرامنامه تا اجرا

6 خرداد 1391

خبرنگاران ایران –بابک موحدی :آیا آنچه مرامنامه های اصول اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری خوانده می شوند ضمانت اجرایی هم دارند ؟ این آیین نامه ها و مرامنامه ها چه اصول و موازینی را برای رعایت کردن به روزنامه نگاران پیشنهاد می دهند؟ آیا توافق کلی برای رعایت این قواعد وجود دارد یا تنها اصولی اند که هر جامعه و کشوری بر اساس مقتضیاتش برای روزنامه نگارانش تعیین می کند؟ آیا این فقط روزنامه نگاران هستند که ملزم اند اصولی را رعایت کنند یا کارفرمایان نیز وظایفی در قبال روزنامه نگاران دارند ؟

توافق بر اصول جهانی اخلاق حرفه ای

برخی از کلمات و عبارات و مفاهیم برای بیشتر روزنامه نگاران در همه جای دنیا پذیرفته شده اند و یا دست کم درباره رعایت آنها توافق ضمنی وجود دارد . واژه هایی مانند انصاف ، رعایت حریم خصوصی افراد، دروغ نگفتن ، حقیقت یاب بودن و ...مفاهیمی هستند که طرف توافق بیشتر روزنامه نگاران و مردم هستند . در واقع دربسیاری از آیین نامه ها ی اصول اخلاقی هم ، گزارش واقعیت وظیفه اصلی روزنامه نگار تعریف شده است .

شاید وجود همین واژه ها و مفاهیم مشترک و توافق بر سر اجرای آنها به عنوان اصول جهانی و پذیرفته از سوی همگان موجب شده که اغلب کشورها آیین نامه رفتاری روزنامه نگاران خود را از یکدیگر اقتباس کنند .اغلب کشورهای اروپایی ، آمریکای شمالی،ونزوئلا ،مصر ،کره جنوبی ،جامائیکا ، مالی دارای چنین آیین نامه هایی هستند . در انگلیس بیش از 350 سازمان حرفه ای هر کدام آئین نامه رفتاری جداگانه ای دارند . با این همه تفاوت این آیین نامه ها چه در این کشور و چه در نقاط دیگر دنیا چندان چشم گیر نیست و حتی تفاوت قابل ملاحظه ای بین آیین نامه رفتاری خبرنگاران در مطبوعات و کسانی که دررادیو و تلویزیون کار می کنند وجود ندارد و آنها بی نهایت به یکدیگر شبیه اند . به همین خاطر است که این آیین نامه ها در کشورهای مختلف دنیا معمولا اصول مشابهی را سرلوحه خود قرار داده اند .مثلا بیشتر آیین نامه های اخلاقی روزنامه نگاری در دنیا برملا کردن مسائل خصوصی یا شنود مکالمه تلفنی اشخاص را امری غیرقانونی می شمارند . نمونه نقض این موضوع در سال گذشته میلادی رخ داد که به رسوایی عجیب رسانه ای در انگلیس و تعطیلی یک رسانه منجر شد . در یازده ژوئیه ، نخست وزیر سابق انگلیس ،گوردن براون، روزنامه نگاران سراسر گروه رسانه ای نیوز اینترنشنالِ روبرت مرداک را به تلاشی بیش از ده سال برای دسترسی غیر قانونی به اطلاعات خصوصی وی از طریق تلفن همراهش و مدارک مالی اش متهم کرد. و در روز یکشنبه 17 ژوئیه ، ربکا بروکس ، مدیر عامل سابق نیوز اینترنشنال دستگیر شد و دوازده ساعت مورد بازجویی قرار گرفت. از 23 ژوئیه به این سو ، شش خبرنگار در رابطه با رسوایی شنودهای تلفنی دستگیر شده اند. حتی یکی از آنها حقوق-بگیر رسمی گروه نیوز کُرپُریشن هم نبود. آگاهی عموم ، هم برای توجیه رفتار هایی چون پاک کردن پیام ها موثر واقع نشد . در واقع بعد از این جریانات خیلی از شرکت های مخابراتی سیاست های دسترسی داده هایشان را جهت تأمین امنیت بیشتر مشتریان شان تغییر دادند.

روزنامه نگاران هر روز با مسائل اخلاقی متفاوتی مواجه می شوند. عده ای در این بین تلاش می کنند تا به بعضی اقدامات شان در ردای جستجو برای آگاهی عموم مشروعیت ببخشند، ولی گاهی انتخابی که تطابق کمتری با اصول اخلاقی دارد تغییرات چشمگیری در سیاست ها و نیز ریاست ها پدید می آورد. و حتی گاهی انتخابی که کمتر اخلاقی است اعتماد عمومی را به همان روزنامه سست می کند. نیوز آو دی ورلد دیگر چاپ نمی شود. طرح بیشتر آیین نامه های اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری در دنیا بر مبنای رعایت حقوق خوانندگان است، تا آنها بتوانند بر مبنای اطلاعاتی که به دست می آورند به تصمیم گیری دست بزنند .

رعایت اخلاق حرفه ای درباره منابع خبری یعنی افرادی که خبرنگار اطلاعات خود را از آنها کسب می کند و همچنین رعایت موازین اخلاقی در گزارشهای تحقیقی و فاش نکردن نام افراد در زمان تحقیق از دیگر اصول مشترک آیین نامه های اخلاق حرفه ای در دنیاست.برخی آیین نامه ها با صراحت بر حفظ هویت اطلاع دهنده ( منابع خبری ) تاکید دارند در برخی موارد روزنامه نگار به خاطر حفظ نکردن هویت منبع اطلاعات حتی از سوی دادگاه به زندان محکوم شده است .

تقریبا در بیشتر مرام نامه های اخلاقی حرفه روزنامه نگاری تاکید شده که گزارشگر حق تهدید و آزار شخص یا اشخاص و حق ورود به حریم شخصی آنها را ندارد برخی از کارشناسان این بند را حتی فصل مشترک همه آیین نامه های اخلاقی روزنامه نگاری در دنیا بر شمرده اند .

مرامنامه های اخلاقی و حمایت از روزنامه نگاران

خیلی از روزنامه نگاران این پرسش را می پرسند ؟ آیا من هر کاری که روزنامه ام میخواهد باید انجام دهم ؟آیا مرام نامه های اخلاقی در زمان هایی که روزنامه نگاران به خطر می افتند از آنها دفاع می کنند آیا اخلاق مداری فقط مخصوص روزنامه نگارست و نه کارفرمایش ؟اینها سولاتی است که در برخی از آیین نامه های اخلاقی در سراسر دنیا مسکوت مانده اند و گاه به آنها جواب داده شده است .

در بیشتر موارد آیین نامه های رفتاری روزنامه نگاران در دنیا به طور بدیهی بر این مبنا قرارگرفته اند که افراد جامعه را حمایت کنند و نه روزنامه نگاران را .البته در کشورهایی که قانون مطبوعات ضعف بیشتری دارند آیین نامه های رفتاری برای ایجاد همبستگی و دلگرمی روزنامه نگاران بیشتر این اصول و قواعد را به کار بسته اند .برای مثال در آیین نامه رفتاری جامعه روزنامه نگاران در کشور ونزوئلاعباراتی وجود دارد که روزنامه نگاران را ملزم می کند که از همکارن خود حمایت کنند به ویژه هنگامی که سازمانهای حقوقی در مورد روزنامه نگاران مرتکب بی عدالتی های آشکار میشوند. در آیین نامه های اخلاقی روزنامه نگاران در کشورهایی که قوانین شان از روزنامه نگاران به خوبی حمایت می کند عباراتی از این دست کمتر دیده می شود، هر چند سرقت ادبی و حمایت از حقوق مولف در همه این ایین نامه ها دیده می شود.

آیین نامه های اخلاق حرفه ای معمولا نقش کمرنگ قوانین را جبران می کنند تا جایی که به طور معنا دار در کشور هایی که قانون کمتر از روزنامه نگار حمایت می کند این آیین نامه ها هستند که اصول سفت و سختتری را برای حمایت از روزنامه نگار ارائه می دهند .

نسخه های اخلاقی تا چه حد راهگشا هستند ؟

چند سال قبل در روزنامه نیویورک تایمز حادثه ای رخ داد که موجب شد بسیاری از روزنامه نگاران آمریکایی از خود بپرسند تا چه حد نسخه ها و آیین نامه های اخلاق حرفه ای راهگشایند؟ آیا اخلاق اصولا یک حوزه فردی نیست که هیچ نسخه و آیین نامه ای نمی تواند آن را مدیریت کند در آن زمان خیلی ها می خواستند بدانند که آیین نامه های اخلاقی از کاغذ تا اجرا چقدر به یکدیگر نزدیکند ؟ و آیا آنچه موسوم به اخلاق حرفه ای است تضمین هایی برای اجرا هم دارد ؟

ماجرا از این قرار بود که جیسن بلر،عضو 27 ساله تحریریه روزنامه مطرح نیویورک تایمز با وجود دهها مرامنامه و متن اخلاقی در نوشتن گزارشهایش دست به تحریف و جعل های گسترده زده بود .او خبرها و گزارشهایی را برای این روزنامه معروف نوشته بود که وجود خارجی نداشتند او حتی به منابعی در گزارشهایش استناد کرده بود که یا نبودند یا اگر هم بودند حرفهای مورد استناد بلر را بر زبان نیاورده بودند .اما از آنجا که ماه زیر ابر نمی ماند ، روزهای بلر هم در ماه مه سال 2003 تیر و تار شد و او یک روزنامه معتبر را تا حدود زیادی زیر سوال برد و سپس استعفا داد و رفت . این هنجارشکنی او در روزنامه ای رخ داده بود که هفت جایزه پولیتزر را به طور همزمان در سال قبل از این واقعه شکار کرده بود.بعد از این ماجرا بحران مشروعیت چنان نیویورک تایمز را تحت فشار قرار داد که این روزنامه مجبور شد یک گروه هشت نفره از کار کشته ترین گزارشگران خود را مامور بررسی این ماجرا کند که چطور این خبرنگار توانسته تا این حد اعتماد ها را جلب کند و سپس این گونه غیر حرفه ای بنویسد .

این در حالی است که اولین قانون روزنامه نگاری انجمن آمریکایی سردبیران روزنامه ها به عنوان نخستین قانون رسانه ای در سال 1923 به تصویب رسیده است.پس حالا این پرسش قوی تر از قبل مطرح می شود وقتی چنین ماجرایی می تواند در نیویورک تایمز رخ دهد چه تضمینی وجود دارد که ماجرایی مشابه در دیگر رسانه ها با وجود مرام نامه های اخلاقی یا بدون آن رخ ندهد ؟

یونس شکرخواه در مقاله ای با عنوان اخلاق حرفه ای ، یک بستر و یک جهان رویا به این پرسش این گونه پاسخ می دهد :«به گمان من آنچه در جهان رسانه ای از آن تحت عنوان رمزهای اخلاقی یا اخلاق نامه یاد می شود، می تواند راه گشا باشد. اما واقعیت امر آن است که" اخلاقیات تجویزی" یا" نسخه ای " از نظر انطباق دادن آنها با کارهای جاری روزنامه نگاری، هر روزنامه نگاری را حتی اگر حرفه ای باشد دچار مشکل می کند .یک بار در کلاس خبر نویسی ، عکس معروف شلیک رئیس پلیس سایگون به سر یک شهروند ویتنامی را روی تابلو چسباندم و از دانشجویان خواستم درباره اش نظر بدهند . یکی از آنها به جای اظهار نظر گفت :استاد بهتر نبود این عکاس با دوربین خودش می کوبید روی دست این ضارب تا طرف کشته نشود . بچه ها خندیدند اما او واقعا خواسته و ناخواسته بر یک نکته محوری در حوزه اخلاقیات حرفه ای دست گذاشته بود .در پاسخ به این سوال شاید باید گفت بدون هیچ دخالتی فقط عکاسی کن !اماشاید هم پاسخ این باشد دیگری را نجات بده و عکاسی نکن !»

شکرخواه در ادامه این بحث با اشاره یه اینکه نسخه های تجویزی بیشتر به کار روزنامه نگاران جوان می آیند تا حرفه ای ها می نویسد :«روزنامه نگاران جوان فکر می کنند پاسخ همه پرسشها در همین مرامنامه های اخلاقی نهفته است اما واقعیت این است که مقولات اخلاقی ، بسیار پیچیده اند و ممکن است مرامنامه های مورد بحث حتی مفید هم باشند،اما خود مقوله اخلاق پیچیده تر از آن است که بتوان با تکیه به این نوع متون کاملا اخلاق گرا شد .مگر غیر از این است که همه مرامنامه ها بر حفظ حریم شخصی افراد آن هم همزمان با حفظ شان و شئون آنها تاکید می ورزند اما چرا در عمل شاهد عکسهایی هستیم که از پنهان ترین زوایای زندگی افراد گرفته می شود .آیا لنزهای پرقدرت عامل این اتفاق هستند یا فتوژورنالیستهایی که نمی توانند بین غلبه علائق مخاطبان و حقوق سوژه ها توازن برقرار کنند ؟»

برخی دیگر اصول حرفه ای روزنامه نگاری را در تضاد با رعایت اخلاق می دانند و می گویند ذات این حرفه گاه مانع رعایت اخلاق مداری می شود و صدها نوشته روی کاغذ هم کاری را برای اجرای اخلاقیات پیش نمی برد در این باره به عنوان نمونه می توان به اصل تازگی و سرعت در ارائه اخبار توجه کرد خیلی ها می دانند که هر سرعتی در بطن خود می تواند دقت را به مخاطره بیاندازد و به عکس هر مکثی برای تایید خبر و جزییات آن به تازگی خبر لطمه بزند حالا در این موارد چه باید کرد و چه کسی تعیین می کند که برای حرفه ای ماندن چه باید کرد و چگونه عمل کرد ؟

شکلی که رسانه‌های خبری جدید باید با آن دست و پنجه نرم کنند آن است که با چنین سرعت انتشار چگونه می‌توان جلوی این گونه اشتباه‌ها را گرفت؟ خبرنگاران که مدام در حال به روز کردن اخبار هستند در واقع به وب‌سایت‌های خبری فرمی وبلاگ‌ گونه داده‌اند که اخبار فوری، تازه‌ترین‌ها و بازی‌های ورزشی را ثانیه به ثانیه به روز می‌کنند. هنگامی فردی با این سرعت کار می‌کند، باید پذیرفت که احتمال بروز خطا در روند کار وی نیز بالا می‌رود. از غلط دیکته گرفته تا اشتباه آماری همه و همه در روند انتشار خبر به این سرعت امری غیرقابل پیشگیری است. اما پرسشی که مطرح می‌شود آن است که آیا می‌توان اخبار پراشتباه منتشر کرد و پس از انتشار آن را تصحیح کرد و هیچ اثری از اشتباه اولیه باقی نگذاشت؟ آن گاه تکلیف خبر چاپ‌نشدنی چیست؟

مثال آشکار این مورد را بی بی سی می دانندکه عملا معتقد است درستی نباید فدای سرعت شود و این نکته را به روزنامه نگاران خود بارها گوشزد کرده است .

آیا اخلاقیات نیاز به آموزش و مرامنامه دارد ؟

اما ضمانت اجرایی مرامنامه های اخلاقی را بالاخره چه کسی مشخص می کند ؟آیا وقتی صحبت از مقوله پیچیده ای چون اخلاق حرفه ای می شود پاسخ مشخصی به این سوال می توان داد ؟

یونس شکرخواه با اشاره به پیچیده بودن این مقوله به توجه هر چه بیشتر به این آیین نامه ها و ساده نویسی این متون تاکید می کند:«پاسخ اخلاق و اخلاقیات حرفه ای را الزما نمی توان از درون تحریریه ها یا فقط مدارس روزنامه نگاری بیرون کشید .اما مقولات اخلاقی، مقولاتی کاملا فردی هستد و چون مرامنامه ها و مقرارت اخلاقی درباره رسانه ها مثل مرامنامه های دیگر عمدتا به موارد بحث برانگیز اشاره می کنند و در عین حال برای جلوگیری از طولانی نشدن دست به کلی نویسی می زنند دشواری برای درک این متون سخت تر می شود، در عین حال این متون به خاطر همین کلی گویی ها قابل انطباق کامل با شرایط حرفه ای و کاری نیستند و بنابراین نمی توانند همه موقعیتها و شرایط احتمالی را که طی کار پیش می آیند پیش بینی کنند.»

پرسشی که این جا مطرح می‌شود آن است که می‌توان خط کشی اخلاقی خاصی تعریف کنیم که بتوانیم در آینده به تمام رسانه‌های خبری تعمیم دهیم؟ یا آینده‌نگری به ما می‌گوید که در آینده هنجارهای گوناگونی برای شرایط گوناگون تعریف خواهیم کرد که اخلاق در رسانه هم با وجود آن‌ها تغییر خواهد کرد؟ اخلاق جنبه‌های بسیار گسترده‌ای دارد و شفاف سازی تمام زاویه‌ها و جزییات آن در آیین نامه های اخلاقی بسیار دشوار است . هیچ آیین نامه و مرامنامه ای نمی تواند یک شکل دارای استاندارد اخلاقی را ارائه دهد. شاید به همین خاطر است که از نوشته تا عمل در اجرای آیین نامه های اخلاقی گاه فاصله زیادی به وجود می آید اما آنچه مسلم است ساده کردن هر چه بیشتر این متون و خواندن متنهای مختلف در این زمینه می تواند به هر چه آشنا تر شدن روزنامه نگاران با این اصول تقریبا پذیرفته شده جهانی و اجرا و نهادیه کردن آن در اذهان آنان یاری رساند .

منابع مورد استفاده :

www.journalism.indiana.edu/ethics

سایت مرکز اخلاق روزنامه نگاری

http://ethics.journalism.wisc.edu/

- فصلنامه رسانه ( اخلاق رسانه ای )،شماره 2 تابستان 85،فصنامه مطالعاتی و تحقیقاتی وسایل ارتباط جمعی

- اخلاق حرفه ای ، یک بستر و یک جهان رویا ، یونس شکرخواه ،فصلنامه رسانه ، اخلاق رسانه ای

- مسائل اخلاقی و آیین رفتاری در رابطه با حرفه روزنامه نگاری و رسانه ها ، دکتر علی محمدی فصلنامه رسانه ، اخلاق رسانه ای.

برای اطلاعات بیشتر درباره این موضوع به گزارش زیر مراجعه کنید:

برگی نانوشته در تاریخ مطبوعات ایران http://khabarnegaran.info/article.p...

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail
  • برگ‌های مطایبه‌آمیز از تاریخچه ممیزی در روزنامه‌نگاری فارسی

    9 آذر 1394

    خبرنگاران ایران - سعید رازی دوست:اگرچه ممیزی یا سانسور امری است که اعمال آن با طنز، شوخی و مطایبه فاصلهء بسیاری دارد، بررسی خاطره‌های مطبوعاتی نشان می‌دهد در تاریخچه‌ی ممیزی در ایران، برگ‌هایی که خواندن‌شان امروز لبخند بر صورت می‌نشاند یا موجب خنده می‌شود، کم نیست؛ هرچند می‌توان در پس خنده‌های امروزین، بر رنجی که متحملان ممیزی کشیده‌اند گریست.سیدفرید قاسمی از نادر پژوهشگران تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانی، در یکی از جلدهای مجموعهء «صدخاطره از صد رویداد» به نقل خاطره‌هایی می‌پردازد که گهگاه برای مخاطب امروزی خنده‌دار به‌نظر می‌رسد. قصهء تلخ سانسور و ترس، از دیرباز تا فرداها، هرگز از لبخند و تلخند خالی نبوده است و نخواهد بود.

  • خبرنگاران زن و تحصیلکرده ها به شبکه‌های اجتماعی علاقه بیشتری دارند

    20 مهر 1394

    این روزها استفاده از شبکه‌های اجتماعی هر روز در بین خبرنگاران رواج بیشتری پیدا می‌کند اما همه خبرنگاران نسبت به استفاده از این شبکه‌ها نظر مشابهی ندارند، برخی معتقدند استفاده از این شبکه‌ها فایده ای ندارد و اساساً نسبت به آن‌ها نظر مثبتی ندارند. برخی از آن‌ها معتقدند استفاده از این شبکه‌ها برای شهرت شان خوب است و این طور مردم بیشتر با مطالب و تولیدات آن‌ها آشنا می‌شوند.

  • نیوشا،عکاسِ خودآموخته‌ای که جهانی شد

    16 شهریور 1394

    خبرنگاران ایران-نیوشا توکلیان خود را خیلی احساساتی و عاطفی می‌داند: «اگر چیزی قلبم را به درد بیاورد به دنبالش می‌روم تا روایت و قصه آن را بیرون بکشم، حتی اگر الزاماً در اطراف خودم و در حیطه تجربیات زندگی‌ام نباشد.» سال گذشته هم خبرساز شد به خاطر جایزه‌ای که پس داد و از قبولش سرباز زد، جایزه پنجاه‌هزار یورویی بنیاد «فتوژورنالیسم کارمینیک». به خاطر اینکه فکر می‌کرد با پذیرفتن این جایزه اجازه خواهد داد در اثرش دخل و تصرف شود. او به خاطر استقلال حرفه‌ای‌اش از این جایزه گذشت.