1 خرداد 1391

برگی نانوشته در تاریخ مطبوعات ایران

منشور اخلاقی روزنامه نگاری

1 خرداد 1391

خبرنگاران ایران –سارا محسنی :می خواهد نامش منشور، آئین نامه یا مرام نامه اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری باشد. هنوز برگی از آن در تاریخ مطبوعات کشور ثبت نشده است. چرکنویس های بسیاری از آن موجود است اما هیچگاه این چرکنویس ها ، پاکنویس نهایی نشدند و می توان ایران را جزو معدود کشورهایی نامید که فاقد منشور اخلاقی خبرنگاری است.

می خواهد نامش منشور، آئین نامه یا مرام نامه اخلاقی باشد. الجزایر، ایتالیا، ارمنستان، آذربایجان، بوسنی، مولداوی، مالت، ترکیه، فرانسه، آمریکا و خیلی کشورهای دیگر یک نسخه از آن را دارند اما روزنامه نگاران ایرانی آن را ندارند. حتی فراتر از این برخی از سازمان های بین المللی خبرنگاری و همچنین فرهنگی منشورهایی را در این زمینه تدوین کرده اند.

منشور اخلاقی خبرنگاری، هم وظایف اخلاقی یک خبرنگار را در کار رسانه ای اش توضیح می دهد و هم حقوق او را. به خبرنگار می گوید اخلاق حرفه ای در موقعیت های مختلف چیست اما در عین حال در این منشور اخلاقی حقوق خبرنگار توسط سازمان هایی که او با آنها در ارتباط است هم محترم شمرده شود و هم توسط رسانه ای که در آن فعالیت می کند .

منشور اخلاقی رسانه ها در ایران؛ متن نوشته نشده

با جست و جوی تاریخ مطبوعات و رسانه های کشور متنی که نشان دهنده منشور یا آئین نامه اخلاقی برای رسانه های ایران باشد پیدا نمی شود. البته متن های نوشته شده بسیاری وجود دارد اما منشوری اخلاقی که مورد قبول رسانه ها و فراگیر باشد یافت نمی شود.

در عین حال مهمترین تلاشی که برای نوشته شدن متنی جامع برای منشور اخلاقی رسانه ها انجام شد به دوران فعالیت انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران برمی گردد جائیکه پیش نویسی از این منشور تهیه شد اما عمر فعالیت این انجمن قد نداد تا آن را عمومی کند.

از سوی دیگر در سال 1385، دکتر «کاظم معتمد نژاد» پيش‌نويس ميثاق اصول اخلاقي حرفه‌ي روزنامه‌نگاري را منتشر کرد که در آن هم به وظایف و هم به حقوق روزنامه نگاران اشاره شده بود. میثاق نامه ای که متن بسیار کاملی داشت اما از سرنوشت آن خبری در دسترس نیست و در بایگانی ها در حال خاک خوردن است. شاید نوشتن و تنطیم منشوری اخلاقی چند روز یا چند ساعت بیشتر زمان نیاز نداشته باشد اما چیزی که بسیاری از کارشناسان رسانه به آن تاکید دارند ضمانت اجرایی چنین منشورهایی است به طوریکه آنها معتقدند تنها یک اتحادیه صنفی قوی و مدرن می تواند ضامن اجرایی آن باشد.

از سوی دیگر با فقدان چنین نهادی و تعطیل شدن فعالیت انجمن صنفی روزنامه نگاران خود رسانه ها و روزنامه های کشور نیز فاقد چنین منشوری هستند.

«مصطفی قوانلو قاجار» روزنامه نگار وکارشناس ارشد ارتباطات در گفت و گو با «خبرنگاران ایران» در این زمینه می گوید: «متاسفانه در بیشتر رسانه های داخلی منشور اخلاقی وجود ندارد اگر چه ممکن است در برخی رسانه ها پوستر چیزی شبیه به منشور اخلاقی را هم روی دیوار تحریریه نصب کرده باشند اما منشوری که توسط یک رسانه و مخصوص به خودش تهیه و تدارک دیده باشند کمتر وجود دارد.»

موضوعی که «محمد رضا نسب عبداللهی» خبرنگار شیرازی و مسئول سایت نیوزبان هم در گفتگو با ما به آن اشاره دارد:« در رسانه‌هایی که تاکنون کار کرده‌ام، منشور اخلاقی یا چیزی شبیه به این اساسا وجود نداشته است. حتی موارد عمده‌ای هم وجود داشت که خلاف اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری عمل می‌شد.»

او به ضرورت وجود چنین منشوری تاکید دارد و می گوید: « وجود چنین منشوری در هر رسانه‌ای الزامی است تا رسانه با پایبندی به این اصول اخلاقی در حرفه روزنامه‌نگاری، هم مسئولیت‌پذیری‌اش بیشتر شود و هم به دام رفتارهای ضد اخلاق حرفه‌ای نیفتد.»

قاجار از سوی دیگر منشور اخلاقی را اینگونه تعریف می کند:«مهمترین نکته در مورد منشور اخلاقی نوشتن یک سری شعار اخلاقی نیست بلکه نوشتن ملاحظاتی است که هر رسانه ممکن است با آن روبه رو باشد. » این روزنامه نگار مثالی در حوزه مطبوعات کودک می زند و می گوید:« اگر رسانه ای به طور معمول با کودکان سروکار دارد حتما باید یکی از سرفصل های منشور اخلاقی اش تعامل با کودکان باشد. اینکه آیا اجازه دارد با آنها مصاحبه کند؟ آیا اجازه والدین لازم است و نظایر اینها. بنابراین منشور اخلاقی هر رسانه باید براساس مقتضیات آن رسانه تهیه و تدوین شود.»

او اجرایی شدن هر منشور اخلاقی را بسیار مهم می داند:« هرچند منشور الزام معینی ندارد اما در هر رسانه باید نهاد یا فردی به کنترل مرتب اجرای منشور اخلاقی بپردازند و در صورت لزوم با کسانی که منشور را زیر پا می گذارند برخورد کنند. »

قاجار معتقد است که نحوه برخورد البته متفاوت با شان هر رسانه است اما هر منشوری باید به نحوی به تحریریه یادآوری شود و منشور به وجدان بیدار رسانه تبدیل شود که هر کسی در برابر آن خود را مسئول بداند و هر کسی در صورت عدول از آن خود را سرزنش و خطای خود را تصحییح کند.

روزنامه همشهری؛ بدون منشور اخلاقی با کمیته انظباطی

روزنامه «همشهری» با سابقه 20 سال انتشار از روزنامه هایی است که چنین منشوری را ندارد. یکی از اعضای تحریریه این روزنامه که خواست نامش در این گزارش عنوان نشود می گوید: «زماني قرار بود منشوری اخلاقي در موسسه همشهري تدوين شود كه در حد حرف باقي ماند.»

او در عین حال به کمیته انظباطی این روزنامه اشاره می کند و ادامه می دهد: «این کمیته به تخلفات كاركنان موسسه همشهري اعم از خبرنگاران يا كاركنان ساير بخش هاي همشهري رسيدگي مي كند.»

این خبرنگار برای روشن تر شدن فعالیت این کمیته مثالی را عنوان می کند: «مثلا اگر تخلفي توسط يكي از كاركنان همشهري صورت گرفته باشد مدير مستقيم آن شخص نمي تواند اقدام به اخراج يا هر گونه اقدام تنبيهي كند بلكه بايد از كميته انضباطي درخواست اين كار را داشته باشد. نتيجه اين كه كميته انضباطي نسبت به تشكيل جلسه اي اقدام مي كند و با توجه به آيين نامه اي كه در اين رابطه در همشهري وجود دارد مطابق قانون به تخلف مربوطه رسيدگي مي کند.»

گرچه در روزنامه همشهری منشور اخلاقی ای نوشته نشده است اما این روزنامه تنها روزنامه در کشور است که دارای انجمن صنفی کارکنان موسسه همشهری است.

«انجمن صنفي كاركنان موسسه همشهري » با راي مستقيم كاركنان همشهري و باحضور نماينده وزارت كار انتخاب مي شوند .

خبرنگار قدیمی همشهری درباره این انجمن توضیح می دهد :«يكي از فعالیت های این انجمن، معرفی دو نماينده از كاركنان همشهري در كميته انضباطي است. كميته انضباطي همشهري شامل دو نماينده كار كنان و دو نماينده مديريت است كه همه با راي مستقيم كاركنان انتخاب مي شوند. يعني مديران همشهري نماينده هاي مديران و كاركنان نيز نماينده هاي كاركنان را انتخاب مي كنند و يك نفر هم كه به طور مستقيم از طرف مدير عامل درجلسه ها حضور پيدا مي كند. »

او به نکته ای درباره کمیته انضباطی این انجمن اشاره می کند و می گوید: « نكته مهم درباره كميته انضباطي كه البته تصريح خود قانون كار است به اين موضوع بر مي گردد كه در مواردي مثل اخراج و احكام انضباطي سخت بايد حتما امضاي يكي از دو نماينده كاركنان وجود داشته باشد. يعني اگر ي كسي را كميته انضباطي اخراج كرد و هيچ كدام از دو نماينده كاركنان حكم اخراج را امضا نكردند آن شخص مي تواند از طريق دادگاه هاي كار حكم بازگشت به كار بگيرد و همه حقوق و مزاياي خود را هم به طور كامل در مدتي كه درهمشهري نبوده است را دريافت كند.»

روزنامه ایران؛ بدون منشور اخلاقی و با باند بازی های دولتی

از سوی دیگر روزنامه دولت یعنی روزنامه ایران هم با وجود سابقه زیاد انتشار فاقد چنین منشور اخلاقی است و با تغییر هر دولت و حتی مدیری تقریبا بسیاری از اعضای تحریریه آن هم دچار تغییر می شود. یکی از اعضای موسسه فرهنگی – مطبوعاتی ایران در گفت و گو با «خبرنگاران ایران» وقتی در مقابل این پرسش قرار می گیرد که آیا روزنامه ایران منشور اخلاقی دارد می گوید: «این روزنامه منشوری ندارد.» او معتقد است که وقتي مديران اين روزنامه براساس منافع شخصي و با لابي هاي غيراخلاقي به مديريت اين روزنامه برگزيده مي شوند چه منشوري بايد باخود بياورند؟ در روزنامه ايران جز دزدي، خيانت، دروغ گويي و دروغ نويسي و برده داري هيچ چيزي نيست.

این خبرنگار که خواست نامش عنوان نشود می گوید: «مديران مي آيند و جيب هاي خود را پرمي كنند و روزنامه نگاران آزاده و منتقد را منزوي نگه مي دارند يا از روزنامه مي رانند و هركه نخواهد برود او را تبعيد يا با كارهاي خاصي شكنجه مي كنند و برايشان پرونده مي سازند.»

او سپس تاکید می کند که در اين روزنامه شرح وظايف را مدیرمسئول و تعدادي از افرا دوروبرش تعيين مي كنند و منشوري وجود ندارد.

روزنامه ای که منشور اخلاقی دارد

اما در بررسی های صورت گرفته ما روزنامه اصولگرای «هفت صبح» که وابستگی هایی هم به برخی از اعضای دولت ایران دارد برای خود منشوری هفت ماده ای را تدوین کرده است و حتی آن را بر خروجی سایت روزنامه اش گذاشته است.

در این منشور وظایف یک خبرنگار برای کارکردن در این روزنامه تشریح شده است اما درباره حق و حقوق خبرنگار این رسانه ماده و اصل شفافی وجود ندارد. در اصل دوم این منشور با عنوان « حق روزنامه نگار» به طور شفاف چیزی عنوان نشده و تنها آمده است: « حق روزنامه‌نگار برای خودداری از کار برخلاف اعتقاد شخصی و همچنین حق شرکت در روند تصمیم‌گیری در رسانه‌ای که برای آن کار می ‌کند ، محفوظ است. روزنامه نگار می تواند از افشای منبع اطلاعات خودداری کند، مگر در مواردی که حسب نص صریح قانون و دستور مقام قضایی معرفی منبع ضروری شود . »

از یکی از خبرنگاران این روزنامه که به تازگی از فعالیت در این رسانه انصراف داده است درباره این منشور می پرسم و او بیشتر اصول هفت گانه این منشور را نمادین و ظاهری می داند که به آن عمل نمی شود و کلی است. این خبرنگار توضیح می دهد: « در یکی از اصول این منشور آمده است که روزنامه‌نگار در انتقال اطلاعات سهیم است و از این رو نه تنها در برابر کسانی که رسانه‌ها را کنترل می‌کنند، بلکه نهایتاً در برابر مردم (به طور عام و مخاطبان به طور خاص ) باید پاسخگو باشد. مسؤولیت اجتماعی روزنامه‌نگار« هفت صبح »؛ وی را مکلف می‌سازد که تحت هر شرایطی همسو با وجدان اخلاقی خود عمل کرده و اصل انصاف را به عنوان یکی از اصول اولیه این حرفه در فرآیند تولید خبر رعایت کند .»

سپس اضافه می کند: « جملات زیبایی در این منشور آمده است اما در نهایت تنها جملات زیبایی است که کاربردی ندارد و اصلا حالت اجرایی و اصولی و حتی منشوری هم ندارد.»

منشور اخلاقی رسانه ها در دنیا

علاوه بر اینکه بسیاری از کشورهای دنیا منشورهای اخلاقی جداگانه ای برای خود در حرفه خبرنگاری دارند اما چند منشور بین المللی از همه معروف تر هستند.

در سال 1971 شش اتحادیه روزنامه نگاران از کشور های عضو جامعه اروپا در مونیخ اعلامیه ای را در مورد وظایف و حقوق روزنامه نگاران به تصویب رساندند که به منشور اخلاقی مونیخ معروف شد.

در این منشور وظایف خبرنگاران و حقوق آنها برشمرده شده است. در بخشی از وظایف خبرنگاران در این منشور به رعایت حقیقت ، به قیمت تمام عواقب محتمل برای شخص روزنامه نگار ، دفاع از آزادی اطلاعات ، آزادی تفسیر و انتقاد؛ انتشار خبر تنها از منابع موثق ؛ دخل و تصرف نکردن و تغییر ندادن متون و اسناد؛ استفاده نکردن از روش های غیر عادلانه برای کسب اطلاعات ؛ الزام به رعایت حریم اختصاصی اشخاص؛ اصلاح آن دست اطلاعاتی که نادرستی شان اثبات شده است؛ اهتمام در حفظ رازداری حرفه ای و اجتناب از افشای منابع اطلاعاتی که محرمانه بدست آمده اند؛ منع خویش از سرقت ادبی ، افترا ، هتک حرمت ، اتهامات بی اساس و نیز امتیازاتی که به ازای انتشار یا پنهان سازی اطلاعات دریافت کند اشاره شده است.

اما از سوی دیگر به حقوق خبرنگاران در این منشور تاکید فراوان شده است چنانچه در بخشی از این منشور درباره حقوق روزنامه نگاران آمده است که روزنامه نگاران طالب دسترسی آزادانه به تمامی منابع اطلاعات و حق پرسش آزادانه از تمامی وقایع و حقایقی هستند که حوزه عمومی را تحت تأثیر قرار می دهد.محرمانه بودن مسائل عمومی و یا خصوصی نمی تواند تحت هیچ شرایطی در تضاد با پرسشگری روزنامه نگاران قرارگیرد مگر پیرو موارد استثناء خاصی که با ادلّه کاملا روشن تبیین شده باشند.

یکی از بندهای مهم این بخش به تحریریه روزنامه اشاره دارد و اینکه تمام افراد هیات تحریریه باید در جریان تمام تصمیمات مهمی باشند که به ذات، نظام شرکت خبری مربوطه را تحت الشعاع قرار می دهد.

در این بند و بند بعدی تاکید می کند که هیئت تحریریه باید پیش از هر تصمیم قطعی مرتبط با ترکیب مناصب تحریریه مورد شور قرار گیرد: که این شامل استخدام ، عزل ، انتقال و ارتقاء یک روزنامه نگار می شود. در بند آخر این منشور آمده است با نظر به نقش و مسئولیت یک روزنامه نگار، وی نه تنها حق آنرا دارد که از مزایای میثاق جمعی بهره مند شود بلکه حق دارد که از قرار دادی شخصی که ضامن امنیت جسمانی و روحی او، و نیز درآمدی که متناسب با رسالت اجتماعی وی و متضمن استقلال مادی اش باشد، بهره مند شود. از دیگر نمونه های منشور اخلاقی منشور دیگری است که در جامعه عرب در سال 1977 تهیه و تدوین شد. این منشور قواعدی را برای روزنامه نگاران عرب تدوین کرده است.

از سوی دیگر در همان سال یونسکو در شهر اوتاوای کانادا کنفرانسی را برگزار کرد که خروجی آن ده سال بعد یعنی در سال 1988 با نام منشور بین المللی اخلاق روزنامه نگاری به تصویب رسید.

حق مردم در دستیابی به اطلاعات حقیقی و آزادی ارائه نظرات خود از طریق رسانه ها، دادن تصویر عینی و بدون تحریف از وقایع و حوادث، مسئولیت اجتماعی و اخلاقی روزنامه نگار در برابر مردم، شرافت حرفه ای و خودداری از کار خلاف اعتقاد شخصی، افشا نکردن منبع و حق شرکت در روند تصمیم گیری در رسانه ای که برای آن کار می کند، احترام به حریم خصوصی افراد و تعهد اخلاقی نسبت به ارزش های انسانی و پرهیز از هر نوع توجیه و یا تحریک به جنگ و تجاوز، ازجمله اصول مورد توجه این منشور است.

منشورهای چند روزه برای مقاصد خاص

دولت ها، به ویژه دولت های غیر دمکراتیک می توانند روی اخلاق روزنامه نگاری تاثیر بگذارد چرا که قدرت و پول در چنگ آنهاست. آنها می توانند با تسهیلاتی که به شکل یارانه توزیع می کنند در سرنوشت روزنامه ها و روزنامه نگاران تاثیر گذار باشند. این دولت ها حتی با به دادگاه کشاندن روزنامه نگاران و حتی به زندان افکندن آنها می توانند منشورهای اخلاقی حاکم برمطبوعات را از خود متاثر کنند و منشورهای اخلاقی چند روزه برای رسانه ها تدوین کنند.

به طور مثال چند ماه پیش از انتخابات نهمین دوره مجلس ایران از سوی ستاد انتخابات کشور منشوری با عنوان منشوراخلاقی انتخابات برای رسانه های کشور منتشر شد که آنها را ملزم به رعایت این منشور می کرد. به طور مثال در بخش هایی از این منشور از رسانه ها خواسته شده بود تا به آموزش، رشد و آگاهي عمومي در زمينه انتخابات و تشويق مردم به مشاركت حداكثري در انتخابات اهتمام ورزند.

همچنین در این منشور از رسانه ها خواسته شده بود تا به گزارش ها و آمار مجريان و دست اندركاران برگزاري انتخابات اعتماد کنند و از هر گونه استناد به گزارش ها و القائات آنچه در این متن مرتبط با بيگانگان و معاندان نظام اسلامي می خواند پرهیز کنند.

به نظر می رسد پایبندی به معیارهای اخلاقی روزنامه‌نگاری، تضمین‌کننده رفتار حرفه‌ای یک رسانه است. هر قدر رسانه تلاش کند تا در چارچوب این اصول اخلاقی رفتار کند، به همان اندازه به سمت «حرفه‌ای شدن» گام بر می‌دارد. شماری از رسانه‌ها نیز که برایشان «اخلاق روزنامه‌نگاری» مهم نیست، هم از معیارهای حرفه‌ای به شدت فاصله می‌گیرند و هم در جذب مخاطب و ایجاد اعتماد با سد بزرگی روبرو می‌شوند.

  • Version imprimable de cet article Version imprimable
  • envoyer l'article par mail envoyer par mail

1 پيام

پاسخ به اين مقاله

  • از گشت ارشاد تا تبلیغات زیاد یک روزنامه دولتی و نبود نشریات محافظه کار

    23 آبان 1394

    خبرنگاران ایران- آنچه نمایشگاه مطبوعات امسال را از سالهای گذشته متمایز می‌کند، انصراف تعدادی از مطبوعات و خبرگزاری‌های جناح راست یا مخالف دولت است که پیش از برگزاری نمایشگاه مطبوعات اعلام کردند در آن حضور نخواهند یافت. وقتی در نمایشگاه مطبوعات امسال راه می‌روی خیلی زود نبود این نشریات را متوجه می‌شوی، خیلی‌ها معتقدند این رسانه‌ها و خبرنگارانشان وابسته به نهادهای امنیتی ایران هستند. آنها معمولاً با حضور در نمایشگاه و برگزاری نشستهای انتقادی و شعارهایی علیه دولت و یا در سال های ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد علیه آنچه" فتنه گران "می‌خوانند، فضایی متفاوت را در نمایشگاه به وجود می‌آوردند، فضایی رادیکال که معمولاً به ایجاد تنش بین گروه‌ها و رسانه های منتقد آنان نیز منجر می‌شد.

  • یک بررسی آماری: ایرانی‌ها از کجا خبر می‌گیرند

    11 آبان 1394

    خبرنگاران ایران-با همه‌گیر شدن اینترنت و مخصوصا اینترنت‌های همراه در ایران، دسترسی به منابع خبری آن‌لاین برای گرفتن اطلاعات سریع‌تر شده و آنها در صدر منابع خبری آن دسته از ایرانیانی قرار گرفته‌اند که فعالانه پیگیر اخبار و رویدادها هستند. قطعا در این میان، بعضی منابع خبری از منابع دیگر مراجعان بیشتری دارند و در اصطلاح پرترافیک‌تر هستند. در این گزارش سعی شده‌است براساس اطلاعاتی که سایت الکسا فراهم می‌کند، پرمراجع‌ترین سایت‌های خبری ایرانی معرفی شده و باهم مقایسه شوند.

  • برنده نوبل ادبیات تحصیلکرده مدرسه روزنامه نگاری است

    23 مهر 1394

    خبرنگاران ایران-می‌خواهید برنده نوبل ادبیات شوید؟ به مدرسه روزنامه‌نگاری مینسک در بلاروس بروید. شاهد از غیب رسید: سوتلانا الکسیویچ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال 2015 است. مارتا باسلز از گاردین او را این‌طور معرفی می‌کند: «یک نویسنده بلاروس و کسی که کتاب‌های تاریخ شفاهی او صدای هزاران نفر را که موجب انفجار درونی اتحاد جماهیر شوروی شدند را ثبت کرده است.»کتاب‌هایش که به گفته خودش 10 سال طول کشید تا نوشته شوند، بر اساس گفتگوهایی است که با مردم انجام داده است. بیشتر این مردم زن و کودک هستند. کسانی که در بحران‌های دردناکی چون حمله اتحاد شوروی به افغانستان و نشت اورانیوم از نیروگاه اتمی چرنوبیل، زندگی می‌کردند.